Xodimning mehnat kafolatlari va huquqlari

Xodim rasmiylashtirilgan ish, oʻz vaqtida va toʻliq ish haqi, dam olish hamda xavfsiz sharoit olish, boshqa xodimlar bilan birlashish va buzilgan huquqini himoya qilishga haqli. Shartnoma shartlari bu kafolatlarni yaxshilashi mumkin, ammo qonunda belgilangan eng kam darajani bekor qila olmaydi. Xodimning asosiy huquqlari (MK 21-moddasi)

Qisqacha:

• vakolatli shaxs xodimni haqiqatda ishga qoʻygan paytdan, hujjatlar hali rasmiylashtirilmagan boʻlsa ham, mehnat kafolatlari amal qiladi;
• kamsitish, majburiy mehnat hamda shartnomada koʻrsatilmagan, qonunga xilof yoki xavfli ishni talab qilish taqiqlanadi;
• ish beruvchi ish haqi, dam olish, mehnat muhofazasi, majburiy sugʻurta va yetkazilgan zarar qoplanishini taʼminlashi shart;
• homilador xodimlar, oilaviy vazifalari bor xodimlar, voyaga yetmaganlar va nogironligi boʻlgan shaxslar qoʻshimcha himoyaga ega;
• huquq buzilsa, vaziyat va talabni yozma qayd eting, hujjatlarni yigʻing hamda mos himoya usulini tanlang.

Yangilangan: 2026-yil 04-sentyabr

Xodimning asosiy huquqlari nimalardan iborat

Mehnat kodeksi yakka tartibdagi mehnat munosabatlari va ular bilan bevosita bogʻliq munosabatlarni tartibga soladi. Umumiy qoidaga koʻra, u chet el elementi mavjud munosabatlarga ham tatbiq etiladi. Harbiy vazifani bajarayotgan harbiy xizmatchilar, mehnat shartnomasisiz kuzatuv kengashi aʼzolari va haqiqiy fuqarolik-huquqiy shartnoma boʻyicha xizmat koʻrsatuvchilar, jumladan, istisnolarga kiradi. Kodeksning amal qilish sohasi (MK 11-moddasi)

Asosiy huquqlarni besh guruhga ajratish mumkin: shartnoma asosidagi ish; toʻliq va oʻz vaqtida ish haqi; dam olish; xavfsizlik, oʻqish va axborot; vakillik, zararni qoplash va nizoni hal etish. Ish beruvchi shartnoma yoki ichki hujjatda koʻproq huquq berishi mumkin, biroq qonuniy eng kam darajani pasaytira olmaydi (MK 16-moddasi). Xodim holatini yomonlashtiradigan shart qabul qilingan paytdan qoʻllanmaydi, shartnomaning qolgan qismi esa kuchini saqlaydi. Shartning haqiqiy emasligi (MK 17-moddasi)

Qonun kamsitish va majburiy mehnatdan qanday himoya qiladi

Jins, yosh, irq, millat, til, ijtimoiy kelib chiqish, qarindoshining sudlanganligi, mulkiy yoki mansab mavqeyi, yashash joyi, din, eʼtiqod, jamoat birlashmasiga mansublik va ishchanlik sifati yoki mehnat natijasi bilan bogʻliq boʻlmagan boshqa holat asosidagi bevosita yoki bilvosita cheklov va ustunlik taqiqlanadi. Muayyan ishning obyektiv talablari va himoyaga muhtoj shaxslarga alohida gʻamxoʻrlik kamsitish hisoblanmaydi. Jabrlangan shaxs kamsitishni bartaraf etish, moddiy zararni qoplash va maʼnaviy ziyon kompensatsiyasini talab qilishi mumkin. Kamsitishni taqiqlash (MK 4-moddasi)

Majburiy mehnat ham taqiqlangan. Harbiy yoki muqobil xizmat majburiyatlari, favqulodda yoki harbiy holatdagi ish hamda qonuniy kuchga kirgan sud hujjati asosida davlat nazorati ostida bajariladigan mehnat bu taqiqdan mustasno. Taqiqdan istisnolar (MK 5-moddasi)

Ishga qabul qilish va mehnat shartnomasida qanday kafolatlar bor

Ish beruvchi shartnomada nazarda tutilmagan ishni, qonunga xilof harakatni, hayot yoki sogʻliqqa tahdid soladigan yoxud shaʼn, qadr-qimmat va ishchanlik obroʻsiga zarar yetkazadigan harakatni talab qila olmaydi. Mehnat vazifasi chegarasi (MK 115-moddasi)

Ishga qabul qilish rad etilsa, talabgor imzolangan yozma asosni talab qilishi mumkin va u uch kun ichida berilishi kerak. Javob berilmagani shikoyat qilish huquqini yoʻqotmaydi. Rad etish qonuniyligini ish beruvchi isbotlaydi, talabgor esa ish berish, moddiy zarar va maʼnaviy ziyon kompensatsiyasini talab qilishi mumkin. Rad etish sababi (MK 119-moddasi), talabgor himoyasi (MK 120-moddasi)

Vakolatli shaxsning haqiqatda ishga qoʻyishi mehnat munosabati birinchi ish kunidan paydo boʻlganini anglatadi. Ish beruvchi shartnoma va buyruqni uch kun ichida rasmiylashtirishi shart. Haqiqatda ishga qoʻyish (MK 128-moddasi) Agar fuqarolik-huquqiy shartnoma amalda ish beruvchi boshqaruvida shaxsiy mehnat vazifasini bajarishni yashirsa, sud munosabatni ish boshlangan kundan mehnat munosabati deb tan olishi mumkin. Shartnomani qayta baholash (MK 33-moddasi)

Ish haqi va dam olishga oid huquqlar qanday

Xodimga teng qiymatli mehnat uchun teng haq, ish beruvchining moliyaviy holatidan qatʼi nazar ish haqi olish, toʻlov muddati va shakliga rioya etilishi, alohida sharoitdagi oshirilgan haq hamda ushlab qolishlarning cheklanishi kafolatlanadi. Ish haqi kafolatlari (MK 244-moddasi)

Toʻliq bajarilgan oylik meʼyor uchun ish haqi MHTEKMdan past boʻlishi mumkin emas. Mukofotlar, ish vaqtidan tashqari, tungi va bayram kunidagi ish uchun ustamalar hamda boshqa kompensatsiya toʻlovlari bu eng kam miqdorga kiritilmaydi. MHTEKM qoidasi (MK 245-moddasi) 2026-yil 1-sentabrdan MHTEKM oyiga 1.360.000 soʻm.

Toʻlov davriyligi, ustama va ushlab qolishlar Ish haqi maqolasida batafsil yoritilgan. Ish vaqti va dam olish kunlari Ish vaqti va taʼtillar materialida, yillik taʼtil qoidalari esa Mehnat taʼtillari maqolasida tushuntirilgan.

Xodim mehnatni muhofaza qilish sohasida qanday huquqlarga ega

Xodim xavfsiz ish joyi, xavflar haqida toʻliq va toʻgʻri axborot, shaxsiy himoya vositalari, majburiy sugʻurta, oʻqitish, sharoitlarni tekshirtirish va baxtsiz hodisani tekshirishda ishtirok etish huquqiga ega. U xavfli ishni rad etishi, navbatdan tashqari tibbiy koʻrik talab qilishi va xavfsizlik talabi sabab ish joyi tugatilsa, qayta oʻqitilishi ham mumkin. Mehnat muhofazasi huquqlari (MK 355-moddasi)

Hayot yoki sogʻliqqa tahdid paydo boʻlsa, xodim rahbarni darhol xabardor qilishi va tahdid bartaraf etilgunicha xavfli ishni toʻxtatishi mumkin; oʻrtacha ish haqi saqlanadi. Xavfli ishni rad etish (MK 358-moddasi) Xavfsizlik buzilishi sabab faoliyat toʻxtatilsa, ish joyi va oʻrtacha haq saqlanadi. Majburiy himoya vositalari berilmagan boʻlsa, ish beruvchi ishni talab qila olmaydi va bekor turib qolish vaqtini toʻlaydi. Toʻxtatish davridagi kafolatlar (MK 356-moddasi)

Ish beruvchi hisobidan majburiy tibbiy koʻrikdan, jumladan, voyaga yetmaganlar, pensiya yoshidagilar, nogironligi boʻlgan shaxslar hamda zararli, tungi, transport, oziq-ovqat, savdo, kommunal, taʼlim va bolalar bilan bogʻliq ishlardagi xodimlar oʻtadi. Koʻrik vaqtida ish joyi va oʻrtacha haq saqlanadi. Tibbiy koʻriklar (MK 360-moddasi) Belgilangan ishlarda ish beruvchi davolash-profilaktika oziq-ovqati, sut yoki teng mahsulot, ichimlik suvi, maxsus kiyim, poyabzal, himoya va gigiyena vositalarini bepul beradi hamda saqlash xarajatini toʻlaydi. Himoya taʼminoti (MK 363-moddasi)

Ayrim xodimlar uchun qanday qoʻshimcha kafolatlar bor

Qachon ish haqi saqlanadi va ish xarajatlari qoplanadi

Kafolatli toʻlovlar xodim uzrli sabab bilan odatdagi ishini bajarmaydigan davrda ish haqining oʻrnini bosadi, kafolatli qoʻshimcha toʻlovlar esa yoʻqotilgan ish haqining bir qismini qoplaydi. Toʻlovlar mazmuni (MK 279-moddasi) Ular, masalan, jamoaviy muzokara, davlat vazifasi, ish beruvchi yoʻllagan oʻqish, majburiy koʻrik, yillik taʼtil, xizmat safari, xavfsiz ishga oʻtkazish, xizmat tekshiruvi va majburiy bekor yurish davriga beriladi. Toʻliq qonuniy roʻyxat MKning 280-moddasida keltirilgan. Maxsus ish rejimi qoʻshimcha haqi, ishdan boʻshatish nafaqasi va vaqtincha mehnatga layoqatsizlik nafaqasi ham kafolatli toʻlov yoki qoʻshimchaga kiradi. Qoʻshimcha toʻlov turlari (MK 281-moddasi)

Kompensatsiya toʻlovlari xizmat safari, koʻchish, xodim mol-mulkidan foydalanish va qonunda nazarda tutilgan boshqa ish xarajatlarini qoplaydi. Kompensatsiya hollari (MK 286-moddasi) Xizmat safarida yoʻl, turar joy, sutkalik va kelishilgan xarajatlar qoplanadi. Xizmat safari xarajatlari (MK 287-moddasi) Majburiy koʻrikning toʻliq xarajatini ish beruvchi toʻlaydi, shaxsiy mol-mulkdan foydalanish esa taraflar kelishuviga koʻra qoplanadi. Koʻrik xarajati (MK 292-moddasi), shaxsiy mol-mulk (MK 293-moddasi)

Boshqa joyga koʻchishda xodim va oilasining yoʻl xarajati, xodim uchun 500 kg hamda koʻchayotgan har bir oila aʼzosi uchun 500 kg gacha yuk, sutkalik va turar joy xarajati qoplanadi. Bir martalik koʻtarma nafaqa xodimning bir oylik tarif stavkasi va 12 oy ichida koʻchgan har bir oila aʼzosi uchun shu stavkaning uchdan biriga teng. Koʻchish kafolatlari (MK 289-moddasi)

Misol. Oylik tarif stavkasi 6 000 000 soʻm boʻlib, xodim turmush oʻrtogʻi va bir farzandi bilan koʻchsa, koʻtarma nafaqa 6 000 000 + 2 × 2 000 000 = 10 000 000 soʻm boʻladi. Yoʻl, yuk, sutkalik va turar joy xarajati hujjatlar va belgilangan chegaralar boʻyicha alohida qoplanadi.

Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisa zarari qanday qoplanadi

Ish beruvchi mehnat vazifasi bajarilganda, shu jumladan tashkilot hududidan tashqarida va ish beruvchi transportida sogʻliqqa yetgan zarar uchun, aybi yoʻqligini isbotlamasa, javob beradi. Yuqori xavf manbayi uchun yengib boʻlmas kuch yoki jabrlanuvchining qasdi istisno hisoblanadi. Javobgarlik asosi (MK 321-moddasi) Ish beruvchi fuqarolik javobgarligini majburiy sugʻurtalashi kerak. Sugʻurta majburiyati (Qonunning 4-moddasi)

Zararni qoplash bir martalik nafaqa, yoʻqotilgan ish haqi uchun oylik toʻlov va qoʻshimcha xarajatlardan iborat. Qoplash tarkibi (MK 322-moddasi) Bir martalik nafaqa yillik ish haqidan kam boʻlmaydi. Oylik toʻlov kasbga oid mehnat qobiliyati yoʻqotilgan foizga mos boʻladi va baxtsiz hodisa sabab nogironligi belgilangan shaxs uchun MHTEKMning 50 foizidan kam boʻlmaydi. Nafaqaning eng kam miqdori (MK 323-moddasi), oylik toʻlov (MK 324-moddasi)

Tibbiy zarurat boʻlsa, davolash, protez, dori, parvarish, sanatoriy, yoʻl, maxsus transport va nizoda yutilgan yuridik yordam xarajatlari ham qoplanadi, agar shaxs ularni bepul olish huquqiga ega boʻlmasa. Qoʻshimcha xarajatlar (MK 325-moddasi) Xodim vafot etsa, qaramogʻidagi shaxslarga bir martalik nafaqa oltita oʻrtacha yillik ish haqidan kam boʻlmaydi. Oilaga toʻlov (MK 330-moddasi)

Misol. Oʻrtacha oylik ish haqi 6 000 000 soʻm, kasbga oid mehnat qobiliyatining yoʻqotilishi 40 foiz deb belgilansa, oylik toʻlov 2 400 000 soʻm boʻladi. Bir martalik nafaqa kamida 72 000 000 soʻm boʻlishi kerak. Haqiqiy qoʻshimcha xarajatlar alohida hisoblanadi.

Ish beruvchi arizani oʻn kun ichida koʻrib chiqib qaror qabul qiladi, soʻng qaror nusxasi yoki asoslantirilgan rad javobini uch kun ichida beradi. Rad javobidan yoki qarordan norozi boʻlsa, xodim nizoni sudga olib chiqishi mumkin. Arizani koʻrish tartibi (MK 336-moddasi)

Kasaba uyushmasi va jamoa shartnomasi xodimni qanday himoya qiladi

Xodimlar oldindan ruxsatsiz kasaba uyushmasi tuzishi yoki unga kirishi mumkin; aʼzolik yoki aʼzo boʻlmaslik mehnat huquqlarini cheklay olmaydi. Birlashish erkinligi (MK 37-moddasi) Kasaba uyushmasi xodim nomidan ish yuritishi, mehnat muhofazasi va baxtsiz hodisani tekshirishda qatnashishi hamda sudga murojaat qilishi mumkin. Kasaba uyushmasining daʼvosi (Qonunning 27-moddasi), xavfsizlik nazorati (Qonunning 33-moddasi)

Ish beruvchi kasaba uyushmasi vakillariga ish joylariga kirish, zarur axborot va jamoat vazifalari uchun belgilangan hollarda ish haftasining kamida 30 foizi miqdorida vaqt beradi. Vakillik sharoitlari (Qonunning 18-moddasi) Amaldagi va sobiq saylangan vakillar intizomiy jazo hamda shartnomani bekor qilishda alohida himoyalanadi. Amaldagi vakillar (Qonunning 15-moddasi), sobiq vakillar (Qonunning 17-moddasi)

Jamoa shartnomasi ish haqi va indeksatsiya, bandlik, oʻqitish, ish vaqti, dam olish, xavfsizlik, sugʻurta va qoʻshimcha imtiyozlarni tartibga solishi mumkin. Shartnoma mazmuni (MK 67-moddasi) Xodim holatini yomonlashtiradigan, kamsituvchi yoki majburlovchi shartlar haqiqiy emas. Shartnoma chegaralari (MK 68-moddasi) Shartnoma koʻpi bilan uch yil amal qilib, yangi yoki oʻzgartirilgan shartnoma tuzilgunicha kuchini saqlaydi; u keyin ishga kirganlar bilan birga barcha xodimlarni qamrab oladi. Amal qilish muddati (MK 71-moddasi), xodimlarni qamrab olish (MK 72-moddasi) Ish beruvchi kuchga kirganidan keyin oʻn kun ichida va ishga qabul qilishda xodimni imzo qoʻydirib tanishtiradi. Tanishtirish (MK 78-moddasi)

Ish beruvchi nimalarni rasmiylashtirishi va taʼminlashi shart

Ish beruvchi mehnat qonunchiligi va shartnomalarga rioya qilishi, shartlashilgan ishni berishi, kamsitish va majburiy mehnatga yoʻl qoʻymasligi, xavfsiz joy va uskunani taʼminlashi, ish haqini toʻliq va vaqtida toʻlashi, ish vaqtini hisobga olishi, ichki hujjatlar bilan tanishtirishi, oʻqitishi, vakillarga axborot berishi, javobgarligini sugʻurtalashi va zararni qoplashi shart. U nazorat organi koʻrsatmalari va mehnat nizolari boʻyicha qarorlarni ham bajaradi. Ish beruvchining majburiyatlari (MK 25-moddasi)

Amaliy hujjatlar toʻplami vaziyatga bogʻliq, lekin odatda mehnat shartnomasi va buyruq, elektron mehnat tizimidagi maʼlumot, tabel, ish haqi hisob-kitobi, mehnat muhofazasi, tibbiy koʻrik, oʻqitish va himoya vositalari hujjatlarini qamrab oladi. Nizoda xodim arizalari, ish beruvchi javoblari, dalolatnomalar, yozishmalar va toʻlov hujjatlari ham ahamiyatli.

Buzilishlar uchun javobgarlik va sanksiyalar hisob-kitobi Ish beruvchining javobgarligi maqolasida yoritilgan. Shartnomani qonuniy bekor qilish qoidalari Xodimni ishdan boʻshatish materialida tushuntirilgan.

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• PF-206, 2025-yil 3-noyabr yangi tizim bosqichlarini joriy etdi: 2026-yil 1-yanvardan homiladorlik va tugʻish nafaqasi, 2026-yil 1-iyuldan esa vaqtincha mehnatga layoqatsizlik nafaqasi Davlat ijtimoiy sugʻurta jamgʻarmasi orqali tayinlanadi.
• 796-son VMQ, 2025-yil 17-dekabr kasallik nafaqasida sugʻurta staji koeffitsiyentini 6 oydan 96 oygacha 60%, 97 oydan boshlab 80% etib belgiladi; birinchi besh kunni ish beruvchi, oltinchi kundan Jamgʻarma toʻlaydi. Toʻlov taqsimoti Homiladorlik va tugʻish nafaqasi koeffitsiyentlari 75%, 85% va 100%, hisoblash bazasi esa MHTEKMning oʻn baravari bilan cheklanadi. Nafaqa koeffitsiyentlari, hisoblash chegarasi 2026-yil 13-avgustdan 440-son VMQ, 2026-yil 13-avgust sanab oʻtilgan himoyalangan guruhlar uchun 20 foiz punktlik oshirishni qoʻshdi; faqat bitta oshirish qoʻllanadi.
• 819-son VMQ, 2025-yil 24-dekabr 2025-yil 25-dekabrdan amal qiladigan mehnat muhofazasini tashkil etish, oʻqitish va bilimni tekshirish hamda xodimlar saylaydigan vakil haqidagi nizomlarni tasdiqladi. Oʻqitish va tekshirish Vakil xodimlarning ochiq ovozi bilan kamida bir yilga saylanadi. Vakolat muddati
• 3881-son buyruq, 2026-yil 1-iyul 2026-yil 3-oktabrdan mehnat qonunchiligiga rioya etilishini davlat nazoratidan oʻtkazish uchun yangilangan xavf mezonlari tizimini joriy etadi. Maqola yangilangan sanada bu tartib hali kuchga kirmagan.

Xodim buzilgan huquqini qanday himoya qiladi

Qonun oʻzini oʻzi himoya qilish, davlat va jamoatchilik nazorati, yarashtirish va mediatsiya, mehnat nizolari boʻyicha komissiya hamda sudni nazarda tutadi; usulni xodim tanlaydi. Himoya usullari (MK 529-moddasi) Oʻzini oʻzi himoya qilish uchun xodim yozma xabar beradi va bevosita xavfli, shartnomada belgilanmagan yoki qonunga xilof ishni rad etishi mumkin. Yozma xabar (MK 531-moddasi) Qonuniy himoyaga toʻsqinlik qilish yoki uning uchun taʼqib etish taqiqlanadi. Taʼqibni taqiqlash (MK 532-moddasi)

1. Sana, voqea va talabni qayd eting; shartnoma, buyruq, tabel, hisob-kitob varaqasi, yozishma, tibbiy va toʻlov hujjatlarini saqlang.
2. Ish beruvchiga arizani olinganini tasdiqlatib yoki yetkazilganini isbotlaydigan usulda bering.
3. Buzilish bartaraf etilmasa, Davlat mehnat inspeksiyasi, kasaba uyushmasi, mehnat nizolari boʻyicha komissiya, mediatsiya yoki sudni tanlang. Inspeksiya vakolati (MK 535-moddasi)
4. Xodim komissiya yoki sudni oʻzi tanlaydi, sud hujjati qabul qilinishidan oldin nizoni mediatorga topshirishi mumkin. Organni tanlash (MK 545-moddasi)

Ishga tiklash talabi uchun uch oylik, xodimning aksariyat boshqa talablari uchun olti oylik muddat belgilangan. Hayot yoki sogʻliqqa zarar va maʼnaviy ziyon kompensatsiyasiga muddat tatbiq etilmaydi; mediatsiya muddat oʻtishini toʻxtatadi. Murojaat muddatlari (MK 560-moddasi) Xodim yakka tartibdagi mehnat talablari boʻyicha sud xarajatlaridan ozod etiladi. Sud xarajatidan ozod qilish (MK 562-moddasi)

Komissiya tartibi, talab tayyorlash va sud himoyasi Mehnat nizolari maqolasida yoritilgan. Aniq yoʻl buzilish va kutilgan natijaga bogʻliq.

Koʻp beriladigan savollar

Mehnat shartnomasi yoki Mehnat kodeksidan qaysi biri ustun?

Shartnoma xodimga koʻproq huquq va imtiyoz berishi mumkin. Qonun va tatbiq etiladigan jamoaviy hujjatlarga qaraganda xodim holatini yomonlashtiradigan shartlar haqiqiy emas va shartnomaning qolgan shartlarini bekor qilmaydi.

Xodim xavfli ishni rad etishi mumkinmi?

Ha. Xodim tahdid haqida rahbarni darhol xabardor qilib, xavf bartaraf etilgunicha ishni rad etishi mumkin. Qonun oʻrtacha ish haqini saqlaydi va qonuniy oʻzini oʻzi himoya qilish uchun intizomiy taʼqibni taqiqlaydi.

Mehnat huquqlarini himoya qilish uchun qayerga murojaat qilinadi?

Kutilgan natijaga qarab xodim ish beruvchi, kasaba uyushmasi, Davlat mehnat inspeksiyasi, mehnat nizolari boʻyicha komissiya, mediator yoki sudga murojaat qilishi mumkin. Qonun ruxsat bergan usulni xodimning oʻzi tanlaydi.

Sudga murojaat qilish muddati qancha?

Ishga tiklash talabi uchun uch oy, xodimning aksariyat boshqa talablari uchun olti oy. Hayot yoki sogʻliqqa zarar hamda maʼnaviy ziyon kompensatsiyasi uchun daʼvo muddati yoʻq.

Yozma shartnoma rasmiylashtirilmasa, huquqlar saqlanadimi?

Ha, agar vakolatli shaxs xodimni haqiqatda ishga qoʻygan boʻlsa. Mehnat munosabati birinchi kundan yuzaga kelgan hisoblanadi, ish beruvchi esa hujjatlarni uch kun ichida rasmiylashtirishi shart.