Oʻzbekistonda ish haqi: hisoblash, toʻlash va ushlab qolishlar

Ish haqi mehnat uchun haq, kompensatsiya va ragʻbatlantiruvchi toʻlovlarni oʻz ichiga oladi. Oylik ish vaqti meʼyori toʻliq bajarilganda u mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoridan past boʻlmasligi, hukumat boshqa davriylik belgilagan toifalardan tashqari har yarim oyda kamida bir marta toʻlanishi kerak. Bu kafolatlar ish beruvchining moliyaviy holatidan qatʼi nazar amal qiladi. Mehnat kodeksi (MK 244-moddasi)

Qisqacha:

• 2026-yil 1-sentabrdan oylik MHTEKM 1.360.000 soʻmni tashkil etadi;
• ish haqi har yarim oyda kamida bir marta, odatda ikki toʻlov oraligʻi 16 kundan oshmagan (MK 253-moddasi) holda toʻlanadi, ayrim toifalarga hukumat belgilagan boshqa davriylik bundan mustasno;
• maosh yoki tarif stavkasi odatdagi ish uchun haqdir, ish vaqtidan tashqari, tungi, bayram kunidagi ish va zararli sharoit uchun alohida ustama kerak;
• bir toʻlovdan ushlab qolishning umumiy chegarasi 50%, aliment qarzi va axloq tuzatish ishlari boʻyicha esa 70%;
• xodim shartnoma, tabel, hisoblangan va ushlangan summalar, toʻlov sanalari hamda har bir oshirilgan haqni solishtirib tekshirishi kerak.

Yangilangan: 2026-yil 04-sentyabr

Ish haqiga nimalar kiradi

Mehnatga haq toʻlash — munosabatlar tizimi, ish haqi esa xodimning aniq mehnat mukofotidir. U malaka, ishning murakkabligi, miqdori, sifati va sharoitiga bogʻliq boʻlib, kompensatsiya hamda ragʻbatlantiruvchi toʻlovlarni ham qamrab oladi. Ish haqi taʼrifi (MK 243-moddasi)

Asosiy va qoʻshimcha qismlarga boʻlinish ish haqi tuzilmasi (MK 248-moddasi) bilan, ragʻbatlantirish turlari esa ragʻbatlantirish tizimi (MK 252-moddasi) bilan belgilanadi. Shu sababli mukofot ilgari berilganining oʻzi uni kafolatlangan toʻlovga aylantirmaydi: jamoa shartnomasi, ichki mukofotlash nizomi va mehnat shartnomasidagi shartlarni tekshirish lozim.

Xodimga teng qiymatli mehnat uchun teng haq, oʻz vaqtida toʻlov va noqonuniy ushlab qolishdan himoya kafolatlanadi. Ish beruvchi mablagʻi yetishmasa ham ish haqini hisoblashi va toʻlashi shart; ishlab chiqarish yoki pul oqimidagi uzilish toʻlov muddatini oʻz-oʻzidan surmaydi.

Haq toʻlash tizimi va miqdori qanday belgilanadi

Ish beruvchi kasaba uyushmasi qoʻmitasining fikrini inobatga olib vaqtbay, ishbay yoki boshqa tizimni tanlaydi. Bitta tashkilot turli boʻlinma va xodim toifalari uchun bir nechta tizimdan foydalanishi mumkin. Tizim turlari (MK 249-moddasi)

Aniq maosh, stavka, ustama, mukofot va koʻrsatkichlar jamoa kelishuvlari, jamoa shartnomasi, kasaba uyushmasi fikri hisobga olinib qabul qilingan ichki hujjat va mehnat shartnomasida belgilanadi. Ish haqining eng yuqori chegarasi yoʻq: taraflar kattaroq miqdorni kelishishi mumkin. Haq toʻlash shartlari (MK 246-moddasi)

Umumiy qoidaga koʻra, shartlarni xodim uchun yomonlashtirish uning roziligini talab qiladi. Texnologiya, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etish yoki ish hajmi oʻzgarib, avvalgi shartlarni saqlash obyektiv ravishda imkonsiz boʻlsa, istisno qoʻllanishi mumkin. Bunda xodim kamida ikki oy oldin yozma ravishda imzo qoʻydirib ogohlantiriladi. Shartlarni oʻzgartirish (MK 247-moddasi)

Mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori

Mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori, yaʼni MHTEKM, normal sharoitda malaka talab qilmaydigan mehnat uchun oylik davlat kafolati boʻlib, u oylik vaqt meʼyori va mehnat vazifalari toʻliq bajarilganda qoʻllanadi. 2026-yil 1-sentabrdan u oyiga 1.360.000 soʻm. Bu talab mulkchilik shaklidan qatʼi nazar barcha ish beruvchilarga tatbiq etiladi.

Mukofotlar, ustamalar, ish vaqtidan tashqari, dam olish, bayram va tungi ish haqi, tuman koeffitsiyentlari hamda ijtimoiy toʻlovlar MHTEKM tarkibiga kiritilmaydi. Demak, toʻliq meʼyor uchun asosiy ish haqi ushbu summalar qoʻshilishidan oldin eng kam miqdorga yetishi kerak. Toʻliqsiz ish vaqtida kafolat ish meʼyoriga mutanosib qoʻllanadi. MHTEKM qoidasi (MK 245-moddasi)

Bazaviy hisoblash miqdori, yaʼni BHM, eng kam ish haqi emas. U qonunchilikdagi hisob-kitob koʻrsatkichi boʻlib, 2026-yil 1-sentabrdan 440.000 soʻmni tashkil etadi va, masalan, maʼmuriy jarimalarni hisoblashda ishlatiladi. Amaldagi MHTEKM va BHM PF-115 bilan belgilangan.

Ish haqi qanday hisoblanadi

Avval haq toʻlash tizimi va hisoblash bazasini aniqlang: oylik maosh, soatbay stavka yoki ishbay narx. Soʻng haqiqatda ishlangan vaqt yoki bajarilgan ishni oling, kompensatsiya va ragʻbatlantiruvchi summalarni qoʻshing, shundan keyingina qonuniy ushlab qolishlarni qoʻllang.

Asosiy qism haqiqatda ishlangan vaqt yoki natija uchun hisoblanadi. Qonuniy qisqartirilgan ish vaqti odatda toʻliq haqni saqlaydi, toʻliqsiz ish vaqti esa vaqt yoki ish natijasiga mutanosib toʻlanadi. Toʻliq va toʻliqsiz vaqt (MK 258-moddasi)

Misol. Toʻliqsiz oyda maosh 6 600 000 soʻm, jadvalda 22 ish kuni va xodim 15 kun ishlagan. Asosiy ish haqi: 6 600 000 ÷ 22 × 15 = 4 500 000 soʻm. Asos boʻlsa, mukofot va oshirilgan haq shundan keyin alohida qoʻshiladi.

Ishbay narx kunlik yoki soatlik tarif stavkasini tegishli ishlab chiqarish meʼyoriga boʻlish yoxud stavkani vaqt meʼyoriga koʻpaytirish orqali aniqlanadi. Oylik stavka avval muayyan oydagi ish kunlari yoki soatlar meʼyoriga boʻlinadi. Ishbay haq formulasi (MK 277-moddasi)

Misol. Ishbay toʻlovda oylik stavka 4 400 000 soʻm, oyda 20 ish kuni, kunlik meʼyor 10 dona. Kunlik stavka 220 000 soʻm, bir dona narxi 22 000 soʻm boʻladi. Qabul qilingan 180 dona uchun ustama va ushlab qolishlardan oldin 3 960 000 soʻm hisoblanadi.

Oʻrtacha ish haqi odatda tegishli oy oldidagi 12 kalendar oy uchun hisoblanadi. Oʻrtacha oylik summa hisobga olinadigan ish haqining oʻn ikkidan biriga, oʻrtacha kunlik ish haqi esa oʻrtacha oylik summaning 25,3 ga boʻlinmasiga teng. Oʻrtacha haq saqlangan ayrim davrlar, kasallik, homiladorlik va tugʻish taʼtili, xodim aybisiz bekor turib qolish hamda qonunda aniq koʻrsatilgan boshqa davrlar hisob davridan chiqariladi. Oʻrtacha ish haqi (MK 257-moddasi)

Misol. Hisob davridagi oʻrtacha oylik ish haqi 7 590 000 soʻm boʻlsa, oʻrtacha kunlik haq 7 590 000 ÷ 25,3 = 300 000 soʻm. Haq saqlanadigan besh ish kuni uchun 1 500 000 soʻm toʻlanadi.

Ish vaqtini jamlab hisobga olishda, taʼtil haqi va foydalanilmagan taʼtil kompensatsiyasidan tashqari, oʻrtacha soatlik haq qoʻllanadi. Oʻrtacha ish haqi hisob davrida ishlangan soatlarga boʻlinib, haq saqlanadigan davr soatlariga koʻpaytiriladi. Soatlik formula

Taʼtil haqi va foydalanilmagan taʼtil kompensatsiyasi uchun qoʻshimcha qoidalar bor. Mehnat taʼtillari materialiga qarang.

Ish haqini toʻlash muddatlari va usullari

Toʻlov sanalari jamoa shartnomasi yoki ichki hujjatda, ular boʻlmasa mehnat shartnomasida belgilanadi. Ish haqi har yarim oyda kamida bir marta kelib tushishi kerak: oylik summa odatda oraligʻi 16 kundan oshmaydigan ikki qismga boʻlinadi. Hukumat ayrim xodimlar toifasi uchun boshqa davriylik belgilashi mumkin. Sana dam olish yoki bayram kuniga toʻgʻri kelsa, oldingi kuni toʻlash lozim. Toʻlov ish beruvchining boshqa majburiyatlari navbatiga bogʻliq emas. Toʻlov muddatlari (MK 253-moddasi)

Ish haqi soʻmda, odatda ish joyida toʻlanadi. Xodimning yozma roziligi bilan bank yoki pochta orqali oʻtkazish mumkin, xizmat xarajatlarini ish beruvchi koʻtaradi. Xodim toʻlov joyidan uzoqda topshiriq bajarsa, uning soʻroviga koʻra pul joʻnatiladi yoki vakilga beriladi. Toʻlov usuli (MK 256-moddasi)

Tilxat, kupon, qarz majburiyati yoki pul oʻrnini bosuvchi vosita bilan ish haqi berish mumkin emas. Natura shakli yozma rozilik bilan faqat ikki vaziyatda qoʻllanadi: ish beruvchi yetishtirgan oziq-ovqat yoki qishloq xoʻjaligi mahsulotini xodim va oilasining isteʼmoli uchun berish, yoxud uy ishchisiga ovqat va vaqtinchalik turar joy taqdim etish. 286-son qaror

Ish vaqtidan tashqari, tungi va bayram kunidagi haq

Oshirilgan haq tegishli vaqt uchun odatdagi toʻlov ustiga hisoblanadi. Jamoa shartnomasi, ichki hujjat yoki mehnat shartnomasi kattaroq miqdor belgilashi mumkin, lekin u qonuniy eng kam darajadan past boʻlmaydi.

Xodim tanloviga koʻra, ish vaqtidan tashqari ish teng davomiylikdagi dam bilan qoplanishi mumkin. Bunda soatlar bir hissa miqdorda toʻlanadi, dam olish vaqti uchun esa alohida haq berilmaydi. Ortiqcha ish haqi (MK 262-moddasi)

Dam olish yoki bayram kunidagi ish uchun ikki hissa kafolat (MK 263-moddasi), har bir tungi soat uchun esa kamida 1,5 koeffitsiyent (MK 264-moddasi) qoʻllanadi. Zararli yoki xavfli sharoit uchun eng kam ustama tarif stavkasining 4% (MK 482-moddasi) miqdoridadir.

Misol. Soatlik stavka 50 000 soʻm va ish vaqtidan tashqari besh soat boʻlsa, dastlabki ikki soat 50 000 × 1,5 × 2 = 150 000 soʻm, keyingi uch soat 50 000 × 2 × 3 = 300 000 soʻm beradi. Jami ortiqcha ish haqi 450 000 soʻm.

Jadvaldan tashqari ishga jalb etish chegaralari va tartibi Ish vaqti maqolasida tushuntirilgan.

Bekor turib qolish va meʼyor bajarilmaganda haq

Mehnat meʼyori bajarilmasligi sababiga qarab toʻlanadi. Ish beruvchi aybdor boʻlsa, haqiqatda bajarilgan ishga mutanosib ravishda kamida oʻrtacha ish haqi saqlanadi. Taraflarning hech biri aybdor boʻlmasa, bajarilgan ishga mutanosib ravishda tarif stavkasi yoki maoshning kamida uchdan ikki qismi beriladi. Xodim aybdor boʻlsa, haq amaldagi natija boʻyicha hisoblanadi. Meʼyor bajarilmasligi (MK 265-moddasi)

Bekor turib qolish uchun oʻxshash, lekin alohida qoidalar bor. Ish beruvchi aybdor boʻlsa oʻrtacha ish haqi saqlanadi; taraflar aybsiz boʻlsa bekor turilgan vaqtga mutanosib ravishda stavkaning kamida uchdan ikki qismi toʻlanadi; xodim aybdor boʻlsa haq berilmaydi. Xodim bekor turib qolish boshlangani haqida bevosita rahbariga darhol xabar berishi shart. Bekor turish haqi (MK 266-moddasi)

Ish haqidan ushlab qolish

Umumiy qoidaga koʻra, ushlab qolish xodimning yozma roziligini talab qiladi. Roziliksiz faqat qonunda aniq koʻrsatilgan summalarni ushlab qolish mumkin:

• soliqlar va yigʻimlar;
• sud qarorlari, ijro hujjatlari va vakolatli organlar qarorlari boʻyicha summalar;
• ishlab berilmagan avans, xizmat safari, boshqa joyga koʻchish yoki xoʻjalik ehtiyoji uchun sarflanmay va oʻz vaqtida qaytarilmay qolgan avans, shuningdek hisobdagi xato sabab ortiqcha toʻlov — ish beruvchi buyrugʻi uchun bir oylik muddatga rioya etilganda;
• ish beruvchiga yetkazilgan zarar, xodimning oʻrtacha oylik ish haqi doirasida;
• intizomiy jarima;
• muddatidan oldin ishdan boʻshaganda ishlab berilmagan taʼtil kunlari haqi, qonuniy istisnolardan tashqari;
• qonunda toʻgʻridan-toʻgʻri nazarda tutilgan boshqa holatlar.

Ish beruvchi huquqiy normani notoʻgʻri qoʻllagani uchungina ortiqcha toʻlangan ish haqini qaytarib ololmaydi. Hisob xatosi, meʼyor bajarilmasligida xodimning belgilangan aybi yoki sud tasdiqlagan gʻayriqonuniy harakat boʻlsa, undirish mumkin. Ushlab qolish asoslari (MK 269-moddasi)

Har bir ish haqi toʻlovidan barcha ushlab qolishlarning umumiy miqdori odatda hisoblangan summaning 50% idan oshmaydi. Aliment qarzi va axloq tuzatish ishlari boʻyicha chegara 70% gacha oshadi. Ushlab qolish chegarasi (MK 270-moddasi)

Jismoniy shaxslar daromad soligʻi va ijtimoiy soliq alohida yoritilgan: Ish haqidan soliqlar.

Ish haqi kechiksa nima qilish kerak

Ish haqi, taʼtil haqi, yakuniy hisob-kitob yoki boshqa summa kechiktirilgan har bir kun uchun ish beruvchi pul kompensatsiyasi toʻlashi shart. U qarz summasidan amaldagi qayta moliyalash stavkasining 10% miqdorida har bir kun uchun, toʻlov muddati ertasidan haqiqiy toʻlangan kunni ham qoʻshib hisoblanadi. Majburiyat ish beruvchining aybidan qatʼi nazar yuzaga keladi, shartnoma yoki ichki hujjat esa kompensatsiyani oshirishi mumkin. Kechikish kompensatsiyasi (MK 333-moddasi)

Misol. Qarz 6 000 000 soʻm, ushbu misoldagi qayta moliyalash stavkasi 14%, kechikish 20 kun deb olaylik. Kunlik koeffitsiyent 14% × 10% = 1,4%. Kompensatsiya: 6 000 000 × 1,4% × 20 = 1 680 000 soʻm. Haqiqiy hisobda kechikish kunlarida amal qilgan stavka olinadi.

Huquqni himoya qilishning amaliy ketma-ketligi:

1. Hisoblangan, ushlangan va qarzdor summalar hisobini yozma ravishda soʻrash.
2. Ish beruvchiga qarz va kompensatsiyani toʻlash talabini yuborib, yetkazilganini tasdiqlovchi dalilni saqlash.
3. Mehnat qonunchiligiga rioya etilishini nazorat qiladigan Davlat mehnat inspeksiyasiga murojaat qilish. Inspeksiya vakolati (MK 535-moddasi)
4. Nizoni mehnat nizolari komissiyasiga yoki bevosita sudga berish; organni xodim tanlaydi. Organni tanlash (MK 545-moddasi)

Odatdagi mehnat nizosi boʻyicha xodim huquqbuzarlikni bilgan yoki bilishi kerak boʻlgan kundan olti oy ichida sudga murojaat qiladi. Sudga murojaat muddati (MK 560-moddasi) Xodim mehnat nizosi boʻyicha sud xarajatlaridan ozod qilinadi. Sud xarajatlari (MK 562-moddasi)

Ishdan boʻshaganda yakuniy hisob-kitob

Mehnat shartnomasi bekor qilingan kuni ish beruvchi tegishli ish haqi va boshqa barcha summalarni toʻlaydi. Xodim oʻsha kuni ishlamagan boʻlsa, hisob-kitob uning talabidan keyin uch kundan kechiktirmay qilinadi. Miqdor nizoli boʻlsa, kamida nizosiz qism oʻz vaqtida toʻlanishi shart. Yakuniy hisob-kitob (MK 254-moddasi)

Ish haqi yakuniy hisob-kitobning faqat bir qismi. Ishdan boʻshatish nafaqasi, foydalanilmagan taʼtil kompensatsiyasi va hujjatlar Xodimni ishdan boʻshatish materialida yoritilgan.

Ayrim xodimlar uchun maxsus qoidalar

Umumiy haq toʻlash qoidalari ayrim ish shakllari va himoyalangan toifalar uchun maxsus normalar bilan toʻldiriladi.

Bu qoidalar voyaga yetmaganlar (MK 420-moddasi), nogironligi boʻlgan xodimlar (MK 431-moddasi), oʻrindoshlar (MK 438-moddasi), kasanachilar (MK 450-moddasi) va masofadan ishlovchilar (MK 463-moddasi) haqidagi normalardan kelib chiqadi.

Ish beruvchi nimalarni rasmiylashtirishi kerak

Tekshiriladigan hisob uchun oʻzaro mos hujjatlar va aniq hisob yuritish zarur. Jamoa shartnomasi, ichki haq toʻlash nizomi yoki mehnat shartnomasida haq toʻlash tizimi, maosh va stavkalar, mukofot koʻrsatkichlari va shartlari, ustamalar, aniq toʻlov sanalari hamda oʻtkazish usuli koʻrsatilishi kerak. Tabel, ish naryadi va tayyor natijani qabul qilish hujjatlari hisoblash bazasini tasdiqlashi lozim.

Xodim soʻraganda ish beruvchi hisoblangan va ushlangan summalar haqida maʼlumot berishi shart. Hisob-kitob maʼlumoti (MK 253-moddasi) Har toʻlovda tushunarli hisob varaqasi berish foydali: ushlab qolishning qonuniy asosi, davr, stavka, soat yoki mahsulot soni va yakuniy summa teskari hisob-kitobsiz oʻqilishi kerak.

Mansabdor shaxsning mehnat qonunchiligini buzishi 2.200.000 dan 4.400.000 BHMgacha jarimaga sabab boʻladi. Bir yil ichida takroriy buzilish 4.400.000 dan 6.600.000 BHMgacha, voyaga yetmaganga nisbatan buzilish esa 4.400.000 dan 8.800.000 BHMgacha jarimaga sabab boʻladi. Jarima aybdor mansabdor shaxsga solinadi; qonuniy oraliqlar jarima mezonida (MJtK 49-moddasi) berilgan.

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• 2026-yil 1-sentabrdan budjet tashkilotlari xodimlarining ish haqi va stipendiyalar 7% ga oshirildi. PF-115, 23.06.2026
• 2026-yil 1-sentabrdan MHTEKM 1.360.000 soʻm, BHM esa 440.000 soʻm etib belgilandi. PF-115, 23.06.2026

Budjet xodimlari ish haqining oshirilishi xususiy sektordagi har bir ish haqini avtomatik ravishda 7% ga indeksatsiya qilmaydi. Xususiy ish beruvchi yangi MHTEKMga rioya qilishi shart; qoʻshimcha oshirish shartnoma, ichki haq toʻlash tizimi va ish beruvchi qaroriga bogʻliq.

Xodim ish haqini qanday tekshiradi

Toʻrtta hujjatdan boshlang: mehnat shartnomasi, haq toʻlash va mukofotlash nizomi, tabel va hisob-kitob maʼlumoti. Maosh yoki ishbay narxni haqiqiy kunlar, soatlar yoki natija bilan solishtiring. Keyin tungi, ish vaqtidan tashqari, dam olish, bayram va zararli sharoit haqini alohida qayta hisoblang hamda ular MHTEKMga qoʻshib yuborilmaganini tekshiring.

Har bir toʻlov uchun shartnomadagi sana, haqiqiy kelib tushgan sana, hisoblangan summa va har bir ushlab qolish asosini yozing. Kechikish boʻlsa, kunma-kun hisob yuriting, bank koʻchirmasi, ish beruvchiga talab va uning javobini saqlang. Bunday jadval umumiy shikoyatni aniq summa haqidagi tekshiriladigan talabga aylantiradi.

Koʻp beriladigan savollar

Ish haqi oyiga necha marta toʻlanadi?

Har yarim oyda kamida bir marta. Oylik ish haqi odatda oraligʻi 16 kundan oshmaydigan ikki qismga boʻlinadi. Hukumat ayrim toifalar uchun boshqa davriylik belgilashi mumkin. Aniq sanalar jamoa shartnomasi, ichki hujjat yoki mehnat shartnomasida koʻrsatilishi kerak.

Maosh MHTEKMdan past boʻlishi mumkinmi?

Maosh stavkasi tizimning bir elementi sifatida yakuniy summadan farq qilishi mumkin, ammo oylik meʼyor va vazifalar toʻliq bajarilgandagi asosiy ish haqi MHTEKMdan past boʻlmasligi kerak. Mukofot, tungi, ish vaqtidan tashqari, bayram va ayrim boshqa ustamalar bilan asosiy toʻlovni eng kam darajaga yetkazib boʻlmaydi.

Ish beruvchi ish haqini tovar bilan bera oladimi?

Odatda yoʻq. Yozma rozilik bilan faqat ish beruvchining oʻzi yetishtirgan oziq-ovqat yoki qishloq xoʻjaligi mahsulotini shaxsiy isteʼmol uchun berish yoxud uy ishchisiga ovqat va vaqtinchalik turar joy taqdim etish mumkin. Tilxat, kupon va qarz majburiyati pul oʻrnini bosa olmaydi.

Ish haqidan qancha ushlab qolish mumkin?

Odatda har bir toʻlovdan jami 50% dan koʻp emas. Aliment qarzi va axloq tuzatish ishlari boʻyicha 70% gacha ushlab qolish mumkin. Chegara oʻz-oʻzicha ushlab qolish asosini yaratmaydi: avval xodim roziligi yoki qonunda aniq koʻrsatilgan asos boʻlishi kerak.

Ish haqi kechiksa nima toʻlanadi?

Xodimga qarzning oʻzi va kechikishning har bir kuni uchun pul kompensatsiyasi, ish beruvchining aybidan qatʼi nazar, toʻlanadi. Xodim yozma hisobni talab qilishi va mehnat inspeksiyasi, mehnat nizolari komissiyasi yoki sudga murojaat qilishi mumkin.