Oʻzbekistonda davlat xaridlari: chet el kompaniyalari ishtiroki

Chet el kompaniyasi Oʻzbekiston davlat xaridlarida norezident sifatida (Davlat xaridlari toʻgʻrisidagi qonun, 23-modda) ishtirok etishi mumkin. Mahalliy yuridik shaxs tashkil etish ishtirok etishning umumiy sharti emas. Bevosita qatnashish yoki mahalliy masʼuliyati cheklangan jamiyat (MChJ) orqali ishlash oʻrtasidagi tanlov xarid talablari, yetkazib berish tartibi, ijrochining malakasi va soliq oqibatlariga bogʻliq. Mahalliy ishlab chiqaruvchi maqomi kompaniyaning roʻyxatdan oʻtganligidan alohida tekshiriladi.

Qisqacha:

• Chet el kompaniyasi oʻz nomidan taklif berishi mumkin; mahalliy MChJ esa oʻz malakasini tasdiqlaydigan alohida ishtirokchi boʻladi.
• Ishtirok huquqini ishtirokchiga qoʻyiladigan talablar va lot mezonlari belgilaydi; valyuta va hisob-kitob tartibi tender hujjatlarida (Qonun, 67-modda) belgilanadi. 2026-yil sentabrida etender tizimidagi 660 ochiq lotdan 66 tasi AQSh dollarida, 4 tasi yevroda, 1 tasi yuanda edi.
• Soliq kodeksi (SK) boʻyicha xodimlar orqali koʻrsatiladigan xizmatlarda doimiy muassasa chegarasi ketma-ket oʻn ikki oylik davrda kamida 183 kun (SK 36-modda); doimiy faoliyat joyi va tobe agent uchun boshqa asoslar ham bor.
• Mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun preferensiyalar mahalliy tovar sertifikati bilan tasdiqlangan tovar kelib chiqishiga ergashadi; chet el tovarining mahalliy importchisi ularning birortasini olmaydi.
• Resurslari, hujjatlari va majburiyatlarni bajarish tartibi tanlangan xaridga mos keladigan kompaniya ishtirokchi boʻlishi kerak.

Yangilangan: 2026-yil 07-sentyabr

Qonun nimaga ruxsat beradi

Qonun chet el yuridik shaxsiga xaridda oʻz nomidan ishtirok etishga ruxsat beradi. Demak, umumiy qoida boʻyicha faqat ishtirokchi maqomini olish uchun shoʻba MChJ tashkil etish shart emas. Bevosita ishtirok ishtirokchi chet el kompaniyasining oʻzi ekanini anglatadi; xarid tartib-taomili unga boshqalarga qanday qoʻllansa, shunday qoʻllanadi.

Ishtirokchilar teng imkoniyatlarga (Qonun, 10-modda) ega. Ishtirok etishga ruxsat muayyan xarid shartlari va maxsus qoidalar, jumladan mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qoʻllab-quvvatlash tartibiga bogʻliq. Soʻmdagi lotlar joyida yetkazib bera oladigan, hisob-faktura yozib, toʻlov ola oladigan chet el kompaniyalari uchun ochiq; valyutadagi lotlarda ham ishtirokchiga qoʻyiladigan talablar va lot mezonlari xuddi shunday amal qiladi.

2026-yil 6-sentabrda etender.uzex.uz tizimida ochiq 660 ta tanlash va tenderdan 589 tasi soʻmda, 66 tasi AQSh dollarida, 4 tasi yevroda va 1 tasi yuanda edi; 66 tenderdan 13 tasi dollarda boʻlib, qiymatning katta qismini tashkil qildi — asosan ishlab chiqaruvchilar yoki ularning avtorizatsiyalangan dilerlariga qaratilgan yirik uskuna xaridlari, baʼzan yetkazib berishdan keyin akkreditiv orqali toʻlov bilan. Soʻm lotlari mahalliy yetkazib berish, qabul dalolatnomasi, davlat tizimidagi elektron hisob-faktura va mahalliy hisobga toʻlovni nazarda tutadi.

Chet el kreditlari, grantlari va qonunda koʻrsatilgan boshqa yordam mablagʻlari hisobidan xaridlarga moliyalashtiruvchi tomonning boshqa tartibi (Qonun, 2-modda) tatbiq etilishi mumkin. Avval loyihaga qaysi qoidalar qoʻllanishi aniqlanadi, soʻng ishtirok shakli baholanadi. Budjet tashkilotining odatiy xaridi, donor loyihasi qanday shartlarga ruxsat bergan boʻlmasin, Qonun va 276-son Nizom boʻyicha oʻtadi.

Chet el ishtirokchisi asosiy benefitsiar mulkdor (Qonun, 23-modda) haqidagi maʼlumotlarni oshkor etadi, hujjatlarning haqqoniyligi va taklifning xarid hujjatlariga muvofiqligi uchun javob beradi. Ishtirokchi va uning affillangan shaxsi elektron doʻkon, kichik qiymatli xaridning soddalashtirilgan tartib-taomili, auksion, tanlash, tender yoki ikki bosqichli xaridning ayni bitta lotida ishtirok eta olmaydi. Bosh kompaniya va uning nazoratidagi shoʻba kompaniya shunday bitta lotga oʻzaro raqobatlashadigan takliflar bermasligi kerak.

Chet el ishtirokchisiga qoʻyiladigan talablar

Chet elda roʻyxatdan oʻtganlik malakani tekshirishdan ozod qilmaydi. Ishtirokchi quyidagi mezonlarga mos kelishi (Qonun, 36-modda) kerak:

• shartnomani bajarish uchun zarur texnik, moliyaviy, moddiy, kadrlar va boshqa resurslarga ega boʻlishi;
• shartnoma tuzish uchun qonuniy huquqqa ega boʻlishi;
• soliqlar va yigʻimlar boʻyicha muddati oʻtgan qarzdorligi boʻlmasligi;
• Bosh prokuratura huzuridagi Majburiy ijro byurosi maʼlumotlar bazalarida sud qarorlari boʻyicha bajarilmagan majburiyatlari boʻlmasligi;
• unga nisbatan toʻlovga qobiliyatsizlik tartib-taomillari joriy etilmagan boʻlishi;
• Insofsiz ijrochilarning yagona reyestrida qayd etilmagan boʻlishi.

Buyurtmachi tovar, ish yoki xizmat xususiyatlariga bogʻliq qoʻshimcha talablar (Qonun, 37-modda) belgilashi mumkin. Ular oldindan eʼlon qilinishi va xarid prinsiplariga mos boʻlishi kerak. Zarur resurslar, oʻxshash shartnomalarni bajarish tajribasi, mutaxassislar va ruxsatnomalar shu asosda tekshiriladi. Taklif berishdan oldin Oʻzbekistonda maʼlum muddat faoliyat yuritish talabi hech bir normada yoʻq; komissiya moliyaviy holatni baholasa, buni kartochkada sanab oʻtilgan hujjatlar boʻyicha qiladi.

Tenderda malakani eʼlon qilinmagan mezonlar (276-son Nizom, 155-band) asosida baholash yoki hujjatlarda nazarda tutilmagan maʼlumotlarni talab qilish mumkin emas. Bu yangi shoʻba kompaniya uchun ayniqsa ahamiyatli: kompaniyalar guruhining tajribasi avtomatik ravishda ishtirokchining tajribasiga aylanmaydi. MChJni tanlashdan oldin bosh kompaniya shartnomalari, jalb etilgan mutaxassislar tajribasi va hamkor resurslari hisobga olinishi hamda ular qanday tasdiqlanishi aniqlanadi.

Malaka, texnik yoki tijorat talablariga mos kelmagan ishtirokchi xariddan chetlashtirilishi (Qonun, 42-modda) mumkin. Bu qonunda nazarda tutilgan asoslardan biri; qaror va uning sabablari qayd etilib, ishtirokchiga darhol xabar qilinishi kerak.

Bu yerda ishtirokchini tanlash va uning malakasi koʻrib chiqiladi. Yetkazib beruvchini roʻyxatdan oʻtkazish haqidagi maqolada hisob, elektron imzo va taklif yuborish tartibi bayon qilingan. U tanlangan kompaniya xarid shartlariga mosligi tekshirilgandan keyin kerak boʻladi.

Norezident sifatida toʻgʻridan-toʻgʻri ishtirok

Chet el kompaniyasi oʻz malakasini tasdiqlay olsa va xaridda nazarda tutilgan yetkazib berishni bajara olsa, bevosita ishtirok variantini koʻrib chiqish mumkin. Bu ishlab chiqaruvchining oʻzi bilan shartnomani saqlab qoladi, lekin import, soliqlar va xodimlarning Oʻzbekistondagi ishi alohida masalalar boʻlib qoladi.

Valyuta va hujjatlar

Tender hujjatlarida valyuta va toʻlov tartibi (Qonun, 67-modda) belgilanishi kerak. Ularda taklifni davlat tilida va zarur hollarda boshqa tillarda tayyorlash talabi ham boʻladi. Rus yoki ingliz tilidagi toʻplam qabul qilinishini hujjatlardagi til haqidagi band hal qiladi; eʼlonning rus yoki ingliz tilidagi nusxasi maʼlumot uchun eʼlon qilinadi.

Amalda narx valyutasi, hisob-kitob valyutasi, toʻlov oluvchi, qabul qilish hujjatlari va bank rekvizitlari solishtiriladi. Akkreditiv yoki yetkazib berishdan keyingi toʻlov shartlari xarid hujjatlariga kiritilgan boʻlsa, hisobga olinadi. Valyutada narx belgilashdan oldin shu shartlarni oʻqing.

Bojxona, QQS va xaridor hujjatlari

Bevosita yetkazib berishni tanlashdan oldin tovarni kim olib kirishi va import sifatida rasmiylashtirishi belgilanadi. Soliq kodeksida bojxona qonunchiligiga muvofiq tovarlarni chegaradan olib oʻtuvchi shaxslar (SK 237-modda) importdagi qoʻshilgan qiymat soligʻi (QQS) toʻlovchilari deb eʼtirof etiladi. Import QQS toʻlovchisi — bojxona deklaratsiyasida koʻrsatilgan importchi; ekspeditor tovarni tashiydi va bu rolni olmaydi.

Import QQS bazasiga bojxona qiymati va toʻlovlar (SK 254-modda), yaʼni toʻlanishi lozim boʻlgan bojxona boji va aksiz soligʻi kiradi. QQSning umumiy stavkasi — 12% (SK 258-modda); muayyan tovarga tegishli ozod qilish asoslari alohida tekshiriladi.

Misol. Import QQS bazasi aniqlangan va 100 000 000 soʻmga teng, soliqdan ozod qilish qoʻllanmaydi deb olaylik. Import QQS: 100 000 000 × 12% = 12 000 000 soʻm. Ustiga bojxona boji, qoʻllansa aksiz soligʻi va bojxona yigʻimi qoʻshiladi.

Import QQSni hisobga olish (SK 266-modda) huquqi Kodeks shartlarining bajarilishiga, jumladan importda soliq toʻlanganiga va tovarlar soliq solinadigan faoliyatda ishlatilishiga bogʻliq. Hisobga olish huquqi shu shartlarni bajargan QQS toʻlovchi importchiga tegishli. Hujjatlarda tovarni kim import qilishi va keyin buyurtmachiga kim sotishi aniq koʻrinishi kerak; chet el sotuvchisining hisobi davlat tizimidagi elektron hisob-faktura emas, uni faqat mahalliy soliq toʻlovchi yozadi.

Soliq toʻlovchi sifatida roʻyxatdan oʻtmagan chet el shaxsidan realizatsiya qilish joyi Oʻzbekiston boʻlgan xizmatlarni sotib olish alohida holatdir. Bunda xaridorda soliq agenti majburiyati (SK 255-modda) yuzaga keladi. Agar shartnomada xizmat qiymati QQSsiz belgilangan boʻlsa, agent soliqni mustaqil hisoblab, budjetga oʻtkazadi. Masalan, QQSsiz qiymati 100 000 000 soʻm boʻlgan soliq solinadigan xizmat va umumiy 12% stavkada bunday QQS 12 000 000 soʻmni tashkil etadi.

Bu yerda import vazifalarining taqsimlanishi yetkazib beruvchini tanlashga qanday taʼsir qilishi koʻrsatilgan. Import haqidagi maqola olib kirishni rasmiylashtirishni, QQS haqidagi material esa soliqni hisobga olish shartlari va soliq hisobini tushuntiradi. Taklif narxini belgilashdan oldin yetkazib berishning toʻliq qiymatini hisoblash uchun bu masalalar kerak.

Toʻlov manbaida ushlab qolinadigan soliq

Oddiy tashqi savdo shartnomasi boʻyicha tovar yetkazib berish va norezident xizmatlarining soliq tartibi turlicha. Import uchun istisno shartlari (SK 351-modda) bajarilganda tovar olib kirishdan olingan daromad Oʻzbekistondagi manbadan olingan daromadga kirmaydi: operatsiya faqat yetkazib beruvchining oʻz nomidan va uning manfaatida bajariladi, tovar import tartib-taomiliga joylashtiriladi, Oʻzbekistondagi saqlash joyidan yetkazilmaydi va doimiy muassasa orqali sotilmaydi. Mamlakat ichidagi ombordan yoki vositachi orqali sotish istisnoga kirmaydi va Oʻzbekistondagi manbadan olingan daromad hisoblanadi.

Uskuna montaj, ishga tushirish-sozlash, xodimlarni oʻqitish yoki shunga oʻxshash xizmatlar bilan yetkazilsa, xizmatlar qiymatini alohida koʻrsatish kerak. Ajratilmagan boʻlsa, xizmatlarning bozor qiymati olinadi (SK 351-modda). Qoida shartnomada xizmatlar koʻrsatilmagan taqdirda ham yetkazib beruvchi vakillarining montaj paytida mamlakatda amalda boʻlishini hisobga oladi. Uskunaning umumiy narxiga kiritilgan montaj xizmat boʻlib qoladi va xizmat sifatida soliqqa tortiladi.

Norezidentning doimiy muassasa bilan bogʻliq boʻlmagan, soliq solinadigan daromadidan buyurtmachi soliq agenti sifatida har bir toʻlovda soliq ushlaydi (SK 351-modda). Boshqa soliq solinadigan daromadlarga kiradigan odatiy texnik yoki maslahat xizmatlari uchun ichki stavka 20% (SK 353-modda). Boshqa toifalar (dividendlar, foizlar, royalti, fraxt) uchun 353-moddada oʻz stavkalari bor.

Misol. Xizmatlardan soliq solinadigan daromad 100 000 000 soʻm, shartnomada ushlab qolinadigan soliq hisobiga toʻlovni oshirish belgilanmagan va xalqaro imtiyoz yoʻq deb olaylik. Har bir toʻlov boʻyicha alohida (SK 354-modda) hisoblanganda soliq 100 000 000 × 20% = 20 000 000 soʻm; norezident 80 000 000 soʻm oladi. Oldingi misoldagi QQS alohida tekshiriladi.

Xalqaro bitim natijani oʻzgartirishi mumkin. Uni qoʻllash uchun soliq rezidentligini tasdiqlovchi hujjat daromad toʻlanishidan kechiktirmay (SK 357-modda) taqdim etiladi. Hujjatning mumkin boʻlgan shakli, legallashtirish yoki apostil hamda bunday tasdiqlashdan istisnolar rezidentlikni tasdiqlash qoidalarida (SK 358-modda) belgilangan. Ozod boʻlish huquqi chet elda roʻyxatdan oʻtganlikka emas, bitim va sertifikatga bogʻliq.

Soliq solinadigan daromadlarning toʻliq roʻyxati va agent hisoboti ishtirok shaklini tanlash doirasidan tashqarida. Norezident daromadidan soliq haqidagi material muayyan toʻlovni tekshirish uchun, soliq bitimlari haqidagi maqola esa qoʻllanadigan xalqaro tartibni aniqlash uchun kerak.

Doimiy muassasa qachon yuzaga keladi

Oʻzbekistonda ishlash har doim mahalliy MChJni talab qilmaydi, ammo chet el kompaniyasining doimiy muassasasini yuzaga keltirishi mumkin. Doimiy muassasa — chet el kompaniyasining oʻzining soliq maqsadidagi mavjudligi. Norezident bilan bevosita shartnoma uning doimiy muassasasi orqali bajarilishi mumkin.

Quyida yetkazib berish va pudrat loyihalari uchun asosiy doimiy muassasa mezonlari (SK 36-modda) keltirilgan; qolgan holatlar 36-moddada sanab oʻtilgan.

Faqat tayyorgarlik yoki yordamchi xususiyatdagi faoliyat uchun istisnolar bor; masalan, tovarni saqlash yoki namoyish qilish aynan shu maqsadga qarab baholanadi. Ombordan savdo shoxobchasi sifatida foydalanish boshqa holatdir. Oʻzaro bogʻliq shaxslarning bitta qurilish maydoni yoki Kodeksda koʻrsatilgan boshqa obyektdagi faoliyat davrlari Kodeks qoidalariga muvofiq jamlanadi. Doimiy muassasa yuzaga kelganda soliq majburiyatlari chegara oshgan kundan emas, faoliyat boshlangan kundan hisoblanadi.

Shartnomada qanday muddat yozilgan boʻlmasin, amaldagi ish va qoʻllanadigan bitim baholanadi. Shu mezonlarga mos oʻz faoliyatini davom ettirayotgan bosh kompaniya mahalliy MChJ mavjud boʻlganda ham doimiy muassasaga ega boʻladi.

Bu yerda doimiy muassasaning ishtirokchini tanlashga taʼsiri koʻrsatilgan. Doimiy muassasa haqidagi maqolada hisobga qoʻyish va keyingi majburiyatlar bayon qilingan. Chet el kompaniyasi bevosita shartnomani saqlab, Oʻzbekistonga xodim yuborsa yoki faoliyat joyini tashkil etsa, ushbu material kerak boʻladi.

Mahalliy kompaniya orqali ishtirok

Mahalliy MChJ yetkazib berish, import, xodimlar va xizmat koʻrsatishni alohida kontragent orqali tashkil etish imkonini beradi. U davlat roʻyxatidan oʻtgach yuridik shaxs maqomini (MChJ toʻgʻrisidagi qonun, 3-modda) oladi, oʻz nomidan ishlaydi hamda faoliyati uchun zarur litsenziya yoki ruxsat hujjatlarini oladi. Bu unga ishlash imkonini beradi; xariddagi malakasini esa u oʻzi toʻplaydigan shartnomalar, xodimlar va resurslar tashkil etadi.

Mahalliy kompaniya nima beradi

Takroriy yetkazib berish, ombor va mahalliy servis jamoasi kerak boʻlganda shoʻba kompaniya modelini solishtirish mumkin. Bunda aynan uning shartnomalari, xodimlari, resurslari va hujjatlari buyurtmachiga berilgan taklifga mos boʻlishi kerak. Chet el ishlab chiqaruvchisi va mahalliy sotuvchi oʻrtasidagi vazifalar taqsimoti yetkazib berish va hisobda aks etishi lozim.

MChJning yagona ishtirokchisi (MChJ toʻgʻrisidagi qonun, 8-modda) boʻlishi mumkin. Chet el korporativ tuzilmasini shakllantirishda cheklov tekshiriladi: bir kishidan iborat boshqa jamiyat yagona ishtirokchi boʻla olmaydi, bir aksiyadordan iborat aksiyadorlik jamiyati bundan mustasno. Kompaniyaga egalik qilish va taʼsischi malakasidan foydalana olish alohida hal qilinadi: ikkinchisi lot hujjatlariga bogʻliq.

Soliq rejimi ixtiyoriy ravishda tanlanavermaydi. Tovar import qiladigan shaxslar uchun aylanmadan olinadigan soliqdan istisno (SK 461-modda) belgilangan. Shuning uchun import qiluvchi MChJ boshidanoq QQS toʻlovchi boʻladi: sotuvlardan 12% chiquvchi QQS va toʻlagan import QQSni hisobga olish.

Mahalliy kompaniya nimani bermaydi

Shoʻba jamiyat mustaqil yuridik shaxs (MChJ toʻgʻrisidagi qonun, 7-modda) boʻlib qoladi. Bosh kompaniyaning litsenziyalari, bajarilgan shartnomalari va xodimlari bosh kompaniyada qoladi. Xarid uchun ishtirokchining oʻzida qaysi resurslar borligi va jalb etilgan qaysi resurslarni hisobga olish mumkinligini koʻrsatish kerak.

Vakolatxona bunday ijrochining oʻrnini bosa olmaydi: u tijorat faoliyatini olib bormaydi (76-son Nizom, 7-band) va yuridik shaxs emas. Xorijiy aviakompaniyalar vakolatxonalari uchun maxsus istisno belgilangan; oddiy uskuna yetkazib berish bunga kirmaydi.

Loyiha uchun yer kerak boʻlsa, unga egalik qilish shakli alohida tekshiriladi. Chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalar va chet el shaxslariga yer uchastkalari 25 yilgacha ijaraga (Yer kodeksi, 24-modda) beriladi. Chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalar yerni xususiylashtirish subyekti emas (qishloq xoʻjaligiga moʻljallanmagan yerlarni xususiylashtirish toʻgʻrisidagi qonun, 13-modda). Chet el kapitalli Oʻzbekiston MChJsi shu tartib doirasida.

Kompaniya va hamkor

Mahalliy hamkor servis, montaj, xodimlar yoki loyihaning boshqa resurslari uchun kerak boʻlishi mumkin. Uning tajribasi yangi MChJga hisoblanadimi va konsorsiumning birgalikdagi taklifiga ruxsat bormi — har bir lot hujjatlarida yozilgan. Bunday tuzilmaning mumkinligi va vazifalarni taqsimlovchi hujjatlar xarid qoidalari hamda hujjatlari boʻyicha tekshiriladi. Ishtirokchiga qoʻyiladigan talablar hamkor roli bilan bir qatorda toʻliq amal qiladi.

Biznesni tashkil etish tartibi bu yerda bayon qilinmaydi. MChJ haqidagi material ishtirokchilar tarkibini tanlash uchun, yer va qurilish haqidagi maqola esa xaridni bajarishga alohida maydon kerak boʻlganda foydali. Bu masalalar loyihada qaysi kompaniya amalda ishlashiga qarab hal qilinadi.

Mahalliy MChJ preferensiya oladimi

Importchini Oʻzbekistonda roʻyxatdan oʻtkazish uning tovarini mahalliy qilmaydi. Ishlab chiqarish mahalliy tovar sertifikati (712-son Nizom, 3-band) bilan tasdiqlanadi. Preferensiyalarni xohlagan chet el ishlab chiqaruvchisi ishlab chiqarishni mahalliylashtirishi va kelib chiqishni hujjatlashi kerak.

Qonun chet ellik yetkazib beruvchilar bilan birga kamida uchta mahalliy ishlab chiqaruvchi (Qonun, 16-modda) qatnashganda maxsus imtiyozlar berish imkoniyatini nazarda tutadi. Ayni paytda narx preferensiyalari haqidagi amaldagi Nizomda ikki yoki undan ortiq ishlab chiqaruvchi (41-son VMQning 3-ilovasi, 4-band) koʻrsatilgan. Matnlar farq qiladi; komissiya qaysi qoidani qoʻllashi xarid hujjatlarida koʻrsatiladi.

Preferensiyalar — har biri oʻz shartiga ega toʻrtta alohida mexanizm:

DDP bojlar toʻlangan holda yetkazib berishni anglatadi; normada Oʻzbekistonga yetkazib berish narxi ishlatiladi. Narx preferensiyasi ishtirok etishga vaqtinchalik taqiq va cheklovlar roʻyxatiga kirmagan mahsulotlarga tegishli. U korporativ buyurtmachilarning tovarlarni tijorat maqsadida qayta sotish yoki ishlab chiqarishda tijorat maqsadida ishlatish uchun xaridlariga qoʻllanmaydi. Shu sababli 15% narx preferensiyasi buyurtmachining oʻz ehtiyoji uchun sotib olinadigan Oʻzbekistonda ishlab chiqarilgan tovarlarga qoʻllanadi.

41-son Nizom mahalliy ishlab chiqaruvchi taklifini narxini pasaytirib baholashni (3-ilova, 13-band) ham alohida nazarda tutadi. Shuning uchun Prezident hujjatidagi preferensiya bazasi va chegarasi, Nizomdagi baholash tartibi hamda xarid shartlari birgalikda tekshirilishi kerak.

Misol. Import tovarining shartli DDP narxi 100 000 000 soʻm boʻlsa, 15% narx preferensiyasi chegarasi 15 000 000 soʻmni tashkil etadi. Preferensiya takliflar solishtirilganda qoʻllanadi; shartnoma narxi gʻolib taklif qilgan narx boʻlib qoladi.

Misol. Alohida qoʻshimcha ball mexanizmi uchun ishlab chiqaruvchi 80 ball olgan, tasdiqlangan mahalliylashtirish darajasi 60% va narx sharti bajarilgan deb olaylik. Qoʻshimcha ball: 80 × 15% × 60% = 7,2; jami — 87,2 ball. Narx eng past taklifdan 15% dan ortiq yuqori boʻlsa, bunday bonus berilmaydi. Muayyan tartib-taomil ikki mexanizmdan qaysi birini qoʻllashi uning hujjatlarida koʻrsatiladi.

Qaysi lot uchun qaysi yoʻl

Tanlov majburiyatlarni bajarish shartlari va malakaga qarab qilinadi. Jadval har bir lot turi uchun variantlarni solishtiradi.

Buyurtmachi rioya qilishi kerak boʻlgan cheklovlar

Buyurtmachi yetkazib berishga oid xolis talablarni oʻzboshimchalik bilan mahalliy kompaniyani afzal koʻrish bilan almashtira olmaydi. Qonun kamsitish va asossiz cheklovlarni (Qonun, 46-modda) taqiqlaydi. Mahalliy servis yoki resurslar haqidagi shartlar xarid predmetiga qarab baholanadi; mahalliy kontragentni umuman afzal koʻrish qonuniy talab emas.

Ayni paytda buyurtmachi uchun mahalliy ishlab chiqaruvchilar ustuvorligi (PQ-4812, 4-band) alohida belgilangan: avval new.cooperation.uz yoki Ishlab chiqaruvchilar ekotizimi portalidagi takliflar tekshiriladi, boshqa elektron portallardan olish esa kerakli tovar, ish yoki xizmat mavjud emasligi haqidagi portal maʼlumotnomasiga bogʻlangan. Boshqa portallardagi arzonroq mahalliy elektrotexnika mahsulotlari uchun istisno bor. Bu qoida buyurtmachi qayerdan sotib olishini belgilaydi; u ishtirokchining fuqaroligidan qatʼi nazar amal qiladi.

2025–2026-yillarda nima oʻzgardi

• 2026-yil 1-yanvardan Ishlab chiqaruvchilar ekotizimini joriy etish va unga kiritilgan ishlab chiqaruvchilardan ustuvor xarid qilish nazarda tutilgan, koʻrsatilgan xalqaro loyihalar bundan mustasno. Asos — amaldagi tahrirdagi 2024-yil 3-dekabrdagi PQ-417. Shu sanadan 2025-yil 26-dekabrdagi PF-259 budjet buyurtmachilari va mahalliy ishlab chiqaruvchilar oʻrtasida mahalliy auksionlarni joriy etdi.
• 2026-yil 6-martdan new.cooperation.uz yoki Ishlab chiqaruvchilar ekotizimi portalidagi mahalliy takliflarni birinchi navbatda tekshirish qoidasi 2026-yil 5-martdagi PQ-78 bilan kiritilgan tahrirda amal qiladi. Unda audit va soliq maslahati xizmatlari ham hisobga olingan.
• 2026-yil 1-iyuldan 2020-yil 21-avgustdagi PQ-4812 importning DDP narxidan koʻpi bilan 15% preferensiya va korporativ buyurtmachilarning ayrim tijorat xaridlari uchun istisnoni nazarda tutadi. Chet el yetkazib beruvchisi uchun oʻz kapitalining kelib chiqishi bilan birga buyurtmachining xarid maqsadi ham ahamiyatga ega.

Birinchi taklifdan oldin nimani tayyorlash kerak

Texnik roʻyxatdan oʻtish va taklif yuborishdan oldin muayyan xaridda ishtirok etishning ish tartibi tuziladi:

1. Qoʻllanadigan xarid qoidalari, umumiy yoki maxsus tartib-taomil hamda chet el tovarining ishtirok etishi mumkinligi aniqlanadi.
2. Ishtirokchi — chet el kompaniyasi yoki mahalliy MChJ tanlanadi; affillangan shaxslarning bir lotga raqobatlashadigan takliflari istisno qilinadi.
3. Talab etilgan tajriba, resurslar va ruxsatnomalar aynan tanlangan ishtirokchi hujjatlari bilan solishtiriladi; hamkor resurslarini hisobga olish mumkinligi alohida tekshiriladi.
4. Yetkazib berish, import, montaj va servis tomonlar oʻrtasida taqsimlanadi, korporativ va tasdiqlovchi hujjatlar tili tekshiriladi.
5. Import QQS, daromaddan ehtimoliy soliq ushlash, xalqaro bitimni qoʻllash va doimiy muassasa belgilari hisoblanadi hamda baholanadi.
6. Valyuta, hisob-kitob hujjatlari va bajarishning pul rejasi tekshiriladi, shundan soʻng taklif tayyorlashga oʻtiladi.

Bu yerda pul rejasi yetkazib berish modelini tanlashning bir qismi sifatida koʻriladi. Garov, avans va shartnoma haqidagi maqola taʼminot, pul harakati va majburiyatlarni bajarishni tushuntiradi. U tanlangan ishtirokchi muayyan lotni moliyalashtira olishini tekshirish uchun kerak.

Koʻp beriladigan savollar

Chet el kompaniyasi mahalliy yuridik shaxssiz ishtirok eta oladimi?

Ha. Qonun norezident ishtirokiga (Qonun, 23-modda) ruxsat beradi. Chet el kompaniyasi muayyan xarid talablariga mosligini tasdiqlashi va nazarda tutilgan yetkazib berishni bajarishi kerak. Mahalliy MChJ ishtirok sharti emas; mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun maxsus tartib-taomillar va Oʻzbekistonda ishlashning soliq oqibatlari har ikki holda ham amal qiladi.

Mahalliy hamkor kerakmi?

Ishtirokchilar haqidagi qonun qoidalari faqat chet elda roʻyxatdan oʻtganlik sababli mahalliy hamkor jalb qilishning umumiy talabini belgilamaydi. Hamkor montaj, servis yoki boshqa ishlarni amalda tashkil etish uchun kerak boʻlishi mumkin. Buyurtmachi xarid predmetiga bogʻliq qoʻshimcha talablar (Qonun, 37-modda) qoʻyishga haqli. Hamkor tajribasi hisobga olinadimi va birgalikda qatnashishga ruxsat bormi — lot hujjatlarida yozilgan.

Chet el yetkazib beruvchisiga qanday toʻlanadi?

Narxni shakllantirish va hisob-kitob valyutasi, shuningdek toʻlov tartibi tender hujjatlarida (Qonun, 67-modda) belgilanadi. Muayyan loyiha shartlari turli hujjatlar va hisob-kitob usullarini nazarda tutishi mumkin. Valyutadagi eʼlon mahalliy MChJ ochish majburiyatini ham, akkreditiv bilan toʻlashni ham anglatmaydi; nima qoʻllanishi hujjatlarda koʻrsatiladi. Taklif berishdan oldin oluvchi, bank rekvizitlari, qabul hujjatlari va ehtimoliy soliq ushlash tekshiriladi.

Buyurtmachi toʻlovimizdan soliq ushlab qoladimi?

Bu daromad turi, uning doimiy muassasa bilan bogʻliqligi va xalqaro bitimga bogʻliq. Oddiy tovar importi uchun alohida istisno (SK 351-modda) bor, texnik, maslahat va qoʻshimcha montaj xizmatlari esa alohida tahlil qilinadi. Uskunaning umumiy narxiga kiritilgan xizmatlar xizmat sifatida soliqqa tortiladi. Xalqaro imtiyozni qoʻllash uchun rezidentlik tasdigʻi oʻz vaqtida rasmiylashtirilib, taqdim etilishi kerak.

Ishtirok eta oladigan kompaniyani tashkil etish qancha vaqt oladi?

MChJni roʻyxatdan oʻtkazish muddati va xaridga tayyorlik alohida masalalardir. Roʻyxatdan oʻtgan kompaniya yuridik shaxs maqomini (MChJ toʻgʻrisidagi qonun, 3-modda) oladi, ammo kerakli resurslar va malakani alohida tasdiqlashi lozim. Roʻyxatdan oʻtish bilan birinchi taklif oʻrtasida kutish muddati yoʻq. Birinchi taklif sanasini tanlashda hujjatlar, ruxsatnomalar, xodimlar va muayyan xaridda hisobga olinishi mumkin boʻlgan tajriba tayyorligi baholanadi.

Mahalliy kompaniya mahalliy ishlab chiqaruvchi preferensiyasini oladimi?

Faqat roʻyxatdan oʻtganligi asosida olmaydi. Qoʻllab-quvvatlash mexanizmlari mahalliy ishlab chiqarish, tovarning kelib chiqishi va baholash shartlariga bogʻliq. Mahalliy tovar sertifikati (712-son Nizom, 3-band) tovar mahalliy korxona tomonidan ishlab chiqarilganini tasdiqlaydi. Chet el uskunasini import qiladigan Oʻzbekiston MChJsi — ishlab chiqaruvchi emas, importchi. Narx preferensiyasi, qoʻshimcha ballar va maxsus xarid sahifasi — uchta alohida mexanizm.