Oʻzbekistonda ish vaqti: meʼyorlar, rejimlar va haq toʻlash

Ish vaqti — xodim belgilangan rejim boʻyicha majburiyatlarini bajarishi kerak boʻlgan davr. Odatdagi meʼyor haftasiga 40 soatdan oshmaydi (MK 182-moddasi). Ish beruvchi kunning, smenalarning va tanaffuslarning aniq boshlanishi hamda tugashini qoidalar, jadval, ichki hujjat yoki mehnat shartnomasida belgilaydi va haqiqatda ishlab berilgan soatlarni hisobga oladi.

Qisqacha:

• normal ish haftasi 40 soatdan (MK 182-moddasi) oshmaydi, ayrim xodimlarga esa haq kamaytirilmagan holda qisqartirilgan meʼyor belgilanadi;
• ovqatlanish uchun tanaffus 30 daqiqadan 2 soatgacha (MK 204-moddasi) davom etadi va umumiy qoidaga koʻra ish vaqtiga kiritilmaydi;
• ish vaqtidan tashqari ish odatda yozma rozilikni talab qiladi va ikki kunda 4 soat (MK 190-moddasi) bilan cheklanadi;
• tungi soatlar uchun kamida 1,5 koeffitsiyent (MK 264-moddasi) boʻyicha, bayram kunidagi ish uchun esa kamida ikki hissa (MK 263-moddasi) haq toʻlanadi;
• xodim tasdiqlangan jadvalni, tabeldagi haqiqiy chiqishlarni hamda har bir tungi, ish vaqtidan tashqari, dam olish yoki bayram kunidagi soat uchun qoʻshimcha haqni solishtirishi kerak.

Yangilangan: 2026-yil 03-sentyabr

Ish vaqti deb nima hisoblanadi

Ish vaqti — xodim ichki mehnat tartib qoidalari, smenalarga boʻlinib ishlash jadvali, boshqa ichki hujjat yoki mehnat shartnomasi boʻyicha mehnat majburiyatlarini bajarishi kerak boʻlgan davr. Kodeks ish vaqtining normal, qisqartirilgan va toʻliqsiz (MK 181-moddasi) turlarini ajratadi.

Ish vaqtiga quyidagilar kiradi:

• mehnat majburiyatlarini haqiqatda bajarish;
• xodimning aybisiz bekor turib qolingan vaqt;
• texnologiya hamda ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etish bilan bogʻliq tanaffuslar;
• bolani ovqatlantirish uchun tanaffuslar;
• asosiy va tayyorgarlik-yakuniy ishlar: topshiriq, materiallar va asbob-uskunalarni olish, texnika va hujjatlar bilan tanishish, ish oʻrnini tayyorlash va tozalash, tayyor mahsulotni topshirish;
• mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik yoki mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar ish vaqtiga toʻgʻridan-toʻgʻri kiritadigan boshqa davrlar.

Bu kiritiladigan davrlar roʻyxati (MK 181-moddasi) hisobga olish har doim ham birinchi ishlab chiqarish amalidan boshlanmasligini va u tugashi bilanoq yakunlanishi shart emasligini anglatadi.

Haqiqiy ish ish bajariladigan joyga kelgan paytdan (MK 200-moddasi) majburiyatlardan amalda ozod etilgungacha hisobga olinadi. Unga uydan doimiy ish joyiga yoki toʻplanish joyiga borish va qaytish, oʻtish joyidan ish joyigacha yurish, smenadan oldin va keyin kiyim almashtirish, shuningdek ketishda roʻyxatdan oʻtish kirmaydi. Maxsus norma muayyan davrni ish vaqtiga kiritmasa, bu hisobga olishning toʻliq qoidasi (MK 200-moddasi) qoʻllaniladi.

Ish haftasi va kuni necha soat davom etadi

Odatdagi rejimda chegara haftasiga 40 soat (MK 182-moddasi) boʻlib, besh kunlik va olti kunlik ish haftasiga bir xil tatbiq etiladi. Soatlar boshqacha taqsimlanadi: har kungi ish besh kunlik haftada 8 soatdan (MK 185-moddasi) va olti kunlik haftada 7 soatdan (MK 185-moddasi) oshmasligi kerak.

Ishlanmaydigan bayram kuni arafasida smena barcha xodimlar uchun kamida 1 soatga (MK 187-moddasi) qisqartiriladi. Uzluksiz ishlab chiqarish yoki ish xususiyati smenani qisqartirishga imkon bermasa, ortiqcha ish qoʻshimcha dam olish vaqti bilan kompensatsiya qilinadi yoxud xodimning roziligi bilan ish vaqtidan tashqari ish qoidalari boʻyicha toʻlanadi.

“9:00 dan 18:00 gacha” degan yozuvning oʻzi toʻqqiz soat haq toʻlanishini anglatmaydi. Agar bu davr ichida ish vaqtiga kirmaydigan bir soatlik ovqatlanish tanaffusi (MK 204-moddasi) belgilangan boʻlsa, haqiqiy ish sakkiz soat davom etadi. Ishlab chiqarishni toʻxtatib, odatdagi tanaffus berib boʻlmaydigan joyda ovqatlanish ish vaqtida tashkil etilsa, qoida boshqacha boʻladi.

Kimga qisqartirilgan ish vaqti belgilanadi

Ish vaqtining qisqartirilgan davomiyligi — qonunda belgilangan, toʻliq haq saqlanadigan (MK 183-moddasi) kamroq meʼyor. Kodeks buni oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan xodimlar, I va II guruh nogironligi boʻlgan xodimlar, zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi xodimlar, tibbiyot xodimlari va pedagoglar, shuningdek budjetdan moliyalashtiriladigan tashkilotda ishlaydigan kichik yoshdagi bola ota-onasidan biri yoki vasiysi uchun majburiy belgilaydi.

Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan xodimlarning kunlik chegaralari hafta turiga ham bogʻliq. Oʻn besh yoshdan oʻn olti yoshgacha 5 yoki 4 soat (MK 416-moddasi), oʻn olti yoshdan oʻn sakkiz yoshgacha esa 7 soat 30 daqiqa (MK 416-moddasi) yoki 6 soat boʻladi. Oʻquv yili davomida oʻqishni ish bilan birga olib boradigan oʻquvchilar uchun chegara tegishli meʼyorning yarmini tashkil etadi.

Zararli yoki xavfli omillar taʼsiridagi xodimlar uchun aniq qisqartirilgan meʼyor ish oʻrinlarini attestatsiyadan oʻtkazish natijalari boʻyicha belgilanadi. Oʻttiz soatlik haftada smena besh kunlik haftada 6 soat (MK 478-moddasi) va olti kunlik haftada 5 soat bilan, yigirma toʻrt soatlik haftada esa tegishincha 5 va 4 soat bilan cheklanadi.

Pedagoglar uchun maxsus chegara (MK 501-moddasi), tibbiyot xodimlari uchun esa alohida chegara (MK 502-moddasi) ham oʻttiz olti soatdan oshmaydi. Lavozimlar boʻyicha aniq meʼyorlarni Vazirlar Mahkamasi belgilaydi. Ish vaqti qonuniy ravishda qisqartirilganda ish haqi toʻliq hajmda (MK 258-moddasi) toʻlanadi. Oʻqishdan boʻsh vaqtida ishlaydigan oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan oʻquvchilar mustasno: ularga ishlab berilgan vaqt yoki ishlab chiqargan mahsulotiga mutanosib haq toʻlanadi.

Toʻliqsiz ish vaqti qisqartirilgan vaqtdan nimasi bilan farq qiladi

Toʻliqsiz ish vaqti — taraflarning kelishuviga koʻra (MK 186-moddasi) kelishilgan muddatga yoki muddatsiz belgilangan toʻliqsiz kun, smena, hafta yoxud ularning birikmasi. Qisqartirilgan vaqtdan farqli ravishda, bunda haq ishlab berilgan soatlar yoki haqiqatda ishlab chiqarilgan mahsulotga mutanosib toʻlanadi.

Ish beruvchi quyidagilarning iltimosiga koʻra toʻliqsiz ish vaqtini belgilashi shart:

• homilador ayolning;
• oʻn toʻrt yoshgacha bolaning ota-onasidan biri yoki ota-onaning oʻrnini bosuvchi shaxsning;
• oʻn olti yoshgacha nogironligi boʻlgan bolaning ota-onasidan biri yoki ota-onaning oʻrnini bosuvchi shaxsning;
• tibbiy xulosaga muvofiq oilaning betob aʼzosini parvarishlayotgan shaxsning;
• tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasi tavsiyasida shunday rejim nazarda tutilgan nogironligi boʻlgan shaxsning.

Bu xodimlar uchun rejim ular tanlagan muddatga, ammo tegishli holatlar mavjud boʻlgan davrdan uzoq boʻlmagan muddatga belgilanadi. Ishning boshlanishi, tugashi va tanaffuslar haqidagi istaklar ishlab chiqarish sharoitlari hisobga olingan holda inobatga olinadi. Komissiyaning toʻliqsiz ish vaqti va yuklamani kamaytirish haqidagi tavsiyalari ish beruvchi uchun majburiy (MK 424-moddasi).

Toʻliqsiz ish vaqti asosiy taʼtil davomiyligini kamaytirmaydi, ishlab berilgan davrni mehnat stajidan chiqarmaydi va boshqa mehnat huquqlarini cheklamaydi. Bu oqibatlar va mutanosib haq toʻlash (MK 186-moddasi) toʻliq haq saqlanadigan qisqartirilgan ish vaqti rejimidan ajratilishi kerak.

Jadval qanday belgilanadi va soatlar qanday hisobga olinadi

Ish vaqti rejimi hafta turini, smenaning boshlanishi, tugashi va davomiyligini, tanaffuslarni, ish kunlari bilan ishlanmaydigan kunlarning almashishini, smenalar soni va xodimlarning almashish ketma-ketligini belgilaydi. U qoidalar, jadval yoki shartnomada (MK 191-moddasi) mustahkamlanadi. Mehnat shartnomasidagi shaxsiy rejim tashkilotning umumiy rejimidan farq qilishi mumkin.

Ichki mehnat tartib qoidalari ish rejimi va dam olish vaqtini tartibga soladi hamda ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan holda (MK 296-moddasi) tasdiqlanadi.

Ish vaqti kunlik, haftalik yoki jamlab hisobga olinadi. Kunlik hisobda meʼyor har kuni bajariladi. Haftalik hisobda kunlarning davomiyligi kunlik eng koʻp chegara doirasida farqlanishi mumkin. Jamlab hisobda ayrim haftalar farq qilishi mumkin, ammo hisobga olish davri yakunidagi jami meʼyorga teng boʻlishi kerak. Toʻliqsiz ish vaqtida meʼyor tegishincha kamaytiriladi (MK 198-moddasi).

Ishlab chiqarish odatdagi kunlik yoki haftalik davomiylikka rioya etishga imkon bermaganda jamlab hisobga olishga yoʻl qoʻyiladi. Uning tartibi jamoa shartnomasida, bunday shartnoma boʻlmasa, ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan holda belgilanadi. Oʻta zararli va oʻta xavfli ishlarda bunday hisob toʻgʻridan-toʻgʻri taqiqlangan (MK 480-moddasi).

Ish beruvchi ishga kelish va ketishni belgilangan shakldagi tabelda, boshqa hujjatda yoki apparat yoxud dasturiy tizimda qayd etishi shart. Ish vaqtidan tashqari soatlar, ishbay ishlaydigan xodimlarning vaqtbay ishi, xizmat safarlari va ichki oʻrindoshlik alohida koʻrsatkichlar bilan (MK 200-moddasi) hisobga olinadi.

Xodimga qanday tanaffuslar va dam olish kunlari beriladi

Dam olish vaqti smena ichidagi tanaffuslar, smenalar oraligʻidagi va haftalik dam olish, bayram kunlari, taʼtillar hamda alohida kompensatsiya kunlarini oʻz ichiga oladi. Bu dam olish turlari roʻyxati (MK 201-moddasi) odatdagi haq toʻlanmaydigan ovqatlanish tanaffusini ish vaqtiga kiritiladigan maxsus tanaffuslardan ajratishga yordam beradi.

Dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus 30 daqiqadan 2 soatgacha (MK 204-moddasi) davom etadi va ish vaqtiga kiritilmaydi. Toʻrt soatdan oshmaydigan smenada qoidalar yoki shartnoma bunday tanaffus berilmasligini nazarda tutishi mumkin. Jamlab hisobga olishda smena sakkiz soatdan oshsa, xodimga ikki tanaffus beriladi. Ishni toʻxtatib boʻlmaydigan joyda ish beruvchi ish vaqtida (MK 204-moddasi) dam olish va ovqatlanish imkoniyatini yaratadi.

Qoʻshimcha texnologik tanaffuslar, issiq yoki sovuqda va yuk ortish-tushirish ishlaridagi maxsus tanaffuslar, shuningdek bolani ovqatlantirish uchun tanaffuslar ish vaqtiga kiritiladi (MK 205-moddasi).

Ikki yoshga toʻlmagan bola ota-onasidan biri yoki vasiysiga bolani ovqatlantirish uchun kamida har 3 soatda (MK 407-moddasi) kamida oʻttiz daqiqalik tanaffus beriladi. Ikki yoki undan ortiq bola boʻlsa, tanaffus kamida bir soat davom etadi. Tanaffus ish vaqtiga kiritiladi va oʻrtacha ish haqi boʻyicha toʻlanadi; xodimning istagiga koʻra uni ovqatlanish tanaffusiga qoʻshish yoki smena boshiga yoxud oxiriga koʻchirish mumkin.

Bir smena tugashi bilan keyingisi boshlanishi orasidagi har kungi dam olish, ovqatlanish tanaffusi bilan birga, kamida 12 soat (MK 206-moddasi) boʻlishi kerak. Besh kunlik haftada ikki dam olish kuni (MK 207-moddasi), olti kunlik haftada bir kun beriladi. Umumiy dam olish kuni — yakshanba; uzluksiz ishlab chiqarish, aholiga doimiy xizmat koʻrsatish va vaxta usulidagi ishda dam olish kunlari jadval boʻyicha taqsimlanadi.

Tungi ishga qanday haq toʻlanadi

Soat 22:00 dan 06:00 gacha (MK 188-moddasi) boʻlgan vaqt tungi vaqt hisoblanadi. Smenaning kamida yarmi tungi vaqtga toʻgʻri kelsa, keyinchalik ishlab berilmagan holda smena bir soatga qisqartiriladi. Qisqartirish allaqachon qisqartirilgan meʼyorga ega xodimlarga va jamoa shartnomasida boshqacha qoida boʻlmasa, tungi ish uchun maxsus qabul qilingan xodimlarga tatbiq etilmaydi. Ishlab chiqarish zarurati boʻlganda hamda olti kunlik haftadagi smenali ishda tungi va kunduzgi smenalar belgilangan tartibda tenglashtirilishi mumkin.

Homilador ayollar, shuningdek oʻn toʻrt yoshgacha bola yoki oʻn olti yoshgacha nogironligi boʻlgan bola ota-onasidan biri yoxud ota-onaning oʻrnini bosuvchi shaxs faqat yozma rozilik bilan tungi vaqtda ishlashi mumkin. Homilador ayol va uch yoshgacha bolasi bor ayolga ish sogʻliqqa tahdid solmasligi (MK 396-moddasi) haqidagi tibbiy xulosa ham kerak.

Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan xodimlarni tungi ishga jalb qilish taqiqlanadi (MK 417-moddasi), tasdiqlangan roʻyxatdagi ijodiy xodimlar va sportchilar bundan mustasno. Nogironligi boʻlgan xodim tungi vaqtda faqat roziligi bilan (MK 428-moddasi) va tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasi tavsiyalarida taqiq boʻlmasa ishlashi mumkin.

Tungi vaqtbay ishning har bir soati uchun kamida 1,5 koeffitsiyent (MK 264-moddasi) boʻyicha haq toʻlanadi. Ishbay ishlaydigan xodimga ishbay ish haqi toʻliq toʻlanadi va tegishli razryaddagi xodimning soatlik tarif stavkasining kamida ellik foizi qoʻshiladi. Jamoa shartnomasi, kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan ichki hujjat yoki mehnat shartnomasi yuqoriroq ustama belgilashi mumkin.

Misol. Smenasi qisqartirilmaydigan va tungi ish uchun maxsus qabul qilingan xodimning 22:00 dan 06:00 gacha (MK 188-moddasi) toʻliq ishi sakkiz tungi soatni oʻz ichiga oladi. Soatlik stavka S boʻlsa, eng kam haq sakkiz × 1,5 × S (MK 264-moddasi), yaʼni oʻn ikki S boʻladi. Ichki hujjatda yuqoriroq koeffitsiyent belgilangan boʻlsa, oʻsha koeffitsiyent qoʻllaniladi.

Ish qachon ish vaqtidan tashqari hisoblanadi

Ish vaqtidan tashqari ish — ish beruvchining tashabbusi bilan muayyan xodim meʼyoridan tashqari bajarilgan ish. Kunlik hisobda smena davomiyligi, haftalik hisobda haftalik meʼyor, jamlab hisobda esa butun hisobga olish davri meʼyori solishtiriladi. Bu uchta aniqlash usuli (MK 189-moddasi) toʻgʻri belgilangan jamlab hisob doirasidagi har bir uzoq smenani ish vaqtidan tashqari deb hisoblashga yoʻl qoʻymaydi.

Belgilangan smena doirasidagi qoʻshimcha majburiyatlar ish vaqtidan tashqari ish emas. Kasblarni birga olib borish, xizmat koʻrsatish doirasini kengaytirish yoki yoʻq xodimning oʻrnini bosish rozilik va qoʻshimcha haq bilan (MK 116-moddasi) bajariladi, ammo odatdagi ish vaqti doirasida qoladi.

Xodimning roziligisiz ish vaqtidan tashqari ishga faqat quyidagi hollarda yoʻl qoʻyiladi:

1. Tabiiy yoki texnogen halokat, ishlab chiqarish avariyasi, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisa, yongʻin, toshqin, zilzila, epidemiya, epizootiya va hayotga yoki aholining normal yashash sharoitlariga boshqa alohida tahdidlarning oldini olish yoki oqibatlarini bartaraf etish uchun.
2. Suv taʼminoti, suv chiqarish, gaz va issiqlik taʼminoti, yoritish, transport yoki aloqa tizimlaridagi kutilmagan buzilishlarni bartaraf etish uchun ijtimoiy zarur ishlarni bajarishda.
3. Smenachi kelmay qolganda uzluksiz ishni davom ettirish uchun; ish beruvchi zudlik bilan almashtiruvchi xodimni tashkil qilishi kerak.

Boshqa barcha holatlarda yozma rozilik (MK 189-moddasi) kerak. Oʻn ikki soatlik smenada va oʻta zararli yoki oʻta xavfli ishlarda ish vaqtidan tashqari ish taqiqlanadi.

Umumiy chegara — surunkasiga ikki kunda 4 soat (MK 190-moddasi). Zararli yoki xavfli ishlardagi xodimlar uchun maxsus eng koʻp miqdor kuniga 2 soat va yiliga 120 (MK 479-moddasi) soat. Ish beruvchi ish vaqtidan tashqari soatlarni aniq hisobga olishi shart.

Ish vaqtidan tashqari ishning dastlabki ikki soati uchun kamida bir yarim hissa, keyingi soatlari uchun kamida ikki hissa haq toʻlanadi. Zararli yoki xavfli ishlarda har bir bunday soat uchun kamida ikki hissa haq toʻlanadi. Xodimning istagiga koʻra oshirilgan haq teng dam olish vaqtiga almashtirilishi mumkin: ishga bir hissa haq toʻlanadi, dam olish esa toʻlanmaydi. Bu kompensatsiya variantlari (MK 262-moddasi) ish beruvchiga xodim oʻrniga dam olish vaqtini tanlash huquqini bermaydi.

Misol. Soatlik stavkasi S boʻlgan xodim ruxsat etilgan ikki kunda 4 soat (MK 190-moddasi) ishlasa, eng kam haq quyidagicha boʻladi: dastlabki 2 soat × 1,5 (MK 262-moddasi) = uch S; keyingi ikki soat × ikki = toʻrt S. Ish vaqtidan tashqari ish uchun jami haq — yetti S.

Rozilik majburiy boʻlgan holatda ish vaqtidan tashqari, tungi yoki dam olish kunidagi ishni qonuniy rad etish majburiyatlarni buzish hisoblanmaydi. Oliy sud Plenumi bunday rad etish asos emasligini intizomiy jazo uchun toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatgan.

Bu yerda aynan ish vaqti uchun ustamalar tushuntirilgan. Mehnatga haq toʻlash haqidagi alohida maqola ish haqi tizimlari, toʻlash muddatlari va ushlab qolishlarni tushuntiradi. Oshiriladigan koeffitsiyent qoʻllaniladigan soatlik tarif stavkasini avval aniqlash kerak boʻlganda u zarur.

Dam olish va bayram kunlarida ishlash mumkinmi

Umumiy qoidaga koʻra, bunday kunlarda ishlash taqiqlanadi. Quyidagi kunlar ishlanmaydigan bayram kunlari hisoblanadi:

• 1-yanvar (MK 208-moddasi) — Yangi yil;
• 8-mart (MK 208-moddasi) — Xotin-qizlar kuni;
• 21-mart (MK 208-moddasi) — Navroʻz bayrami;
• 9-may (MK 208-moddasi) — Xotira va qadrlash kuni;
• 1-sentabr (MK 208-moddasi) — Mustaqillik kuni;
• 1-oktabr (MK 208-moddasi) — Oʻqituvchi va murabbiylar kuni;
• 8-dekabr (MK 208-moddasi) — Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi kuni;
• Roʻza hayitning birinchi kuni (MK 208-moddasi), Iyd al-Fitr;
• Qurbon hayitning birinchi kuni (MK 208-moddasi), Iyd al-Adha.

Dam olish kuni bayram kuniga toʻgʻri kelsa, u keyingi ish kuniga koʻchiriladi. Koʻchirish uzluksiz ishlab chiqarish, aholiga har kuni xizmat koʻrsatish va toʻxtatib boʻlmaydigan vaxta ishiga tatbiq etilmaydi. Dam olish kunlaridan oqilona foydalanish uchun Prezident ham dam olish kunlarini koʻchirishi (MK 208-moddasi) mumkin.

Xodimning yozma roziligi bilan dam olish yoki bayram kunidagi ish tashkilot yoki boʻlinmaning normal faoliyati bogʻliq boʻlgan oldindan kutilmagan shoshilinch ishlar uchun ruxsat etiladi. Bunday ishlar roʻyxatini jamoa shartnomasi, u boʻlmasa, kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan ichki hujjat belgilaydi. Uzluksiz ishlar, aholiga xizmat koʻrsatish, kechiktirib boʻlmaydigan taʼmirlash hamda yuk ortish-tushirish ishlari bayram kunlarida xususiyatiga koʻra ruxsat etiladi (MK 209-moddasi).

Roziliksiz ishga faqat quyidagilar uchun jalb qilish mumkin:

1. Halokat, avariya, baxtsiz hodisa, yongʻin, toshqin, zilzila, epidemiya, epizootiya va boshqa alohida tahdidning oldini olish yoki oqibatlarini bartaraf etish.
2. Baxtsiz hodisalarning oldini olish.
3. Suv taʼminoti, suv chiqarish, gaz, issiqlik, yoritish, transport yoki aloqadagi kutilmagan buzilishlarni bartaraf etish.
4. Ish beruvchining mol-mulki yoʻq qilinishi yoki buzilishining oldini olish.

Bu istisnolarning yopiq roʻyxati (MK 210-moddasi). Homilador xodimlar va oilaviy majburiyatlarga ega xodimlar, oʻn sakkiz yoshga toʻlmaganlar va nogironligi boʻlgan shaxslar uchun yuqorida bayon qilingan maxsus cheklovlar (MK 211-moddasi) saqlanadi.

Ishga jalb qilish buyruq bilan rasmiylashtiriladi. Rozilik xodimning arizasi yoki buyruqqa qoʻygan imzosi bilan tasdiqlanadi; rozilik talab qilinmasa, buyruqda muayyan alohida asos koʻrsatilishi kerak. Bu rasmiylashtirish tartibi (MK 212-moddasi) umumiy jadvaldan alohida talab etiladi.

Dam olish yoki bayram kunidagi ishga kamida ikki hissa (MK 263-moddasi) haq toʻlanadi. Xodimning istagiga koʻra ikki hissa haq oʻrniga boshqa dam olish kuni beriladi: ishga kamida bir hissa haq toʻlanadi, dam olish kuni esa toʻlanmaydi. Shanba yoki yakshanba jadval boʻyicha ish kuni boʻlib, dam olish haftaning boshqa kunida berilgan boʻlsa, bir hissa haq qoʻllaniladi. Bayram kuniga jadvaldan qatʼi nazar kamida ikki hissa yoki boshqa dam olish kuni bilan bir hissa haq toʻlanadi.

Mehnat shartnomasi 2 oygacha muddatga (MK 497-moddasi) tuzilgan xodim uchun maxsus qoida bor: u yozma roziligi bilan jalb qilinishi mumkin, kompensatsiya esa pul shaklida kamida ikki hissa miqdorida beriladi.

Oʻrindosh, masofaviy va vaxta xodimlari vaqti qanday hisobga olinadi

Maxsus ish shakllariga Kodeksning umumiy chegaralari va qoʻshimcha hisobga olish qoidalari tatbiq etiladi.

Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan xodimlar, homilador ayollar, uch yoshgacha bola ota-onasidan biri yoki vasiysi va tibbiy qarshi koʻrsatmalari bor shaxslar vaxtaga yuborilmaydi. Bu cheklovlar roʻyxati (MK 466-moddasi) xodimning roziligidan qatʼi nazar qoʻllaniladi.

Odatdagi vaxta 1 oydan oshmaydi (MK 467-moddasi). Alohida holda jamoa kelishuvi yoki jamoa shartnomasi uni uch oygacha uzaytirishi mumkin. Ish beruvchi mehnat va dam olish jadvalini kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishib tasdiqlaydi hamda xodimlarga u kuchga kirishidan kamida 2 oy oldin (MK 469-moddasi) maʼlum qiladi. Vaxtadagi ish kuniga oʻn ikki soat bilan cheklanadi, smenalar oraligʻidagi dam olish esa ovqatlanish tanaffusi bilan kamida oʻn ikki soat boʻlishi kerak.

Ish beruvchi nimalarni rasmiylashtirishi shart

Ish beruvchi rejim, haqiqiy hisob va haq toʻlashni tekshirish mumkin boʻlgan yagona hujjatlar zanjirida bogʻlashi kerak:

1. Rejimni ichki mehnat tartib qoidalari, smenalarga boʻlinib ishlash jadvali, boshqa ichki hujjat yoki mehnat shartnomasida belgilash.
2. Smenalarning boshlanishi va tugashi, tanaffuslar, ish va dam olish kunlarining almashishi, smenalar soni va ketma-ketligini rejimni belgilovchi (MK 191-moddasi) hujjatda qayd etish.
3. Ishga kelish va ketishlarni tabelda yoki boshqa hisobda yuritish, ish vaqtidan tashqari soatlar, xizmat safarlari va ichki oʻrindoshlikni alohida koʻrsatish. Qonun apparat yoki dasturiy qayd etishga (MK 200-moddasi) ruxsat beradi.
4. Majburiy boʻlgan joyda yozma rozilik olish va dam olish yoki bayram kunidagi ish haqida buyruq chiqarish.
5. Rozilik talab qilinmaydigan buyruqda alohida holatni koʻrsatish, keyin nazarda tutilgan kompensatsiyani (MK 212-moddasi) qoʻllash.
6. Ish vaqtidan tashqari ish davomiyligini (MK 190-moddasi) alohida va aniq hisobga olish.

Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzgan mansabdor shaxsga 2.200.000 dan 4.400.000 BHMgacha (MJtK 49-moddasi) jarima solinadi; BHM — bazaviy hisoblash miqdori. Bir yil ichida takroriy huquqbuzarlik uchun 4.400.000 dan 6.600.000 BHMgacha, oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxsga nisbatan buzilish uchun esa 4.400.000 dan 8.800.000 BHMgacha jarima belgilanadi. Bunday ishlarni davlat mehnat inspektorlari (MJtK 255-moddasi) koʻrib chiqadi. Davlat mehnat inspeksiyasi ish beruvchilarning mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka (MK 535-moddasi) rioya etishini nazorat qiladi.

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• Prezidentning 2025-yil 24-dekabrdagi PF-257-son Farmoni barcha xodimlar uchun 2026-yil 2-yanvar, 28 va 29-may, 31-avgustni qoʻshimcha ishlanmaydigan kunlar etib belgiladi; olti kunlik haftada 3-yanvar, 30-may va 31-dekabr ham shunday kunlar boʻldi. Besh kunlik haftada dam olish kuni 12-dekabrdan 31-dekabrga koʻchirildi. Yangilash sanasiga koʻra, kelgusi 2026-yil 31-dekabrdagi ishlanmaydigan kun shu Farmon boʻyicha qoʻllaniladi.
• Prezidentning 2025-yil 9-noyabrdagi PQ-336-son qarori davlat tibbiyot muassasalarini 2026-yil 1-apreldan besh kunlik ish haftasiga oʻtkazdi. Dam olish va bayram kunlarida ishning uzluksizligi navbatchilik orqali taʼminlanadi.
• Prezidentning 2026-yil 13-martdagi PQ-106-son qarori 2026-yil 20-martni Ramazon hayitining birinchi kuni deb belgiladi. Bu kun Mehnat kodeksidagi roʻyxatga koʻra ishlanmaydigan bayram kuni boʻlgan.

Xodim hisob va haqni qanday tekshirishi mumkin

Avval mehnat shartnomasi va amaldagi jadvalni har bir kunning haqiqiy boshlanishi, tugashi va tanaffuslari bilan solishtiring. Keyin tungi soatlar, hisobga olish davri meʼyoridan tashqari ish, dam olish va bayram kunlarini alohida belgilang. Ish beruvchi ishga kelish va ketishni aks ettirishi, vaqtning maxsus turlarini esa alohida hisobga olishi (MK 200-moddasi) shart.

Qaysi hisob turi — kunlik, haftalik yoki jamlab hisobga olish — belgilanganini tekshiring. Jamlab hisobda ortiqcha ish bir uzoq smena boʻyicha emas, hisobga olish davri tugaganidan keyin aniqlanadi. Muayyan xodim uchun belgilangan normal, qisqartirilgan yoki toʻliqsiz meʼyor bilan solishtirish kerak.

Summa tushunarsiz boʻlsa, xodim hisoblangan va ushlab qolingan summalar haqidagi maʼlumotni soʻrashi mumkin, ish beruvchi esa maʼlumot berishi (MK 253-moddasi) shart. Tekshirish uchun jadval, ishga jalb qilish haqidagi buyruq, rozilik, hisob-kitob hujjati va haqiqiy soatlar haqidagi shaxsiy yozuvni saqlash foydali. Ular asosida odatdagi stavka, tungi koeffitsiyent, ish vaqtidan tashqari va bayram kunidagi ishni alohida qayta hisoblash mumkin.

Koʻp beriladigan savollar

Ovqatlanish tanaffusi ish vaqtiga kiradimi?

Umumiy qoidaga koʻra, kirmaydi. 30 daqiqadan 2 soatgacha (MK 204-moddasi) davom etadigan dam olish va ovqatlanish tanaffusi ish vaqtiga kiritilmaydi va xodim undan oʻz ixtiyoriga koʻra foydalanishi mumkin. Ishlab chiqarishni toʻxtatib boʻlmasa, ish beruvchi ish vaqtida dam olish va ovqatlanish imkoniyatini yaratadi; shunda bu davr hisobga olinadi.

9:00 dan 18:00 gacha jadval sakkiz soatlik kunmi?

Ha, agar uning ichida ish vaqtiga kirmaydigan bir soatlik ovqatlanish tanaffusi boʻlsa: boshlanish va tugash orasida toʻqqiz soat oʻtadi, ammo haq toʻlanadigan ish sakkiz soat davom etadi. Jadval boshlanish, tugash va tanaffusni belgilashi kerak, besh kunlik haftadagi odatdagi kunlik chegara esa 8 soat (MK 185-moddasi).

Ish beruvchi ish vaqtidan tashqari ishlashga majbur qilishi mumkinmi?

Roziliksiz faqat uch guruh alohida holatlarda: halokatlar va boshqa tahdidlarning oldini olish yoki oqibatlarini bartaraf etish, hayotiy muhim tizimlardagi buzilishlarni tuzatish yoxud smenachi kelmay qolganda uzluksiz ishni davom ettirish uchun. Boshqa hollarda yozma rozilik (MK 189-moddasi) kerak. Oʻn sakkiz yoshga toʻlmaganlar, ayrim zararli ishlar va himoyalangan toifalar uchun qoʻshimcha taqiqlar bor.

Dam olish kunidagi tungi ishga qanday haq toʻlanadi?

Bayram kunidagi ishga kamida ikki hissa (MK 263-moddasi), tungi ishga esa kamida 1,5 koeffitsiyent (MK 264-moddasi) boʻyicha haq toʻlanadi. Kodeks ikki kafolatni turli asoslar uchun belgilaydi. Aniq hisob haq toʻlash tizimi, tarif stavkasi va jamoa shartnomasi yoki ichki hujjat qoidalariga bogʻliq.

Toʻliqsiz kun taʼtil va mehnat stajini kamaytiradimi?

Yoʻq. Toʻliqsiz ish vaqti haq toʻlashga taʼsir qiladi: haq vaqt yoki ishlab chiqarilgan mahsulotga mutanosib hisoblanadi. Bunda u taʼtil va stajni cheklamaydi (MK 186-moddasi), boshqa mehnat huquqlarini ham cheklamaydi. Shu jihati bilan toʻliqsiz vaqt qonun yoki shartnomada nazarda tutilgan asossiz ishda boʻlmaslikdan farq qiladi.