Oʻzbekistonda biznes uchun soliq imtiyozlari

Soliq imtiyozi biznesga soliqni toʻlamaslik yoki kamroq miqdorda toʻlash imkonini beradi, biroq buning uchun korxona qonunda belgilangan toifaga kirishi va barcha shartlarni bajarishi kerak. Asosiy qoidalar Soliq kodeksida (SK 75-moddasi), maxsus rejimlar esa alohida hujjatlarda belgilangan. Quyida amaldagi shakllar, qoʻllash tartibi va 2025–2026-yillardagi oʻzgarishlar tushuntiriladi.

Qisqacha:

• Imtiyoz soliqdan ozod etish, nol yoki pasaytirilgan stavka, soliq bazasini kamaytirish, investitsiyaviy chegirma yoxud tezlashtirilgan amortizatsiya shaklida boʻlishi mumkin. Muddatni kechiktirish va boʻlib-boʻlib toʻlash imtiyoz hisoblanmaydi.
• Qonunda imtiyoz borligining oʻzi huquqni tasdiqlamaydi: soliq toʻlovchi toifasi, faoliyat, hudud, muddat va barcha davomiy shartlar mos kelishi kerak.
• QQSdan ozod etish nol stavkadan farq qiladi: ozod etilgan aylanmaga tegishli kiruvchi QQS odatda hisobga olinmaydi, nol stavkada esa shartlar bajarilsa hisobga olish huquqi saqlanadi.
• Hisobotdan oldin huquqiy asos, imtiyoz kodi, boshlanish sanasi, tasdiqlovchi hujjatlar va alohida-alohida hisob usulini qayd eting.

Yangilangan: 2026-yil 04-sentyabr

Soliq imtiyozi deb nima eʼtirof etiladi

Soliq kodeksiga koʻra, imtiyoz nomi koʻrsatilgan bitta korxonaga emas, soliq toʻlovchilarning ayrim toifasiga beriladigan afzallikdir. U soliqni umuman toʻlamaslik yoki kamroq toʻlash imkonini berishi mumkin. Individual imtiyozlar taqiqlangan. Muddatni kechiktirish yoki boʻlib-boʻlib toʻlash faqat toʻlov sanasini oʻzgartiradi va imtiyoz hisoblanmaydi.

Har bir maxsus tartib ham imtiyoz emas. Masalan, aylanmadan olinadigan soliq maxsus soliq rejimidir. Toʻlangan QQSning bir qismini qaytarish, investitsiyaviy chegirma va tezlashtirilgan amortizatsiya ham turlicha ishlaydi. Chorani toʻgʻri tasniflash hisobot, kiruvchi QQS, buxgalteriya yozuvlari va huquq yoʻqotilgandagi oqibatlarni aniqlaydi.

Soliq imtiyozini qoʻllash tartibi

Avval Soliq kodeksi yoki maxsus hujjatdagi aniq asosni toping. Keyin oltita masalani tekshiring: huquqqa ega soliq toʻlovchi; tegishli soliq; mos faoliyat yoki obyekt; boshlanish va tugash sanalari; kerakli hujjatlar; butun davr davomida bajarilishi lozim boʻlgan shartlar.

Umumiy qoida boʻyicha soliq toʻlovchi huquqiy asos vujudga kelganidan soʻng imtiyozni qoʻllashi, undan voz kechishi yoki uni vaqtincha toʻxtatishi mumkin. QQSdan ozod etilgan aylanma bundan mustasno: Kodeks alohida ruxsat bermasa, oddiy soliq solishni tanlab boʻlmaydi. Soliq organlari har bir imtiyoz turiga maxsus identifikatsiya kodini berib, uni axborot tizimlarida hisobga oladi.

Korxona imtiyozli va odatiy faoliyatni birga olib borsa, alohida-alohida soliq hisobini (SK 80-moddasi) yuritishi shart. Bevosita daromad va xarajatlar tegishli yoʻnalishga kiritiladi, umumiy summalar esa mutanosib taqsimlanadi. Muayyan maqsad uchun boʻshagan mablagʻlar alohida hisobga olinadi.

Maqsadli imtiyozda huquq va pulning sarflanishi tasdiqlanadi. Ishlatilmagan qoldiq imtiyoz tugaganidan keyin yana bir yil davomida belgilangan maqsadga sarflanishi mumkin. Keyin u budjetga oʻtkaziladi. Maqsadsiz foydalanish summa va penyani undirishga olib keladi.

2025-yildan buxgalteriya hisobida 3590-son nizom qoʻllanadi. Har bir imtiyoz uchun norma, kod, hisob-kitob, birlamchi hujjatlar, boshlanish va tugash sanalari, davomiy shartlar nazorati hamda soliq hisoboti bilan solishtirishni saqlang.

Soliq turlari va maxsus rejimlar boʻyicha imtiyozlar

Foyda soligʻi boʻyicha imtiyozlar

Foyda soligʻining umumiy stavkasi 15%, ammo maxsus stavkalar (SK 337-moddasi) ayrim toifalar va daromadlar uchun 0%ni nazarda tutadi. Faqat tarmoq nomi yetarli emas: Kodeksdagi taʼrif, sohaga oid daromad ulushi va zarur boʻlsa alohida hisob talabi bajariladi.

Investitsiyaviy chegirma (SK 308-moddasi) uskuna qiymatining 20%ini qaytarish degani emas. Avval mos xarajat qismi soliq bazasini kamaytiradi, soliq tejami esa amaldagi stavka asosida hisoblanadi.

Misol. Korxona 500 000 000 soʻmlik yangi texnologik uskunani ishga tushirdi. Chegirma 500 000 000 × 20% = 100 000 000 soʻm. Soliq bazasi yetarli va stavka 15% boʻlsa, soliq 100 000 000 × 15% = 15 000 000 soʻmga kamayadi.

Baza va umumiy stavkalar foyda soligʻi haqidagi qoʻllanmada batafsil yoritilgan.

QQS boʻyicha imtiyozlar

QQS uchun ozod etilgan aylanma, nol stavka, importdagi ozod qilish va toʻlangan QQSning bir qismini qaytarishni ajratish lozim.

Soliqdan ozod etilgan aylanma (SK 243-moddasi) roʻyxatdagi taʼlim va ijtimoiy xizmatlarni, nogironligi boʻlgan shaxslar uchun ayrim tovar va xizmatlarni, moliyaviy operatsiyalarni hamda aniq koʻrsatilgan boshqa holatlarni qamrab oladi. Imtiyozli faoliyatga oʻxshashlikning oʻzi yetarli emas.

Ozod etilgan aylanmaga tegishli kiruvchi QQS tannarxga kiritiladi (SK 267-moddasi) va hisobga olinmaydi. Aralash aylanmada alohida yoki mutanosib usul qoʻllanadi. Shu sababli ozod etish chiqish QQSini kamaytirishi, ammo xarid tannarxini oshirishi mumkin.

Tovarlar eksporti va ayrim xalqaro tashuvlar nol stavkada (SK 260-moddasi) soliqqa tortiladi. Shartnoma, bojxona deklaratsiyasi va transport hujjatlari Kodeksga mos boʻlsa, hisobga olish huquqi saqlanadi. Umumiy mexanizm QQS qoʻllanmasida berilgan.

Importda Oʻzbekistonda oʻxshashi ishlab chiqarilmaydigan texnologik asbob-uskunalar (SK 246-moddasi), shuningdek roʻyxatdagi butlovchi va ehtiyot qismlar QQSdan ozod etiladi. Importdan oldin tovar kodi, tasdiqlangan roʻyxat, maqsad va oluvchini tekshiring.

Mol-mulk, yer va suv soliqlari boʻyicha imtiyozlar

Mol-mulk imtiyozi bazani kamaytirishi, obyektni maʼlum muddatga ozod qilishi yoki pasaytiruvchi koeffitsiyent berishi mumkin. Mol-mulk imtiyozlari (SK 414-moddasi) ayrim ijtimoiy obyektlar, qishloq xoʻjaligi mulki, yangi neft-gaz quduqlari, yuqori texnologiyali uskunalar va qayta tiklanuvchi energiya qurilmalari qiymatini bazadan chiqaradi. Yer imtiyozlari (SK 428-moddasi) alohida belgilanadi.

Vaqtinchalik qoidalar yoki Prezident va Vazirlar Mahkamasi hujjatlaridagi koʻplab toʻliq mol-mulk va yer ozodliklari uchun odatdagi hisoblangan summaning 1%i toʻlanadi. Misol. Oddiy hisob 80 000 000 soʻm boʻlsa, eng kam toʻlov 80 000 000 × 1% = 800 000 soʻm.

Koʻpchilik yuridik shaxslar uchun yana uch shart bor: oʻtgan yilgi realizatsiya daromadi foydalanilgan imtiyozdan koʻp boʻlishi, har bir xodimga oyiga kamida ikki MHTEKM hisoblanishi va oʻrtacha yillik xodimlar soni kamida uch nafar boʻlishi kerak. Kodeks xorijiy investitsiyali korxonalar va ayrim MIZ ishtirokchilari uchun istisnolar belgilaydi.

Qishloq xoʻjaligi suvi uchun pasaytiruvchi koeffitsiyent (SK 445-moddasi) qoʻllanadi. 1 m³ uchun 107 soʻm stavkada suvni tejaydigan texnologiya va hisoblagich birga boʻlsa, koeffitsiyent 0,5. Misol. 10 000 m³ uchun soliq 10 000 × 107 × 0,5 = 535 000 soʻm, odatiy 1 070 000 soʻm emas. Faqat bitta shart bajarilsa, koeffitsiyent 0,7.

Obyektlar va hisoblash qoidalari mol-mulk va yer soliqlari qoʻllanmasida tushuntirilgan.

Kichik biznes va aylanmadan olinadigan soliq

Aylanmadan olinadigan soliq maxsus rejim (SK 467-moddasi) boʻlib, har bir kichik biznes uchun umumiy ozodlik emas. Umumiy stavka 4%, ayrim faoliyat va hududlarda boshqa stavkalar bor. Rejimni almashtirish QQS, foyda soligʻi, hisob va hisobotga taʼsir qiladi; bular aylanmadan olinadigan soliq qoʻllanmasida yoritilgan.

2026-yil 1-iyundan umumbelgilangan soliq rejimiga majburiy oʻtish chegarasi 12 000 BHM (PF-100 1-bandi) etib belgilangan. Soʻmdagi miqdor BHM bilan birga oʻzgaradi, shu sababli majburiyat yuzaga kelgan sanadagi miqdor olinadi.

2030-yil 1-yanvargacha mezonlarga mos umumiy ovqatlanish, savdo va xizmat koʻrsatish korxonalari soddalashtirilgan QQSni (PF-100 5-bandi) ixtiyoriy tanlashi mumkin: barcha aylanmaga 6% va foyda soligʻiga 0%. Kiruvchi QQS hisobga olinmaydi, odatiy imtiyozlar, preferensiyalar va QQS qaytarish qoʻllanmaydi; xaridor esa hisobvaraq-fakturadagi QQSni hisobga olishi mumkin.

Misol. 800 000 000 soʻm aylanmada soddalashtirilgan QQS 800 000 000 × 6% = 48 000 000 soʻm. Taqqoslashda yoʻqotilgan kiruvchi QQS va xaridorlar tarkibi ham hisobga olinadi.

Shu sanadan umumiy ovqatlanish korxonasiga toʻlangan QQSning 40%i qaytariladi (PF-100 2-bandi), bunda naqdsiz hisob-kitob ulushi ahamiyatga ega emas. Shartlarga mos toʻlangan QQS 120 000 000 soʻm boʻlsa, qaytarish 48 000 000 soʻmni tashkil etadi.

MIZ va xorijiy investitsiyalar uchun imtiyozlar

Kompaniyani hududda roʻyxatdan oʻtkazishning oʻzi maxsus iqtisodiy zona imtiyozini bermaydi. MIZ toʻgʻrisidagi qonun (37-modda) boʻyicha imtiyoz faqat investitsiya bitimida koʻrsatilgan zona hududidagi faoliyatga tatbiq etiladi. Loyihadan tashqari daromad va mol-mulk alohida hisobga olinadi.

Yangi maqom egalari uchun tezlashtirilgan amortizatsiyani MIZ foyda soligʻi qoidalari (SK 473-moddasi) belgilaydi. Mol-mulk va yer imtiyozlari investitsiya hajmi va tegishli zona boʻyicha qarorga bogʻliq.

Qonun import QQSini 120 kungacha kechiktirish va manfiy QQSni yetti kunda soddalashtirilgan qaytarishni ham nazarda tutadi. Ishtirokchi reyestrga kiritilgan sanadagi shartlar, qonundagi istisnolardan tashqari, oʻn yillik kafolat (MIZ qonuni 39 va 42-moddalari) doirasida saqlanadi.

Belgilangan sohadagi toʻgʻridan-toʻgʻri xususiy xorijiy investitsiyali korxona mol-mulk va yer imtiyozini olishi mumkin. U hudud talabiga javob berishi, davlat kafolatiga ega boʻlmasligi, xorijiy ulush kamida 33% — aksiyadorlik jamiyatida 15% — boʻlishi, investitsiya shakliga rioya qilishi va boʻshagan daromadning kamida 50%ini qayta investitsiya qilishi kerak. Bu investorlar shartlarida (SK 472-moddasi) belgilangan.

Ikkiyoqlama soliqqa tortishning oldini olish bitimlari bu yerda batafsil koʻrib chiqilmaydi. Ular asosan ayrim transchegaraviy toʻlovlarga tegishli va ichki biznes imtiyozi shartlarini almashtirmaydi.

IT Park rezidentlari uchun imtiyozlar

IT Park rezidenti soliq va bojxona imtiyozlarini faqat ruxsat etilgan faoliyat doirasida qoʻllaydi. U bitim va biznes-rejaga rioya qilishi, hisobot topshirishi va Direksiyaga belgilangan ajratmani toʻlashi kerak. Maqom yoʻqotilsa imtiyoz tugaydi, import qilingan mol-mulkdan maqsadsiz foydalanish yoki boshqa buzilishlarda summalar tiklanishi mumkin. Bu rezidentlar nizomidan kelib chiqadi.

Sertifikat korxonaning barcha daromadiga avtomatik imtiyoz bermaydi. Nomuvofiq faoliyat daromadi umumiy tartibda soliqqa tortiladi va alohida hisoblanadi. Ayrim eksportchi va IT-taʼlim rezidentlari uchun QQSdan tashqari imtiyozlar maxsus mezonlar asosida 2028–2040-yillarga uzaytirilgan.

Maqom, ajratmalar va hisobot IT Park qoʻllanmasida batafsil bayon qilingan. Xodimlarga oid imtiyozlar ushbu maqola doirasiga kirmaydi.

Tarmoqlar boʻyicha soliq imtiyozlari

Barcha tarmoqlar uchun doimiy yagona roʻyxat yoʻq. Vaqtinchalik tarmoq qoidalari (SK 483-moddasi) va alohida hujjatlar elektromobil quvvatlash infratuzilmasi, milliy filmlar, issiqxona xoʻjaliklari, sunʼiy yoʻldosh loyihalari va boshqa yoʻnalishlarga choralar beradi. Har birining oluvchisi, sohaga oid daromad ulushi, soligʻi, muddati va hisoblash usuli alohida.

2026-yil 1-yanvardan Qishloq xoʻjaligi vazirligi va Soliq qoʻmitasi roʻyxatidagi qishloq xoʻjaligi mahsulotiga QQSning nol stavkasi qoʻllanadi. Bunday mahsulot uchun xaridlar boʻyicha kiruvchi QQS qaytariladi, paxta va gʻalladan tashqari ishlab chiqaruvchilarga esa avtomatik ravishda uch kunda (PF-153 3-bandi) qaytariladi.

Tarmoq hujjatini operatsiya sanasiga tekshiring. Istisnolar, 1%lik eng kam toʻlov, tushum va xodimlar mezonlari, maqom sanasi, oʻtish qoidalari va keyingi oʻzgartirishlarni aniqlang. Eski sharhlarda muddati tugagan yoki Soliq kodeksi bilan almashtirilgan dasturlar uchrashi mumkin.

Imtiyoz huquqi yoʻqotilgandagi oqibatlar

Oqibat aniq normaga bogʻliq. Soliq butun davr uchun tiklanishi, imtiyoz keyingi oydan tugashi, maqsadli mablagʻ undirilishi va penya qoʻshilishi mumkin. MIZ va investitsiya loyihalarida bitim buzilishi, faoliyatning muddatidan oldin tugashi yoki qayta investitsiya majburiyati bajarilmasligi ham undirishga sabab boʻladi.

Soliqning notoʻgʻri hisob natijasida kam toʻlanishi odatda toʻlanmagan summaning 20% jarimasiga (SK 224-moddasi) olib keladi; soliq va penya alohida hisoblanadi. Misol. Asossiz imtiyoz tufayli 60 000 000 soʻm kam toʻlangan boʻlsa, jarima 12 000 000 soʻm, soliq va penyadan tashqari.

Xato mustaqil aniqlansa, soliq qayta hisoblanib, aniqlashtirilgan hisobot topshiriladi. Soliq toʻlovchi buzilish aniqlangani yoki tekshiruv tayinlangani haqida bilishidan oldin tuzatib, hisobotdan avval yetishmagan soliq va penyani toʻlasa, javobgarlikdan ozod boʻlishi mumkin (SK 83-moddasi).

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• 2025-yildan 3590-son nizom boʻyicha imtiyozlarni buxgalteriya hisobida aks ettirishning yangi tartibi amal qilmoqda.
• 2026-yil 1-yanvardan roʻyxatdagi qishloq xoʻjaligi mahsulotiga nol QQS va ayrim ishlab chiqaruvchilar uchun uch kunlik avtomatik qaytarish joriy etildi.
• 2026-yil 1-yanvardan boshlab aylanmadan olinadigan soliqdan foyda soligʻiga birinchi marta oʻtgan toʻlovchi oʻtish yilidan keyingi soliq davrida, dividend va foizlardan tashqari, foyda soligʻidan ozod qilinadi; qayta tashkil etilgan korxona bundan mustasno.
• 2026-yil 1-apreldan yangi MIZ ishtirokchisi foyda soligʻidan ozodlik oʻrniga investitsiya hajmiga bogʻliq tezlashtirilgan amortizatsiyani qoʻllaydi.
• 2026-yil 1-iyundan PF-100 12 000 BHM chegarasi, savdo, umumiy ovqatlanish va xizmatlarning bir qismi uchun soddalashtirilgan QQS hamda umumiy ovqatlanishga 40% QQS qaytarishni joriy etdi.
• Maxsus mezonlarga mos IT Park eksportchi va taʼlim rezidentlari uchun QQSdan tashqari rejim 2028–2040-yillarga uzaytirildi.

Imtiyozni qoʻllashdan oldingi tekshiruv

Imtiyozni hisobotda koʻrsatishdan avval uning kartochkasini tuzing. Operatsiya sanasidagi hujjat va tahrir, soliq va obyekt, oluvchi toifasi, hudud, boshlanish va tugash sanalari, imtiyoz kodi, miqdoriy mezonlar, hujjatlar hamda huquq tugaydigan hodisani yozing.

Keyin hisobni tekshiring: sohaga oid daromad, bevosita va umumiy xarajatlar, mol-mulk va yer ajratilganmi; kiruvchi QQS toʻgʻri qayd etilganmi; soliq registri, buxgalteriya yozuvi, elektron hisobvaraq-faktura va deklaratsiya mosmi. Maqsadli mablagʻ uchun alohida analitik hisob oching.

Oxirida imtiyoz bilan va imtiyozsiz ikki hisob-kitob qiling. Bu haqiqiy tejamni va kiruvchi QQSni yoʻqotish kabi yashirin xarajatni koʻrsatadi. Faqat dastlabki maqom hujjatini emas, har bir davrda shartlar bajarilganini tasdiqlovchi dalillarni saqlang.

Koʻp beriladigan savollar

Soliq imtiyozi oddiy soʻzlarda nima?

Bu qonunda soliq toʻlovchilar toifasi uchun belgilangan afzallik: soliqdan ozod etish, pastroq stavka, bazani kamaytirish yoki maxsus chegirma. Biznes undan faqat barcha shartlar bajarilganda foydalanadi. Kechiktirish yoki boʻlib-boʻlib toʻlash esa faqat muddatni oʻzgartiradi.

MChJlar uchun qanday soliq imtiyozlari bor?

Faqat MChJ shakli uchun alohida imtiyoz yoʻq. Huquq odatda faoliyat, obyekt, hudud, investitsiya, MIZ yoki IT Park maqomi va sohaga oid daromad ulushiga bogʻliq. MChJ mos toifadagi boshqa yuridik shaxs bilan teng shartlarda investitsiyaviy chegirma va tarmoq choralarini qoʻllashi mumkin.

QQS imtiyozini qanday olish mumkin?

Avval bu ozod etish, nol stavka, import imtiyozi yoki qaytarish ekanini aniqlang. Keyin tovar yoki xizmat toifasi, kod, hujjatlar va muddatni tasdiqlang. Ozod etishda kiruvchi QQSni, nol stavkali eksportda esa shartnoma, bojxona va transport hujjatlarini tekshiring.

Soliq imtiyozidan voz kechish mumkinmi?

Umumiy qoida boʻyicha bir yoki bir necha soliq davri uchun voz kechish yoki qoʻllashni toʻxtatish mumkin. Biroq Soliq kodeksi alohida ruxsat bermasa, QQSdan ozod etilgan aylanma boʻyicha voz kechib boʻlmaydi. Qaror va davr hisob siyosati hamda registrlarda bir xil aks ettiriladi.

Imtiyoz uchun doim alohida ariza kerakmi?

Yagona qoida yoʻq. Ayrim imtiyozlar qonuniy asos yuzaga kelishi bilan qoʻllanadi, maxsus rejim esa bildirishnoma, sertifikat, reyestrga kiritish yoki qaytarish arizasini talab qilishi mumkin. Aniq tartib imtiyozni beruvchi normada tekshiriladi, kod esa soliq tizimida koʻrsatiladi.