Oʻzbekistonda QQS: hisoblash, hisobga olish va qaytarish

O‘zbekistonda QQSni yillik daromadi 12 000 BHMdan (5.280.000.000 so‘m) oshgan yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlar, tovar olib kiruvchi importchilar hamda chet el kompaniyalaridan xizmat sotib oluvchilar to‘laydi. Stavka 12%, eksportga nol darajali stavka qo‘llanadi, hisobot har oy keyingi oyning 20-sanasigacha topshiriladi. Kiruvchi QQS hisobga olinadi, salbiy farq esa budjetdan 30 kun ichida qaytariladi.

Qisqacha:

• QQS stavkasi 12%; tovarlar eksporti, xalqaro tashishlar va ro‘yxatdagi qishloq xo‘jaligi mahsulotlariga 0% stavka qo‘llanadi
• 2026-yil 1-iyundan daromad 12 000 BHMdan (5.280.000.000 so‘m) oshganda QQS to‘lash majburiyati yuzaga keladi; bungacha chegaraviy miqdor 1 mlrd so‘m edi
• 2026-yil 1-iyundan umumiy ovqatlanish, savdo va xizmat ko‘rsatish sohasidagi biznes soddalashtirilgan tartibni tanlashi mumkin: kiruvchi soliqni hisobga olmagan holda jami aylanmadan 6% QQS va foyda solig‘i bo‘yicha nol darajali stavka
• QQSning salbiy farq summasi kameral tekshiruvdan keyin 30 kun ichida, eksportchilar va yirik soliq to‘lovchilarga 7 kunda, 10 mln so‘mgacha bo‘lgan summalar esa avtomatik tarzda qaytariladi
• QQS to‘lovchisi sifatida hisobga qo‘yilmasdan ishlash uchun daromadning 5 foizi, biroq kamida 5 mln so‘m miqdorida jarima solinadi; aylanmadan olinadigan soliqdan birinchi marta o‘tganlarga birinchi yil davomida jarima hisoblanmaydi

Yangilangan: 2026-yil 03-sentyabr

QQS nima va uni kim to‘laydi

Qo‘shilgan qiymat solig‘i — sotuvchi tovar yoki xizmat narxiga qo‘shib, budjetga o‘tkazadigan, QQS to‘lovchisi bo‘lgan xaridor esa keyinchalik hisobga oladigan bilvosita soliq. Budjetga har bir bosqichda faqat qo‘shilgan qiymatga to‘g‘ri keladigan soliq tushadi, yakuniy iste’molchi esa uni narx tarkibida to‘laydi. O‘zbekistonda tovarlar va xizmatlarni realizatsiya qiluvchi quyidagi shaxslar soliq to‘lovchilar deb e’tirof etiladi (Soliq kodeksining 237-moddasi):

• daromadi aylanmadan olinadigan soliq uchun belgilangan chegaraviy miqdordan oshgan, shuningdek, QQS to‘lashga ixtiyoriy ravishda o‘tgan O‘zbekiston yuridik shaxslari;
• realizatsiyadan olgan daromadi ayni chegaraviy miqdordan oshgan yoki QQSga ixtiyoriy ravishda o‘tgan yakka tartibdagi tadbirkorlar;
• realizatsiya qilish joyi O‘zbekiston deb e’tirof etiladigan tovarlar va xizmatlarni realizatsiya qiluvchi chet el yuridik shaxslari hamda chet ellik tadbirkorlar;
• O‘zbekistonda doimiy muassasa orqali faoliyat yurituvchi chet el kompaniyalari — tushum miqdoridan qat’i nazar;
• birgalikdagi faoliyat to‘g‘risidagi shartnoma doirasidagi faoliyat bo‘yicha oddiy shirkatning ishonchli shaxsi;
• tovarlarni bojxona chegarasi orqali olib o‘tuvchi shaxslar — tovarlarni olib kirishda QQS to‘lash qismida.

Davlat hokimiyati organlari o‘z vazifalari doirasida hamda aylanmadan olinadigan soliqni to‘lovchi shaxslar QQS to‘lamaydi. Har ikki istisno importga taalluqli emas: tovarlarni olib kirishda QQSni bojxonada har qanday importchi, jumladan aylanmadan olinadigan soliqni to‘lovchi kompaniya ham to‘laydi. Tadbirkor maqomiga ega bo‘lmagan jismoniy shaxs QQS to‘lovchisi emas, shu sababli uning xizmatlari va mol-mulkini ijaraga berishi QQSga tortilmaydi.

Ayrim hollarda soliqni hisoblab chiqarish va to‘lash majburiyati soliq agentiga — chet el kompaniyasidan xizmat sotib oluvchiga, davlat mol-mulkini ijaraga oluvchiga yoki xavf darajasi yuqori hisobvaraq-faktura bo‘yicha xaridorga o‘tadi. Agentning o‘zi QQS to‘lovchisi bo‘lish-bo‘lmasligidan qat’i nazar, QQSni to‘laydi (Soliq kodeksining 255-moddasi).

Bu yerda faqat QQS yoritilgan. Foyda solig‘i va aylanmadan olinadigan soliqni kim, qaysi stavkada to‘lashi, qanday xarajatlarni chegirib bo‘lmasligi va kompaniya qachon aylanmadan olinadigan soliqdan o‘tishi shartligi haqida foyda solig‘i va aylanmadan olinadigan soliq haqidagi maqolada o‘qing. Soliq rejimini tanlashda bu maqola asqatadi: QQSga o‘tish har doim bir vaqtning o‘zida foyda solig‘iga ham o‘tishni anglatadi.

QQSga o‘tish chegarasi va ixtiyoriy o‘tish

2026-yil 1-iyundan soliq solishning umumbelgilangan tartibiga o‘tish uchun daromadning chegaraviy miqdori 12 000 BHM (5.280.000.000 so‘m) etib belgilangan. Bu 2026-yil 26-maydagi PF-100-son Farmonda nazarda tutilgan. Kalendar yilidagi daromad ushbu miqdordan oshmaguncha yuridik shaxs yoki YTT aylanmadan olinadigan soliqni to‘lashga haqli. Soliq kodeksining 237 va 461-moddalarida hali ham shu sanagacha amal qilgan avvalgi 1 mlrd so‘mlik chegaraviy miqdor ko‘rsatilgan.

O‘tish vaqti vaziyatga bog‘liq (Soliq kodeksining 462-moddasi):

• chegaraviy miqdor oshganda kompaniya, YTT yoki o‘zini o‘zi band qilgan shaxs daromadning chegaraviy miqdoriga erishilgan kundan QQS va foyda solig‘ini to‘lashga o‘tadi;
• yil davomida tashkil etilgan kompaniya yoki YTT uchun chegara mutanosib ravishda hisoblanadi: chegaraviy miqdor 365 ga bo‘linib, ro‘yxatdan o‘tkazilgan sanadan yil oxirigacha bo‘lgan kunlar soniga ko‘paytiriladi; shu summa oshsa, o‘tish keyingi yil boshidan amalga oshiriladi;
• vositachilik va topshiriq shartnomalari bo‘yicha vositachilar chegaraviy miqdor bilan o‘z haqini emas, bitimlar bo‘yicha jami aylanmani taqqoslaydi.

Istalgan vaqtda ixtiyoriy o‘tish mumkin: yuridik shaxs QQS to‘lovchisi sifatida ro‘yxatdan o‘tish uchun ariza bergan oydan keyingi oyning birinchi sanasidan aylanmadan olinadigan soliqni to‘lashdan voz kechadi. Ixtiyoriy o‘tilgandan keyin aylanmadan olinadigan soliq rejimiga kamida 12 oydan so‘ng va joriy yildagi daromad chegaraviy miqdordan oshmagan taqdirdagina qaytish mumkin. Qaytish uchun kalendar yili boshlanishidan kamida 10 ish kuni oldin xabarnoma beriladi; kompaniya 1-yanvardan QQS to‘lovchisi bo‘lishni to‘xtatadi.

Ayrim faoliyat turlari daromad miqdoridan qat’i nazar aylanmadan olinadigan soliqni qo‘llash imkonini bermaydi, shu sababli bunday kompaniyalar birinchi kundan QQS to‘laydi. Bular: aksiz to‘lanadigan tovarlarni ishlab chiqaruvchilar va yer qa’ridan foydalanuvchilar; benzin, dizel yoqilg‘isi va gaz sotuvchilari; kamida 25 gektar sug‘oriladigan yerga ega qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilari; lotereya tashkilotchilari; alkogol mahsulotlari bilan chakana savdo qiluvchi turg‘un savdo shoxobchalari; bozorlar va savdo majmualari; soliq maslahatchilari tashkilotlari; auditorlik tashkilotlari; notijorat tashkilotlar; dorixonalar va tibbiyot tashkilotlari; zargarlik buyumlarini ishlab chiqaruvchilar va sotuvchilar; bo‘sh turgan binolar hamda qurilishi tugallanmagan obyektlarning mulkdorlari (Soliq kodeksining 461-moddasi). 2026-yil mayigacha tovarlarni import qilish ham kompaniyani avtomatik ravishda QQSga o‘tkazardi. PF-100-son Farmon importchilarni majburiy ravishda QQS to‘lovchisi deb e’tirof etishni bekor qildi, biroq tovarlarni olib kirishdagi QQS bojxonada hamon to‘lanadi.

Asosiy xaridorlar QQS to‘lovchisi bo‘lib, soliqni hisobga olsa va xarajatlarda kiruvchi QQS katta ulushni tashkil etsa, masalan, ishlab chiqarish, ulgurji savdo, eksport va qurilishda QQSga o‘tish foydali. Aholiga sotish va xaridlar ulushi kichik xizmatlarda o‘tish odatda soliq yukini oshiradi; bunday kompaniyalar uchun 2026-yilda 6 foizlik soddalashtirilgan tartib joriy etildi.

QQS to‘lovchisini hisobga qo‘yish

QQS to‘lovchilari soliq organlarida maxsus ro‘yxatdan o‘tkaziladi va individual QQS raqami ko‘rsatilgan guvohnoma oladi (Soliq kodeksining 237-moddasi). Ro‘yxatdan o‘tkazish tartibi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 22-sentabrdagi 595-son qarori bilan tasdiqlangan. Ariza soliq to‘lovchining shaxsiy kabineti orqali elektron shaklda beriladi: majburiy o‘tishda — majburiyat yuzaga kelgan oyning besh ish kuni ichida, ixtiyoriy o‘tishda esa — o‘tish oyi boshlanguniga qadar. Ro‘yxatdan o‘tkazish bepul.

Soliq organi yetti kun ichida arizachining soliq xavfini baholab, uni yuqori, o‘rta yoki past xavf guruhiga kiritadi, so‘ng ikki ish kuni ichida ro‘yxatdan o‘tkazish yoki rad etish to‘g‘risida qaror qabul qiladi. Yuqori xavf belgilari qat’iy ro‘yxat bilan cheklangan: rahbar identifikatsiya qilinmagan yoki mehnat shartnomalari Yagona milliy mehnat tizimida aks etmagan; ta’sischi haqida ma’lumot yo‘q; kompaniya ro‘yxatdan o‘tgan manzilda mavjud emas; o‘ziga tegishli yoki ijaraga olingan ko‘chmas mulki yo‘q; manzil nominal manzilga mos keladi; bitimlar sotib olinayotgan va sotilayotgan tovarlar nomenklaturasiga muvofiq emas; hisobot topshirilmagan; kompaniyaning o‘zida yoki kamida 50 foiz ulushga ega ta’sischida soliq qarzi bor; rahbar bir vaqtning o‘zida qarzdor korxonaga ham rahbarlik qiladi; shuningdek, ilgari bankrot bo‘lgan kompaniyada ishtirok etgan yoki soliq to‘lashdan bo‘yin tovlaganlik uchun javobgarlikka tortilgan. Bitta yuridik shaxsga 18 kvadrat metrdan kam ma’muriy maydon to‘g‘ri keladigan manzil nominal deb e’tirof etiladi. Virtual ofis shartnomasiga ega IT-park rezidentlariga ayrim belgilar qo‘llanmaydi.

Aylanmadan olinadigan soliq tatbiq etilmaydigan shaxslarga, realizatsiya qilish joyi O‘zbekiston bo‘lgan chet el kompaniyalariga va doimiy muassasalarga guvohnoma xavfni baholamasdan, avtomatik ravishda beriladi (Nizomning 9-bandi). 2026-yil 1-yanvardan bunday kompaniyalar PF-214-son 2025-yil 14-noyabrdagi Farmonda belgilangan “15 daqiqada biznes” tamoyili asosida guvohnomani davlat ro‘yxatidan o‘tkazish bilan bir vaqtda oladi.

Kompaniya ariza topshirilgan oydan keyingi oyning birinchi sanasidan, aylanmadan olinadigan soliq tatbiq etilmaydigan shaxslar esa majburiyat yuzaga kelgan sanadan ro‘yxatdan o‘tgan hisoblanadi. Ro‘yxatdan o‘tkazilguniga qadar QQS hisobga olish huquqisiz to‘lanadi. Rad etilganda sababni bartaraf etib, qayta ariza berish yoki qaror ustidan yuqori turuvchi soliq organiga yoxud sudga shikoyat qilish mumkin. 2026-yil 28-maydan guvohnoma faqat hisobni yuritish maqsadida beriladi va ta’sir choralarini qo‘llashga asos bo‘la olmaydi, guvohnomani vaqtincha to‘xtatib turishning avvalgi tartibi esa PF-100-son Farmon bilan bekor qilingan.

Hisobga qo‘yish tartibi buzilganda kompaniya hisobga qo‘yilishi lozim bo‘lgan sanadan amalda ro‘yxatdan o‘tkazilgan sanagacha olgan daromadining 5 foizi, biroq kamida 5 mln so‘m miqdorida jarima undiriladi (Soliq kodeksining 219-moddasi). 2026-yil 1-yanvardan majburiyat yuzaga kelgan paytdan e’tiboran bir yil ichida ro‘yxatdan o‘tgan, aylanmadan olinadigan soliqdan birinchi marta o‘tuvchi biznesga jarima qo‘llanmaydi. Bunday kompaniyalar bir yil davomida foyda solig‘idan ham ozod etilgan va PF-138-son 2025-yil 19-avgustdagi Farmonga muvofiq olti oy davomida oyiga 4.760.000 so‘mgacha buxgalteriya xizmatlari xarajatlarini soliq to‘lovlari hisobidan chegirishlari mumkin.

Bu yerda faqat QQS to‘lovchisini ro‘yxatdan o‘tkazish yoritildi. Yuridik manzilga qo‘yiladigan talablar — noturar joy, ijara shartnomasini soliq organida hisobga qo‘yish, nominal manzillarning taqiqlanishi — hamda kompaniyaning o‘zini ro‘yxatdan o‘tkazish tartibi biznesni ro‘yxatdan o‘tkazish haqidagi maqolada bayon etilgan. QQS raqami uchun ariza berishdan oldin uni o‘qing: ro‘yxatdan o‘tgan manzilda bo‘lmaslik va nominal manzil guvohnoma berishni rad etishga sabab bo‘ladigan yuqori xavf belgilaridir.

QQS stavkalari: 12%, 0% va 6 foizlik soddalashtirilgan tartib

Standart stavka soliq bazasining 12 foizi (Soliq kodeksining 258-moddasi). Nol darajali stavka soliqdan ozod qilishdan farq qiladi: 0 foizlik stavkada soliq hisoblanmaydi, biroq xarajatlardagi kiruvchi QQS hisobga olinadi va budjetdan qaytariladi; soliqdan ozod qilinganda esa hisobga olish huquqi bo‘lmaydi va kiruvchi soliq tannarxda qoladi.

6 foizlik stavkadagi soddalashtirilgan tartib

2026-yil 1-iyundan 2030-yil 1-yanvarga qadar asosiy faoliyat turi umumiy ovqatlanish, savdo yoki xizmat ko‘rsatish bo‘lgan tadbirkorlik subyektlari QQSni hisoblab chiqarishning soddalashtirilgan tartibini ixtiyoriy ravishda tanlashga haqli. Davlat ulushi kamida 50 foiz bo‘lgan korxonalar va yirik soliq to‘lovchilar bu tartibdan foydalana olmaydi. Soddalashtirilgan tartib shartlari (PF-100-son Farmonning 6-bandi):

• realizatsiya qilish bo‘yicha barcha aylanmalarga 6 foizlik QQS hisoblanadi;
• foyda solig‘i stavkasi 0 foiz bo‘ladi va ushbu soliq bo‘yicha hisobot topshirilmaydi;
• kiruvchi QQSni hisobga olish huquqi berilmaydi, imtiyozlar va to‘langan soliqning bir qismini qaytarish tartibi qo‘llanmaydi;
• QQS bo‘yicha to‘plangan salbiy farq hisobdan chiqariladi;
• bunday kompaniyadan xarid qilgan xaridorlar ularga taqdim etilgan QQSni hisobga olish huquqini saqlab qoladi.

Soddalashtirilgan tartibga o‘tish va undan voz kechish xabarnoma yuborilgan oydan keyingi oyning birinchi sanasidan amalga oshiriladi. Umumbelgilangan tartibga qaytganda kompaniya tovar-moddiy zaxiralar va uzoq muddatli aktivlar qoldiqlaridagi soliqni balans qiymati bo‘yicha hisobga olishga haqli. Soliq qo‘mitasi Farmon chiqqanidan keyin bir oy ichida QQSni 6 foizlik stavkada hisoblaydigan elektron hisobvaraq-fakturalar va cheklarni joriy etishi lozim edi.

Soddalashtirilgan tartib xarajatlaridagi kiruvchi QQS ulushi kam bo‘lgan restoranlar, chakana savdo do‘konlari va xizmat ko‘rsatuvchi kompaniyalarga ma’qul: QQSni hisobga olmasdan aylanmaning 6 foizini to‘lash ko‘pincha 12 foizdan hisobga olinadigan soliqni ayirgandagi summadan kam bo‘ladi, buning ustiga foyda solig‘i ham yo‘qoladi. Ko‘p xarid qiladigan ulgurji sotuvchilar va ishlab chiqaruvchilar uchun esa hisob-kitob odatda umumbelgilangan tartib foydasiga chiqadi.

QQS nimaga solinadi: soliq solish obyekti, aylanma va realizatsiya qilish joyi

Realizatsiya qilish joyi O‘zbekiston bo‘lgan tovarlar va xizmatlarni realizatsiya qilish bo‘yicha aylanma hamda mamlakat hududiga tovarlarni olib kirish soliq solish obyektidir (Soliq kodeksining 238-moddasi). Tadbirkorning shaxsiy mol-mulkini sotishi, qayta tashkil etishda mol-mulkni huquqiy vorisga o‘tkazish, mol-mulkni ishonchli boshqaruvga berish va uni qaytarish, valyuta operatsiyalari soliq solish obyekti deb e’tirof etilmaydi.

Tovarlarga bo‘lgan mulk huquqini haq evaziga o‘tkazish, jumladan tovar krediti, lizing va bo‘lib-bo‘lib to‘lash sharti bilan berish, shuningdek iqtisodiy jihatdan o‘zini oqlaydigan hollardan tashqari tekinga berish tovarlarni realizatsiya qilish bo‘yicha aylanmadir (Soliq kodeksining 239-moddasi). Tekinga berish daromad olishga qaratilgan bo‘lsa, biznesni saqlab qolish yoki rivojlantirish uchun zarur bo‘lsa yoxud qonundan kelib chiqsa, iqtisodiy jihatdan o‘zini oqlaydi. Xizmatlarni realizatsiya qilish bo‘yicha aylanma — tovarlarni sotishdan boshqa har qanday faoliyat, jumladan mol-mulkdan tekinga foydalanishga berish. Soliq kodeksi quyidagilarni ham aylanma jumlasiga kiritadi:

• tovarlar yoki xizmatlarni ustav fondiga hissa sifatida kiritish;
• ishtirokchi kompaniyadan chiqishi, ulush qaytarib sotib olinishi yoki kompaniya tugatilishida mol-mulkni unga berish;
• ish haqi yoki dividendlar hisobidan tovarlar berish;
• foyda solig‘ini hisoblashda xarajatlari chegirilmaydigan ehtiyojlar uchun o‘z tovarlari va xizmatlaridan foydalanish;
• soliq hisobga olingan mol-mulkni xodimlar va boshqaruv organlari a’zolariga shaxsiy maqsadlarda foydalanish uchun berish;
• belgilangan muddatda qaytarilmagan qayta ishlashga berilgan xomashyo va ko‘p marta ishlatiladigan idishlar;
• tovarlar va xizmatlarga oid vaucherlarni sotish hamda tekinga berish.

Tovar O‘zbekistonda turgan va mamlakat hududidan tashqariga chiqmaydigan bo‘lsa yoki jo‘natish boshlanganda shu yerda turgan bo‘lsa, uning realizatsiya qilish joyi O‘zbekistondir (Soliq kodeksining 240-moddasi). Xizmatlarga xaridor bo‘yicha umumiy qoida tatbiq etiladi: xaridor davlat ro‘yxatidan o‘tgan joyi, boshqaruv joyi, doimiy muassasasi yoki yashash joyiga ko‘ra O‘zbekistonda faoliyat yuritsa yoki shu yerda joylashgan bo‘lsa, realizatsiya qilish joyi O‘zbekiston hisoblanadi (Soliq kodeksining 241-moddasi). Maxsus qoidalarga ko‘ra, O‘zbekistonda joylashgan ko‘chmas mulk bilan bog‘liq xizmatlar — qurilish, loyihalash va ijara; mamlakat hududida ko‘char mol-mulk bilan amalda bajarilgan ishlar — montaj, ta’mirlash va saqlash; shu yerda amalda ko‘rsatilgan umumiy ovqatlanish, turizm, mehmonxona, ta’lim va tadbir xizmatlari; jo‘nash yoki borish punkti O‘zbekistonda bo‘lgan tashishlar; mamlakat hududidagi reklama; transport vositalarining qisqa muddatli ijarasi — kemalar va temir yo‘l harakat tarkibi uchun 90 kungacha, boshqa transport uchun 30 kungacha; shuningdek O‘zbekistondagi shaxslar sotib olgan elektron xizmatlarning realizatsiya qilish joyi ham O‘zbekiston bo‘ladi.

Tovarlar bo‘yicha aylanma amalga oshirilgan sana hisobvaraq-faktura rasmiylashtirilgan sana yoki, agar oldin bo‘lsa, tovar jo‘natilgan sana; ko‘chmas mulk bo‘yicha qabul qilish-topshirish dalolatnomasi sanasi; xizmatlar bo‘yicha hisobvaraq-faktura yoki xizmat ko‘rsatilganini tasdiqlovchi boshqa hujjat sanasidir (Soliq kodeksining 242-moddasi). Elektr energiyasi, suv, gaz, kommunal, aloqa va moliyaviy xizmatlar uzluksiz yetkazib berilganda, shuningdek qurilish va uzoq muddatli shartnomalarda aylanma har oyning oxirgi kunida e’tirof etiladi. Eksportda esa bu sana bojxona chegarasi amalda kesib o‘tilgan kundir.

QQSdan ozod qilingan aylanma va import

Soliqdan ozod qilingan aylanmaga QQS solinmaydi, biroq unga tegishli kiruvchi QQS ham hisobga olinmaydi. QQS bo‘yicha ozod etishdan voz kechib bo‘lmaydi: imtiyozni to‘xtatib turish yoki qo‘llamaslik huquqi QQSdan ozod qilinadigan aylanmaga nisbatan tatbiq etilmaydi (Soliq kodeksining 75-moddasi). Quyidagilarni realizatsiya qilish bo‘yicha aylanma soliqdan ozod qilinadi (Soliq kodeksining 243-moddasi):

• maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarni boqish va bemorlar hamda keksalarni parvarish qilish xizmatlari;
• dafn etish xizmatlari, diniy ashyolar va diniy tashkilotlarning marosimlari;
• protez-ortopediya buyumlari va nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun inventar, protezlash xizmatlari, davolash-ishlab chiqarish ustaxonalari mahsulotlari;
• yagona ishtirokchilari nogironligi bo‘lgan shaxslarning jamoat birlashmalari bo‘lgan kompaniyalarning tovarlari va xizmatlari, bunda nogironligi bo‘lgan shaxslarning xodimlar umumiy soni va mehnatga haq to‘lash fondidagi ulushi kamida 50 foiz bo‘lishi kerak;
• pensiyalar va nafaqalarni to‘lash xizmatlari;
• barcha darajadagi ta’lim, qo‘shimcha ta’lim, test sinovlari va imtihonlar, maktabgacha ta’lim dasturlari doirasida bolalarni nazorat qilish va parvarishlash, voyaga yetmaganlar uchun to‘garak va seksiyalar;
• yo‘llanmalar bo‘yicha sanatoriy-kurort va sog‘lomlashtirish xizmatlari, budjet tashkilotlarining jismoniy tarbiya va sport xizmatlari;
• aholiga uy-joy fondini saqlash va ta’mirlash xizmatlari hamda ko‘p kvartirali uylarni boshqaruvchi tashkilotlarning xizmatlari;
• bank va o‘lchovli quymalar, investitsiya tangalari, qimmatbaho toshlar;
• bojsiz savdo bojxona tartib-taomiliga joylashtirilgan tovarlar;
• davlat boji undiriladigan fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari va vakolatli organlarning xizmatlari, budjet hisobidan bajariladigan yer-kadastr ishlari;
• Prezident yoki Vazirlar Mahkamasining qaroriga ko‘ra yoxud homiylik ko‘magi sifatida tekinga beriladigan, shuningdek xalqaro moliya institutlarining qarzlari hisobidan olinadigan tovarlar va xizmatlar;
• xususiy mulk qilib sotiladigan davlat mol-mulki, shu jumladan qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallanmagan bo‘sh yer uchastkalari;
• Soliq kodeksining 244-moddasidagi moliyaviy xizmatlar: qat’iy belgilangan qiymatli xizmatlardan tashqari bank operatsiyalari, protsessing, ulushlar va qimmatli qog‘ozlarni sotish, faktoring va forfeyting, qarzlar bo‘yicha huquqlarni boshqa shaxsga o‘tkazish, kreditlar, qarzlar va lizing bo‘yicha foizlar, qimmatli qog‘ozlar bilan operatsiyalar;
• sug‘urta bozorining professional ishtirokchilari ko‘rsatadigan sug‘urta, birgalikda sug‘urta qilish va qayta sug‘urta qilish xizmatlari (Soliq kodeksining 245-moddasi) hamda islomiy moliya operatsiyalari (Soliq kodeksining 480-4-moddasi).

Faoliyat litsenziyalanadigan bo‘lsa, ozod qilish faqat litsenziya mavjud bo‘lganda qo‘llanadi. Tibbiy xizmatlar, yagona tariflarda yo‘lovchi tashish va uy-joyni sotish 243-moddaning amaldagi tahririda ko‘rsatilmagan: ular bo‘yicha imtiyozlar bekor qilingan va bunday aylanmaga 12 foizlik stavka qo‘llanadi. Ozod qilish o‘rniga Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 7-noyabrdagi 745-son qarori bilan tasdiqlangan vaqtinchalik nizomlarga muvofiq tibbiyot tashkilotlari, umumiy ovqatlanish korxonalari, mehmonxonalar, turoperatorlar, zargarlar va chorvachilik xo‘jaliklariga to‘langan QQSning bir qismi qaytariladi: 2026-yil 1-yanvardan zargarlarga 80 foizi, chorvadorlarga 50 foizi, bolalar kontentini ishlab chiqaruvchilarga esa to‘langan soliqning barchasi. Ariza hisobot topshirilgandan keyin uch oy ichida shaxsiy kabinet orqali beriladi.

Quyidagilar olib kirilganda QQSdan ozod qilinadi (Soliq kodeksining 246-moddasi): jismoniy shaxslarning bojsiz olib kirish normalari doirasidagi tovarlari; Vazirlar Mahkamasi qarorlariga asosan insonparvarlik yordami va xayriya ko‘magi; diplomatik vakolatxonalar uchun tovarlar; davlat madaniyat muassasalari uchun alohida qimmatga ega madaniy boyliklar; Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 4-iyundagi 352-son qarori bilan tasdiqlangan ro‘yxatdagi O‘zbekistonda o‘xshashi ishlab chiqarilmaydigan texnologik uskunalar; xalqaro almashinuv doirasida davlat kutubxonalari va muzeylari uchun bosma nashrlar va filmlar; valyuta va qimmatli qog‘ozlar; xalqaro moliya institutlari qarzlari hisobidan olinadigan tovarlar; tezkor-qidiruv tadbirlarining texnik vositalari. Uskunalar bo‘yicha imtiyoz Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 27-noyabrdagi 750-son qarorida belgilangan qoidalarga muvofiq, bojxona rasmiylashtiruvida ishlab chiqarilgan yilni tasdiqlash sharti bilan qo‘llanadi.

Soliq solinadigan va soliqdan ozod qilingan aylanmaga ega soliq to‘lovchi alohida-alohida hisob yuritadi va faqat soliq solinadigan aylanmaga tegishli QQSni hisobga oladi (Soliq kodeksining 268-moddasi).

Bu yerda faqat QQSning o‘ziga doir ozod qilishlar sanab o‘tildi. Eksportchilar, ta’lim, tibbiyot, IT-park, maxsus iqtisodiy zonalar va chet el investitsiyalari uchun barcha soliqlar bo‘yicha tarmoq imtiyozlari soliq imtiyozlari haqidagi maqolada jamlangan: unda qanday shartlarni bajarish va imtiyoz qancha muddatga berilishi tushuntirilgan. Muayyan aylanma turi emas, aniq bir tarmoq bo‘yicha imtiyoz izlayotgan bo‘lsangiz, shu maqolaga murojaat qiling.

QQSni qanday hisoblash kerak: soliq bazasi va formula

Soliq bazasi realizatsiya qilinayotgan tovarlar va xizmatlarning aksiz solig‘i hisobga olingan, QQS kiritilmagan bitim narxidagi qiymatidir (Soliq kodeksining 248-moddasi). Aylanma sanasida berilgan chegirmalar va bonuslar bazani kamaytiradi. Tovar ayirboshlashda, tekinga berishda va kompaniya mol-mulkidan shaxsiy maqsadlarda foydalanishda baza Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 14-avgustdagi 489-son qarori bilan tasdiqlangan tartibda bozor qiymati bo‘yicha aniqlanadi. Narx bozor narxidan past yoki yuqori bo‘lsa, soliq organi bazaga tuzatish kiritishga haqli; soliq to‘lovchi narxning bozor darajasida ekanini asoslab, tuzatish ustidan shikoyat qilishi mumkin. Import qilingan tovar qayta sotilganda baza olib kirishda QQS to‘langan qiymatdan past bo‘lishi mumkin emas.

Bazani aniqlashning maxsus qoidalari:

• qurilish va uzoq muddatli shartnomalarda — har oy oxirida amalda bajarilgan ishlarning buyurtmachi materiallari chegirilgan qiymati (Soliq kodeksining 248-moddasi);
• qayta ishlashga berilgan xomashyo bo‘yicha — qayta ishlash xizmatlari qiymati;
• ish haqi va dividendlar hisobidan berilgan tovarlar, vaucherlar bo‘yicha — soliq hisobga olingan qiymat;
• jismoniy shaxslardan qayta sotish uchun sotib olingan avtomobillar va uy-joy bo‘yicha — soliqni o‘z ichiga olgan sotish narxi bilan sotib olish narxi o‘rtasidagi ijobiy farq;
• lizing bo‘yicha — qaytarib sotib olish to‘lovini ham o‘z ichiga olgan barcha to‘lovlar summasidan lizing beruvchining foizli daromadi chegirilgan miqdor (Soliq kodeksining 249-moddasi);
• vositachilik va topshiriq shartnomalari bo‘yicha — vositachining bazasi uning haqiga, komitentning bazasi sotilgan tovarlar qiymatiga teng; tovarga berilgan imtiyoz vositachilik xizmatlariga tatbiq etilmaydi (Soliq kodeksining 250-moddasi);
• korxona mulkiy majmua sifatida sotilganda — tuzatish koeffitsiyenti va yig‘ma hisobvaraq-faktura qo‘llangan holda har bir obyekt bo‘yicha alohida (Soliq kodeksining 251-moddasi);
• chet el valyutasidagi tushum aylanma amalga oshirilgan sanadagi Markaziy bank kursi bo‘yicha qayta hisoblanadi; ekvivalent qiymat bo‘yicha so‘mda to‘langanda yuzaga keladigan kurs farqlari bazani o‘zgartirmaydi (Soliq kodeksining 247-moddasi).

Soliq summasi barcha tuzatishlarni hisobga olgan holda har oy yakunida bazaning tegishli foizi sifatida hisoblab chiqariladi (Soliq kodeksining 265-moddasi). Tovar qaytarilganda, xizmat rad etilganda, narx yoki miqdor o‘zgarganda va shartnoma yoki narx siyosatida nazarda tutilgan chegirma berilganda bazaga bir yillik muddat ichida, kafolatli tovarlar bo‘yicha esa kafolat muddati ichida tuzatish kiritish mumkin. Tuzatish hodisa yuz bergan davrda qo‘shimcha hisobvaraq-faktura asosida amalga oshiriladi (Soliq kodeksining 257-moddasi). Xaridorning umidsiz qarzdorligini hisobdan chiqarish ham Vazirlar Mahkamasining 489-son qaroridagi qoidalarga muvofiq bazani kamaytiradi.

Formula va hisoblashga misol

Narx ustiga QQS hisoblash: soliq = QQSsiz narx × 12%. Narx tarkibidagi QQSni ajratish: soliq = QQSli narx × 12 / 112. Budjetga to‘lanadigan summa = sotuvlar bo‘yicha hisoblangan QQS − xaridlar bo‘yicha hisobga olinadigan QQS.

Misol. Ulgurji savdo kompaniyasi QQSsiz 100 000 000 so‘mlik tovar sotdi. Hisoblangan soliq 12 000 000 so‘m, xaridorga 112 000 000 so‘mlik hisobvaraq-faktura taqdim etildi. Shu oyning o‘zida kompaniya QQS to‘lovchilaridan soliqsiz 70 000 000 so‘mlik tovarlar va xizmatlar xarid qilib, 8 400 000 so‘m QQS ko‘rsatilgan hisobvaraq-fakturalarni oldi. Oy uchun to‘lov: 12 000 000 − 8 400 000 = 3 600 000 so‘m. Shartnomada 112 000 000 so‘mlik narx “QQSni hisobga olgan holda” ko‘rsatilgan bo‘lsa, soliq teskari hisob bilan ajratiladi: 112 000 000 × 12 / 112 = 12 000 000 so‘m. Xuddi shunday aylanmaga ega, soddalashtirilgan tartibni tanlagan restoran 100 000 000 so‘mning 6 foizini, ya’ni 6 000 000 so‘m to‘laydi, biroq hech narsani hisobga olmaydi.

Tovarlar va xizmatlar importida QQS

Tovarlar olib kirilganda soliq bazasi bojxona qiymatiga aksiz solig‘i va bojxona boji qo‘shilgan summaga teng (Soliq kodeksining 254-moddasi), stavka 12 foiz, soliq bojxona to‘g‘risidagi qonunchilikda belgilangan tartib va muddatlarda bojxona organlariga to‘lanadi (Soliq kodeksining 273-moddasi). Baza bir xil nom, tur va rusumdagi tovarlarning har bir guruhi bo‘yicha alohida hisoblanadi. Tartib bojxona rejimiga bog‘liq (Soliq kodeksining 277-moddasi): erkin muomalaga chiqarishda soliq to‘liq hisoblanadi; tranzit, bojxona ombori, reeksport, bojsiz savdo, erkin bojxona zonasi va yo‘q qilish rejimlarida to‘lanmaydi; bojxona hududida qayta ishlashda qayta ishlash mahsulotlari olib chiqilishi sharti bilan to‘lanmaydi; vaqtincha olib kirishda to‘liq yoki qisman ozod qilish qo‘llanadi; reimportda eksport vaqtida ilgari ozod qilingan summalar to‘lanadi. Bojxonada to‘langan QQS amalda to‘langan taqdirda hisobga olinadi (Soliq kodeksining 266-moddasi). Maxsus iqtisodiy zonalar ishtirokchilariga 2021-yil 15-sentabrdan xomashyo va butlovchi qismlarni import qilishda QQS hamda bojni foiz va ta’minotsiz 120 kungacha kechiktirish imkoniyati berilgan (2021-yil 14-sentabrdagi PQ-5243-son qaror).

Xizmatlar importiga boshqacha soliq solinadi. O‘zbekistonda hisobga qo‘yilmagan chet el kompaniyasi realizatsiya qilish joyi O‘zbekiston bo‘lgan xizmatlarni — maslahat, yuridik, marketing, dasturiy ta’minot xizmatlarini, shu yerdagi ko‘chmas mulk ijarasini yoki 241-modda qoidalariga ko‘ra boshqa xizmatlarni — ko‘rsatsa, QQSni xaridor soliq agenti sifatida hisoblab chiqaradi, ushlab qoladi va o‘tkazadi (Soliq kodeksining 255-moddasi). O‘zbekiston yuridik shaxslari, YTTlar va chet el kompaniyalarining doimiy muassasalari, vositachi orqali hisob-kitob qilinganda esa vositachi agent hisoblanadi. Baza chet el shaxsining soliqni o‘z ichiga olgan daromadidir; shartnoma QQSsiz tuzilgan bo‘lsa, agent soliqni xizmat qiymati ustiga o‘z hisobidan hisoblaydi. Soliq to‘langanini tasdiqlovchi to‘lov hujjati agentga uni hisobga olish huquqini beradi. Bu qoida 243–245-moddalar bo‘yicha ozod qilingan xizmatlarga, masalan, chet el qarzlari bo‘yicha foizlarga tatbiq etilmaydi. QQS to‘lovchisi bo‘lmagan agent agentlik solig‘i bo‘yicha hisobotni to‘lov amalga oshirilgan oydan keyingi oyning 20-sanasidan kechiktirmay topshiradi.

Chet el kompaniyalari internet orqali sotadigan dasturlar, obunalar, reklama, xosting va marketpleys xizmatlari uchun alohida tartib amal qiladi. Jismoniy shaxslarga sotishda chet el kompaniyasi xizmat ko‘rsatishni boshlaganidan keyin 30 kun ichida o‘zi hisobga qo‘yiladi va QQSni har chorakda to‘laydi (Soliq kodeksining 278–281-moddalari); yuridik shaxslarga sotishda soliqni xaridor agent sifatida to‘laydi.

Bu yerda xizmatlar importi umumiy tarzda yoritildi. Soliq kodeksining 282-moddasidagi elektron xizmatlarning to‘liq ro‘yxati, chet el kompaniyasini ro‘yxatdan o‘tkazish, choraklik hisobot va tartibdan istisnolar chet el elektron xizmatlariga QQS haqidagi maqolada bayon qilingan. Chet el kompaniyasi O‘zbekistonda masofadan emas, ofis, qurilish maydonchasi yoki xodimlar orqali ishlasa, doimiy muassasa haqidagi maqolani o‘qing: bunday muassasa tushum miqdoridan qat’i nazar QQSni o‘zi to‘laydi.

Kiruvchi QQSni hisobga olish

Quyidagi shartlar bir vaqtda bajarilganda soliq to‘lovchi amalda olingan tovarlar va xizmatlar bo‘yicha to‘langan yoki to‘lanishi lozim bo‘lgan QQS summalariga hisoblangan soliqni kamaytiradi (Soliq kodeksining 266-moddasi):

• tovarlar va xizmatlar QQS solinadigan, shu jumladan nol darajali stavka qo‘llanadigan aylanma bilan bog‘liq faoliyatda ishlatiladi;
• soliq summasi alohida ko‘rsatilgan hisobvaraq-faktura yoki yetkazib beruvchining boshqa hujjati olingan va yetkazib beruvchi QQS to‘lovchisi sifatida ro‘yxatdan o‘tgan;
• importda soliq budjetga to‘langan;
• soliq agentining operatsiyalari va xavf darajasi yuqori hisobvaraq-fakturalar bo‘yicha soliq budjetga to‘langan;
• eksportda chet ellik xaridorning to‘lovini tasdiqlovchi bank ko‘chirmasi mavjud.

Eksportchilar kiruvchi soliqni kelib tushgan valyuta tushumiga mutanosib ravishda hisobga oladi. Muddati o‘tgan debitorlik qarzi bo‘lmagan intizomli eksportchilar PQ-5231-son 2021-yil 24-avgustdagi qarorga muvofiq soliqni tushum kelib tushishidan qat’i nazar hisobga oladi, biroq tovar eksport rejimida chiqarilgan kundan e’tiboran 180 kalendar kun ichida tushum kelib tushmasa, hisobga olingan summa bekor qilinadi. Realizatsiya qilish joyi O‘zbekistondan tashqarida bo‘lgan xizmatlarni ko‘rsatuvchi kompaniyalar hisobga olish huquqini saqlab qoladi: bunday aylanma soliq solinadigan aylanmaga tenglashtiriladi. Asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, ko‘chmas mulk va tugallanmagan qurilish, shu jumladan olib kirilgan uskunalar bo‘yicha QQS sotib olish vaqtida to‘liq miqdorda hisobga olinadi.

QQS to‘lovchisi sifatida hisobga qo‘yilganda kompaniya ro‘yxatdan o‘tish sanasidagi tovar-moddiy zaxiralar va uzoq muddatli aktivlar qoldiqlarining balans qiymatida hisobga olingan soliqni hisobga olishga haqli: zaxiralar bo‘yicha — oxirgi 12 oyda amalda qilingan xaridlar qiymatining qoldiqqa to‘g‘ri keladigan qismi, uzoq muddatli aktivlar bo‘yicha — qayta baholash hisobga olinmagan qoldiq qiymat asosida (Soliq kodeksining 266-moddasi). Shu sababli o‘tishdan oldin inventarizatsiya o‘tkazish va bir yillik hisobvaraq-fakturalarni yig‘ish muhim.

Qaysi QQSni hisobga olib bo‘lmaydi

Quyidagilar bo‘yicha soliq hisobga olinmaydi (Soliq kodeksining 267-moddasi): soliqdan ozod qilingan aylanma uchun asosiy vositalar, ko‘chmas mulk va nomoddiy aktivlar hamda ularni qurish va ta’mirlash uchun tovarlar; soliqdan ozod qilingan aylanma uchun olingan tovarlar va xizmatlar; QQS to‘lovchisi bo‘lmagan shaxslardan xaridlar; vakillik xarajatlari; oluvchi soliq to‘lamagan holda tekinga olingan tovarlar; foyda solig‘ini hisoblashda xarajatlari chegirilmaydigan o‘z ehtiyojlari uchun tovarlar. Yengil avtomobillar, mototsikllar, vertolyotlar, motorli qayiqlar, samolyotlar va ular uchun yoqilg‘i, shuningdek alkogol va tamaki mahsulotlari faqat xarid faoliyat turi bilan bog‘liq bo‘lsa hisobga olinadi. Oliy sud bu bog‘liqlik litsenziya, haydovchini biriktirish to‘g‘risidagi buyruq, sug‘urta polisi va foydalanish hujjatlari bilan tasdiqlanishini tushuntirgan (Oliy sud Plenumining 2023-yil 20-fevraldagi 4-son qarori). Hisobga olinmagan soliq tovarlar qiymatiga yoki chegiriladigan xarajatlarga kiritiladi (Soliq kodeksining 314-moddasi).

Aralash aylanmada hisobga olinadigan summa yil boshidan o‘sib boruvchi yakun bilan soliq solinadigan aylanmaning ulushi bo‘yicha alohida-alohida yoki mutanosib usulda hisoblanadi; davr uchun soliq solinadigan ulush 5 foizdan oshmasa, kiruvchi soliqning hammasini qiymatga kiritish mumkin (Soliq kodeksining 268-moddasi). Tovarlar soliqdan ozod qilingan aylanma uchun ishlatilganda, tabiiy kamayish normalaridan ortiq buzilganda yoki yo‘qolganda, hisobvaraq-faktura haqiqiy emas deb topilganda, soliq to‘lovchi maqomi yo‘qotilganda va shartnomalari soliq organlarida hisobga qo‘yilmagan ijara obyektlarida tovarlar saqlanganda ilgari hisobga olingan soliq tiklanadi (Soliq kodeksining 269-moddasi). Asosiy vositalar bo‘yicha tuzatish to‘liq amortizatsiya qilingan va 10 yildan ko‘proq vaqt oldin foydalanishga topshirilgan vositalardan tashqari, qoldiq qiymatga mutanosib ravishda kiritiladi (Soliq kodeksining 270-moddasi). Yetkazib beruvchi oldidagi majburiyat umidsiz qarz sifatida hisobdan chiqarilsa, u bo‘yicha hisobga olingan summa bekor qilinadi, keyinchalik to‘langanda esa tiklanadi (Soliq kodeksining 271-moddasi).

Xavf darajasi yuqori hisobvaraq-fakturalar

2026-yil 1-yanvardan soliq organlari PF-153-son 2025-yil 4-sentabrdagi Farmonga muvofiq elektron hisobvaraq-fakturalarni yetkazib berishning butun zanjiri bo‘yicha real vaqt rejimida xavf darajasiga ko‘ra tahlil qiladi; xavf darajasi yuqori hisobvaraq-fakturalar davrda rasmiylashtirilgan hujjatlarning 10 foizidan oshmasligi kerak. Xavf darajasi yuqori deb topilgan hisobvaraq-fakturadagi soliq budjetga to‘lanmaguncha xaridor tomonidan hisobga olinmaydi (Soliq kodeksining 267-moddasi). Xaridor soliqni soliq agenti sifatida budjetga o‘zi to‘lab, to‘lov amalga oshirilgan davrda hisobga olishga haqli (Soliq kodeksining 266-1-moddasi); yetkazib beruvchida yuzaga kelgan ortiqcha to‘lov hisobga olinadi yoki qaytariladi. Hisobvaraq-fakturaning yuqori xavfli deb topilishi yetkazib beruvchining o‘z xaridlari bo‘yicha QQSni hisobga olish huquqidan mahrum etmaydi. Xavf darajasi past hisobvaraq-fakturalar bo‘yicha soliq organi faqat ko‘zbo‘yamachilik yoki qalbaki bitim dalillari bo‘lsa, hisobga olishni bekor qilishi mumkin. Soliq to‘lovchi kontragentlarni tanlashda lozim darajada ehtiyotkor bo‘lishi — ularning ro‘yxatdan o‘tganini, obro‘sini, moddiy bazasi va xodimlari borligini tekshirishi shart (Soliq kodeksining 15-moddasi); ehtiyotkorlik ko‘rsatilmasa, insofsiz yetkazib beruvchilar bilan bitimlar xarajatlari e’tirof etilmaydi.

Bu yerda faqat hisobga olish shartlari yoritildi. Elektron hisobvaraq-fakturani qanday va qaysi muddatda rasmiylashtirish, tizim ishlamay qolganda nima qilish, qo‘shimcha va tuzatilgan hisobvaraq-faktura hamda eksport uchun bir tomonlama hujjatni qanday tayyorlash haqida hisobvaraq-fakturani rasmiylashtirish tartibi haqidagi maqolada o‘qing. Buxgalterga bu maqola har oy kerak bo‘ladi: to‘g‘ri rasmiylashtirilgan hisobvaraq-fakturasiz xarid bo‘yicha soliqni hisobga olib bo‘lmaydi.

QQSni budjetdan qoplash (qaytarish)

Oy yakunida hisobga olinadigan soliq hisoblangan soliqdan ko‘p bo‘lsa, salbiy farq kelgusidagi QQS to‘lovlari hisobidan hisobga olinadi yoki hisobvaraqga qaytariladi (Soliq kodeksining 272 va 274-moddalari). 2022-yil 1-yanvardan alohida ariza talab qilinmaydi: soliq to‘lovchi hisobotni taqdim etishda qaytarish haqida xabardor qiladi. Soliq organi buyruq chiqarmasdan, xabarnoma berilgan kundan e’tiboran 30 kun ichida summaning asosliligini kameral tekshiruvdan o‘tkazadi (Soliq kodeksining 138-moddasi), qoplash yoki asoslantirilgan rad javobi to‘g‘risida qaror qabul qiladi va summa xabarnoma berilgan kundan e’tiboran 30 kundan kechiktirmay qaytariladi. Tartib Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 14-avgustdagi 489-son qarori bilan tasdiqlangan QQS summasining o‘rnini qoplash tartibi to‘g‘risidagi nizomda batafsil belgilangan. 2026-yil 28-maydan 10 mln so‘mgacha bo‘lgan summalar ariza va tekshiruvsiz avtomatik tarzda qaytariladi.

Tezlashtirilgan qaytarishdan keyingi kameral tekshiruv summani asossiz deb topsa, u qoplangan sanadan hisoblangan penya bilan budjetga qaytariladi. Tasdiqlovchi hujjatlar bo‘lmasa, hisobvaraq-fakturalar elektron hisobvaraq-fakturalar tizimidan tashqarida rasmiylashtirilgan bo‘lsa, huquqni suiiste’mol qilish yoki ko‘zbo‘yamachilik bitimlari aniqlansa, lozim darajadagi ehtiyotkorlik ko‘rsatilmasa, zanjirdagi kontragentlar QQSni hisoblab chiqarmagan yoki tovarning qonuniy kelib chiqishini tasdiqlovchi hujjatlar bo‘lmasa, shuningdek yetkazib berish zanjiri ishtirokchilari o‘zaro bog‘liq bo‘lsa, qoplash rad etilishi mumkin (Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 7-yanvardagi 1-son qarori tahriridagi Qoplash to‘g‘risidagi nizom). QQSni qoplashda soliq uzilishi koeffitsiyentini qo‘llash taqiqlangan (2023-yil 4-sentabrdagi PQ-292-son qaror). Qoplash bo‘yicha kameral tekshiruv — hududni ko‘zdan kechirish, hujjatlarni talab qilib olish va soliq to‘lovchini chaqirishga ruxsat berilgan yagona kameral tekshiruvdir.

Qaytarish jarayoni avtomatlashtirilmoqda: Soliq qo‘mitasiga 2026-yil 1-oktabrga qadar hisobvaraq-fakturalar xavfini real vaqt rejimida baholash natijalariga ko‘ra avtomatik qaytarishni joriy etish topshirilgan. 2027-yil 1-yanvardan xavf darajasi past bo‘lganda inson omili ishtirokidagi qaytarish bekor qilinadi, xavf darajasi past soliq to‘lovchilarga nol darajali stavka va ko‘chmas mulk xaridi bo‘yicha salbiy farq uch kunda qaytariladi (2026-yil 19-maydagi PF-95-son Farmon). 2026-yil 1-apreldan chet el fuqarolariga barcha xalqaro aeroportlarda kamida 300 000 so‘mlik xarid uchun tax free tizimida QQS qaytariladi: soliq stavkasining 85 foizini xaridor, 15 foizini tizim operatori oladi (2026-yil 5-martdagi PQ-78-son qaror).

QQS hisoboti va uni to‘lash

Soliq davri — bir oy (Soliq kodeksining 259-moddasi). Hisobot soliq bo‘yicha hisobga olish joyida o‘tgan oydan keyingi oyning 20-sanasidan kechiktirmay taqdim etiladi va soliq ham shu muddatda to‘lanadi (Soliq kodeksining 273-moddasi). Hisobot xaridlar reyestri va sotuvlar reyestridagi ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi; vositachilar va ekspeditorlar olingan hamda taqdim etilgan hisobvaraq-fakturalar jurnallaridagi ma’lumotlarni ham topshiradi. Jismoniy shaxslarga elektron xizmat ko‘rsatuvchi chet el kompaniyalari shaxsiy kabinet orqali keyingi oyning 20-sanasigacha har chorakda hisobot beradi (Soliq kodeksining 281-moddasi).

Tovarlar va xizmatlarni realizatsiya qilishda yuridik shaxslar, YTTlar hamda o‘zini o‘zi band qilgan shaxslar hisobvaraq-fakturalarni EHF tizimida elektron shaklda rasmiylashtirishi shart; xaridorga kassa cheki berilsa, hisobvaraq-faktura talab etilmaydi (Soliq kodeksining 47-moddasi). Shakllar va ularni to‘ldirish tartibi Vazirlar Mahkamasining 489-son qarori bilan tasdiqlangan. QQS raqami barcha hisobvaraq-fakturalar, transport va to‘lov hujjatlarida ko‘rsatiladi (Nizomning 7-bandi). QQS to‘lovchisi bo‘lmagan sotuvchi yoki soliqdan ozod qilingan tovarlarni sotuvchi hisobvaraq-fakturada QQSni ko‘rsatsa, ko‘rsatilgan soliq summasining 20 foizi miqdorida jarima to‘laydi va shu summani budjetga o‘tkazishi shart (Soliq kodeksining 225-moddasi). Soliqni hisoblash hujjatlari soliq to‘langan yildan keyin uch yil saqlanadi (Soliq kodeksining 22-moddasi).

Topshirilgan hisobotdagi xato aniqlashtirilgan hisobot bilan tuzatiladi. U soliq organi kamaytirib ko‘rsatilgan summani aniqlashi yoki audit tayinlashidan oldin berilsa va soliq qarzi penya bilan oldindan to‘lansa, javobgarlik yuzaga kelmaydi (Soliq kodeksining 83-moddasi). Kameral tekshiruv talabnomasiga ko‘ra aniqlashtirilgan hisobot yoki tafovutlar asosnomasi besh kun ichida taqdim etilishi kerak (Soliq kodeksining 138-moddasi); 2026-yil 1-iyuldan tushuntirish berilgach, hisobvaraqlar bo‘yicha operatsiyalar avtomatik ravishda faollashtiriladi.

QQS bo‘yicha jarimalar va javobgarlik

Yengillashtiruvchi holat mavjud bo‘lsa, shuningdek ayb tan olinib, qarordan keyin 10 kun ichida jarima ixtiyoriy ravishda to‘lansa, moliyaviy sanksiya miqdori ikki baravar kamaytiriladi; huquqbuzarlik takroran sodir etilsa, ikki baravar oshiriladi (Soliq kodeksining 218-moddasi). 2028-yil 1-yanvarga qadar kichik biznes subyektlariga soliq xavfini baholash dasturi aniqlagan huquqbuzarliklarni mustaqil ravishda bartaraf etish imkoniyati berilgan: xavf 500 mln so‘mgacha bo‘lsa soliq auditi, 100 mln so‘mgacha bo‘lsa sayyor soliq tekshiruvi tayinlanmaydi.

Bu yerda faqat QQS bilan bog‘liq jazo choralari ko‘rsatildi. Kameral va sayyor tekshiruvlar, soliq auditi qanday o‘tishi, Jinoyat kodeksi bo‘yicha nimalar bo‘yin tovlash deb hisoblanishi va soliq organi qarori ustidan qanday shikoyat qilish soliqqa oid huquqbuzarliklar va tekshiruvlar haqidagi maqolada tushuntirilgan. Kameral tekshiruv talabnomasi allaqachon olingan bo‘lsa, bu maqola asqatadi.

Ijara, vositachilik va maxsus rejimlarda QQS

O‘zbekistondagi ko‘chmas mulkni ijaraga berishning realizatsiya qilish joyi har doim O‘zbekiston hisoblanadi (Soliq kodeksining 241-moddasi). Xonani ijaraga beruvchi QQS to‘lovchi kompaniya ijara haqiga 12 foiz QQS hisoblaydi. YTT maqomiga ega bo‘lmagan jismoniy shaxs-ijaraga beruvchi QQS to‘lamaydi: ijarachi kompaniya undan soliq agenti sifatida faqat jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘ini ushlab qoladi. Yakka tartibdagi tadbirkor ijara daromadidan aylanmadan olinadigan soliqni emas, jismoniy shaxslar uchun belgilangan stavkada JShDSni to‘laydi (Soliq kodeksining 465-moddasi). Ijara shartnomasi soliq organida hisobga qo‘yiladi: ro‘yxatdan o‘tmagan shartnoma asosidagi obyektda saqlanayotgan tovarlar ijarachini hisobga olish huquqidan mahrum qiladi (Soliq kodeksining 269-moddasi). Davlat mol-mulki ijaraga berilganda ijaraga beruvchi uchun soliqni soliq agenti sifatida vakolatli organ, davlat mol-mulki sotib olinganda esa xaridor hisoblab chiqaradi va to‘laydi (Soliq kodeksining 256-moddasi).

Vositachilik, topshiriq va transport-ekspeditorlik shartnomalari bo‘yicha vositachi QQSni faqat o‘z haqidan, komitent esa sotilgan tovarlarning to‘liq qiymatidan to‘laydi (Soliq kodeksining 250-moddasi). Komitent O‘zbekistonda hisobga qo‘yilmagan chet el shaxsi bo‘lsa, vositachi soliq agentiga aylanadi (Soliq kodeksining 255-moddasi). Birgalikdagi faoliyat, ishonchli boshqaruv va konsessiyada soliq to‘lovchining majburiyatlarini ishonchli shaxs, ishonchli boshqaruvchi yoki konsessioner bajaradi, u hisobvaraq-fakturalarni rasmiylashtiradi va har bir shartnoma bo‘yicha alohida hisob yuritadi (Soliq kodeksining 275-moddasi). Qayta tashkil etishda hisobga olinmagan soliq QQS to‘lovchisi bo‘lgan huquqiy vorisga o‘tadi; huquqiy voris QQS to‘lamasa, qayta tashkil etilayotgan kompaniya hisobga olingan summani tiklaydi (Soliq kodeksining 276-moddasi).

Xizmatlar eksportiga nol darajali stavka qo‘llanmaydi: agar 241-modda qoidalariga ko‘ra xizmatning realizatsiya qilish joyi O‘zbekistondan tashqarida bo‘lsa, QQS umuman hisoblanmaydi, shu xizmatlar bo‘yicha kiruvchi soliq esa hisobga olinadi. Xalqaro tashishlar va bojxona tranziti bilan bog‘liq xizmatlarga 0 foizlik stavka qo‘llanadi (Soliq kodeksining 263-moddasi). Erkin bojxona zonasi tartib-taomiliga joylashtirilgan tovarlar QQSsiz olib kiriladi (Soliq kodeksining 277-moddasi); maxsus iqtisodiy zonalar ishtirokchilari Kodeksda belgilangan QQS imtiyozlaridan va tezlashtirilgan qaytarishdan foydalanadi (Soliq kodeksining 473-moddasi). 2026-yil 1-apreldan to‘lov tashkilotlari, to‘lov tizimlari operatorlari, marketpleyslar va mikromoliya tashkilotlari IT-park rezidentlari uchun soliq imtiyozlaridan foydalana olmaydi (2025-yil 26-dekabrdagi PQ-388-son qaror).

2025–2026-yillarda nimalar o‘zgardi

• 2026-yil 1-yanvardan ro‘yxatdagi qishloq xo‘jaligi mahsulotlariga, paxta va g‘alladan tashqari, nol darajali stavka qo‘llanib, summa uch kunda avtomatik qaytariladi, elektron hisobvaraq-fakturalar esa xavf darajasiga ko‘ra real vaqt rejimida tahlil qilinadi — 2025-yil 4-sentabrdagi PF-153-son Farmon; ro‘yxat Qishloq xo‘jaligi vazirligi va Soliq qo‘mitasining 2026-yil 21-iyuldagi 3905-son buyrug‘i bilan tasdiqlangan.
• 2026-yil 1-yanvardan aylanmadan olinadigan soliqdan birinchi marta o‘tganlar bir yil foyda solig‘i to‘lamaydi, bir yil davomida QQS to‘lovchisini kech ro‘yxatdan o‘tkazganlik uchun jarimaga tortilmaydi va oyiga 4.760.000 so‘mgacha buxgalteriya xarajatlarini chegiradi — 2025-yil 19-avgustdagi PF-138-son Farmon, Soliq kodeksining 219-moddasi.
• 2026-yil 1-apreldan yirik soliq to‘lovchilarga tezlashtirilgan qaytarish faqat tasdiqlangan ro‘yxat bo‘yicha qo‘llanadi, chet elliklar uchun tax free esa kamida 300 000 so‘mlik xaridda barcha xalqaro aeroportlarda ishlaydi — 2025-yil 26-dekabrdagi PQ-388-son qaror, 2026-yil 5-martdagi PQ-78-son qaror.
• 2026-yil 1-iyundan QQSga o‘tish chegarasi 12 000 BHM, umumiy ovqatlanish, savdo va xizmat ko‘rsatish sohasi uchun 6 foizlik soddalashtirilgan tartib joriy etildi, guvohnomani to‘xtatib turish va importchilarni avtomatik ravishda soliq to‘lovchi deb e’tirof etish bekor qilindi, 10 mln so‘mgacha bo‘lgan summalar avtomatik qaytariladi — 2026-yil 26-maydagi PF-100-son Farmon.
• 2027-yil 1-yanvardan xavf darajasi past soliq to‘lovchilarga nol darajali stavka va ko‘chmas mulk bo‘yicha salbiy farq uch kunda avtomatik ravishda qaytariladi, xavf darajasi past bo‘lganda inson omili ishtirokidagi qaytarish bekor qilinadi — 2026-yil 19-maydagi PF-95-son Farmon, PF-100-son Farmon.

Ko‘p beriladigan savollar

Yakka tartibdagi tadbirkor QQS to‘laydimi?

Ha, agar uning tovarlar va xizmatlarni realizatsiya qilishdan olgan yillik daromadi 12 000 BHMdan (5.280.000.000 so‘m) oshsa yoki u QQSga ixtiyoriy ravishda o‘tsa (Soliq kodeksining 237-moddasi). Chegaraviy miqdorgacha YTT aylanmadan olinadigan soliqni 1 foizlik stavkada to‘laydi va QQS bilan sotishga haqli emas: soliq to‘lovchi bo‘lmagan shaxs hisobvaraq-fakturada ajratib ko‘rsatgan soliqni budjetga o‘tkazishi va 20 foizlik jarima to‘lashi kerak. O‘zini o‘zi band qilgan shaxslar chegaraviy miqdordan oshganda YTTlar uchun belgilangan tartibda soliq to‘lashga o‘tadi. Chegara kalendar yilidagi daromad bo‘yicha, birinchi marta ro‘yxatdan o‘tganlar uchun esa ro‘yxatdan o‘tgan sanadan boshlab kunlar soniga mutanosib ravishda hisoblanadi.

QQSdan aylanmadan olinadigan soliq rejimiga qanday qaytish mumkin?

Joriy yildagi jami daromad chegaraviy miqdordan oshmagan va QQSga ixtiyoriy o‘tilganidan keyin kamida 12 oy o‘tgan bo‘lsa, qaytish mumkin (Soliq kodeksining 462-moddasi). Xabarnoma shaxsiy kabinet orqali kalendar yili boshlanishidan kamida 10 ish kuni oldin beriladi va kompaniya 1-yanvardan soliq to‘lovchi bo‘lishni to‘xtatadi. Ketishdan oldin tovarlar qoldig‘i va asosiy vositalarning qoldiq qiymati bo‘yicha hisobga olingan QQS tiklanishi kerak, chunki soliq to‘lovchi maqomini yo‘qotish tuzatish uchun asosdir (Soliq kodeksining 269-moddasi). Faoliyat turiga ko‘ra aylanmadan olinadigan soliq taqiqlangan kompaniyalar qayta olmaydi.

Kompaniya xodimlari uchun jismoniy shaxsdan uy-joy ijaraga olsa, QQS solinadimi?

Yo‘q. Tadbirkor maqomiga ega bo‘lmagan jismoniy shaxs QQS to‘lovchisi emas, shu sababli ijara haqi unga soliqsiz to‘lanadi; kompaniya faqat soliq agenti sifatida JShDSni ushlab qoladi. Ijaraga beruvchi umumbelgilangan tartibdagi yuridik shaxs yoki QQS to‘lovchi YTT bo‘lsa, QQS yuzaga keladi: ijara haqiga 12 foiz qo‘shiladi, ijarachi kompaniya esa uy-joy soliq solinadigan faoliyatda ishlatilsa, uni hisobga oladi. Har ikki holatda ham ijara shartnomasi soliq organida ro‘yxatdan o‘tkaziladi.

Summaga 12 foiz QQSni qanday hisoblash va uni narx tarkibidan qanday ajratish kerak?

Soliqni narx ustiga hisoblash uchun QQSsiz narx 0,12 ga ko‘paytiriladi: narx 5 000 000 so‘m bo‘lsa, soliq 600 000 so‘mni, xaridor to‘laydigan summa 5 600 000 so‘mni tashkil etadi. Soliq narx tarkibiga kiritilgan bo‘lsa, uni ajratish uchun summa 12 ga ko‘paytirilib, 112 ga bo‘linadi: 5 600 000 so‘mning 600 000 so‘mi soliq, QQSsiz qiymati esa 5 000 000 so‘mdir. Soliq bazasi bitimning aksiz solig‘i hisobga olingan, QQS kiritilmagan narxi bo‘yicha aniqlanadi, shu sababli aksiz to‘lanadigan tovarlarda QQS hisoblanishidan oldin narxga aksiz qo‘shiladi.

Yetkazib beruvchining hisobvaraq-fakturasi xavf darajasi yuqori toifaga kirsa, nima qilish kerak?

Bunday hisobvaraq-fakturadagi QQS soliq budjetga to‘lanmaguncha hisobga olinmaydi (Soliq kodeksining 267-moddasi). Xaridor soliqni soliq agenti sifatida o‘zi o‘tkazib, to‘lov amalga oshirilgan oyda hisobga olishi mumkin; yetkazib beruvchi yuzaga kelgan ortiqcha to‘lovni kelgusi to‘lovlar hisobidan hisobga oladi yoki qaytarib oladi (Soliq kodeksining 266-1-moddasi). Ikkinchi yo‘l — yetkazib beruvchining ushbu hisobvaraq-faktura bo‘yicha soliqni o‘zi to‘lashini kutish. Xavf toifasi yetkazib berish zanjirini real vaqt rejimida tahlil qilish chog‘ida avtomatik belgilanadi, shu sababli kontragentlarni Soliq qo‘mitasi xizmatlari orqali oldindan tekshirish maqsadga muvofiq. Bu Soliq kodeksining 15-moddasida nazarda tutilgan lozim darajadagi ehtiyotkorlikdir.

Aylanmadan olinadigan soliqni to‘lovchi kompaniya importda QQS to‘laydimi?

Tovarlarni olib kirishda — ha: tovarlarni chegara orqali olib o‘tuvchi shaxslar soliq rejimidan qat’i nazar soliq to‘lovchilar deb e’tirof etilgani sababli QQSni bojxonada har qanday importchi to‘laydi (Soliq kodeksining 237-moddasi). Baza bojxona qiymatiga boj va aksiz qo‘shilgan summadan iborat, stavka 12 foiz. Aylanmadan olinadigan soliqni to‘lovchi kompaniya to‘langan soliqni hisobga ola olmaydi, u tovar qiymatiga kiritiladi. 2026-yil mayigacha import kompaniyani avtomatik ravishda umumbelgilangan tartibga o‘tkazardi; 2026-yil 26-maydagi PF-100-son Farmon bu qoidani bekor qildi, endi daromad chegaraviy miqdordan oshmaguncha birgina import yetkazib berishi sababli QQSga o‘tish shart emas.