Taʼtillar: turlari, muddatlari va haqi

Xodimga davomiyligi kamida 21 kalendar kun (MK 217-moddasi) boʻlgan haq toʻlanadigan har yilgi mehnat taʼtili beriladi. Bu huquq oʻrindoshlik asosida ishlaganda (MK 216-moddasi) ham amal qiladi, taʼtil vaqti uchun haq esa taʼtil oldidan oxirgi ish kunidan kechiktirmay (MK 233-moddasi) toʻlanadi. Asosiy qoidalar, maxsus muddatlar va 2025–2026-yillardagi oʻzgarishlar amaldagi hujjatlarga havolalar bilan bayon etilgan.

Qisqacha:

• Har yilgi mehnat taʼtilining eng kam davomiyligi — 21 kalendar kun (MK 217-moddasi).
• Birinchi taʼtildan odatda 6 oy ishlagandan keyin (MK 227-moddasi) foydalanish mumkin, biroq ayrim xodimlarga yoki taraflar kelishuviga koʻra u oldinroq ham berilishi mumkin.
• Jadvaldagi sana haqida xodim 15 kun oldin (MK 228-moddasi) xabardor qilinadi, taʼtil vaqti uchun haq esa taʼtil boshlanguniga qadar (MK 233-moddasi) toʻlanadi.
• Taʼtil qismlarga boʻlinganda uning bir qismi kamida 14 kun (MK 231-moddasi) boʻlishi kerak.
• Har yilgi mehnat taʼtili dam olish kunlarining oʻrnini bosmaydi: u xodimga lavozimi saqlangan holda (MK 215-moddasi) haq toʻlanadigan alohida dam olish davrini beradi.

Yangilangan: 2026-yil 03-sentyabr

Xodimga qanday taʼtil turlari beriladi

Mehnat kodeksida (MK) toʻrtta taʼtil turi (MK 213-moddasi) nazarda tutilgan: har yilgi mehnat taʼtili, ijtimoiy taʼtil, ish haqi qisman saqlanadigan taʼtil va ish haqi saqlanmaydigan taʼtil. Har yilgi mehnat taʼtili dam olish va ishlash qobiliyatini tiklash uchun beriladi, ish yiliga taalluqli boʻladi va oʻrtacha ish haqi saqlanadi. Undan, shu jumladan oʻrindoshlik asosida ishlovchilar ham, barcha xodimlar (MK 216-moddasi) foydalanish huquqiga ega.

Ish beruvchi qonunchilikda nazarda tutilgan taʼtilni berishi, uning eng kam davomiyligi va tartibiga rioya qilishi shart. Jamoa kelishuvi, jamoa shartnomasi, ichki hujjat yoki mehnat shartnomasida qoʻshimcha huquqlar (MK 214-moddasi) belgilanishi mumkin, biroq qonunchilikdagi eng kam miqdor kamaytirilmaydi.

Kodeksda nazarda tutilgan har qanday taʼtil vaqtida xodimning lavozimi saqlanadi (MK 215-moddasi). Bu davrda ish beruvchining tashabbusi bilan mehnat shartnomasini bekor qilish taqiqlanadi, ish beruvchi tugatilgan hol bundan mustasno; taqiq ish beruvchining tashabbusi bilan bogʻliq boʻlmagan asoslarga tatbiq etilmaydi. Bu huquqlar dastlabki sinov davrida (MK 131-moddasi) ham toʻliq amal qiladi.

Har yilgi mehnat taʼtili necha kun davom etadi

Umumiy eng kam muddat — 21 kalendar kun. Asosiy taʼtil eng kam yoki uzaytirilgan boʻlishi mumkin, qoʻshimcha kunlar esa asosiy taʼtilga qoʻshiladi. Qoʻshimcha taʼtil (MK 219-moddasi) noqulay mehnat sharoitlari, noqulay tabiiy-iqlim sharoitlari, koʻp yillik ish staji yoxud qonunchilik yoki shartnomaviy hujjatlardagi boshqa asos boʻyicha beriladi.

Bitta tashkilot yoki tarmoqdagi har 5 yillik ish staji (MK 220-moddasi) uchun 2 kalendar kun qoʻshiladi, biroq umumiy qoida boʻyicha jami 8 kundan oshmaydi. Maxsus tarmoq qoidalarida koʻproq kun belgilanishi mumkin, xodim taklif asosida ishga qabul qilingan yoki tegishli hujjatda nazarda tutilgan boʻlsa, boshqa ish beruvchidagi staj ham hisobga olinadi.

Qonunchilikdagi asosiy va qoʻshimcha taʼtillar qoʻshib hisoblanadi, biroq ularning umumiy davomiyligi odatda 56 kalendar kundan (MK 222-moddasi) oshmaydi. Bu cheklov qonunchilikdan tashqari jamoa kelishuvi, jamoa shartnomasi, kelishilgan ichki hujjat yoki mehnat shartnomasida belgilangan qoʻshimcha taʼtillarga tatbiq etilmaydi.

Misol. Asosiy taʼtil 21 kun va ish staji uchun qoʻshimcha taʼtil 4 kun boʻlsa, xodim 25 kalendar kun oladi. Jamoa shartnomasida qonunchilikdagi huquqlardan tashqari yana bir taʼtil belgilangan boʻlsa, u alohida baholanadi: Kodeksdagi cheklov aynan qonunchilikda nazarda tutilgan taʼtillarga taalluqli.

Taʼtilning kalendar kunlari qanday hisoblanadi

Har yilgi mehnat taʼtili kalendar kunlarda hisoblanadi, shu sababli odatdagi shanba va yakshanba kunlari uning davomiyligiga kiradi. Ishlanmaydigan bayram kunlari (MK 221-moddasi) bundan mustasno: bunday bayram taʼtil davriga toʻgʻri kelsa, taʼtil qoldigʻini kamaytirmaydi va tugash sanasi suriladi.

Ishlanmaydigan bayram kunlari quyidagilar: Yangi yil, Xotin-qizlar kuni, Navroʻz bayrami, Xotira va qadrlash kuni, Mustaqillik kuni, Oʻqituvchi va murabbiylar kuni, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi kuni, Roʻza hayit diniy bayramining birinchi kuni (Iyd al-Fitr) hamda Qurbon hayit diniy bayramining birinchi kuni (Iyd al-Adha). Bu toʻliq roʻyxat (MK 208-moddasi).

2026-yilgi ish kalendarida 2025-yil 24-dekabrdagi PF-257-son Farmon bilan qoʻshimcha koʻchirilgan va ishlanmaydigan kunlar ham belgilangan. Ularni Kodeksdagi ishlanmaydigan bayram kunlari roʻyxatidan farqlash kerak.

Haq davomiylikdan boshqacha hisoblanadi: taʼtil vaqti uchun haq hisoblanganda yakshanba inobatga olinmaydi (MK 233-moddasi). Shu sababli taʼtilning kalendar kunlari va hisob-kitobdagi haq toʻlanadigan kunlar soni farq qilishi mumkin.

Birinchi va keyingi taʼtillarni qachon olish mumkin

Ish yili — xodim ishni haqiqatda boshlagan kundan eʼtiboran bitta ish beruvchidagi 12 oylik davr (MK 225-moddasi). Hisobga olinadigan davrlar toʻliq ish yilidan kam boʻlsa, uning tugash sanasi yetishmagan vaqtga suriladi.

Birinchi taʼtildan foydalanish huquqi odatda uzluksiz olti oy ishlagandan keyin yuzaga keladi. Taraflar kelishuviga koʻra taʼtil oldinroq berilishi mumkin. Bu muddat tugashidan oldin ish beruvchi quyidagilarning xohishiga koʻra toʻliq taʼtil berishi shart:

• ayolga homiladorlik va tugʻish taʼtilidan oldin yoki undan keyin;
• yolgʻiz ota-onaga, beva ayolga, beva erkakka, nikohdan ajralgan ota-onaga, muddatli harbiy xizmatdagi harbiy xizmatchining xotiniga yoki ota-ona oʻrnini bosuvchi shaxsga, agar ular 14 yoshgacha boʻlgan bolani yoxud 16 yoshgacha boʻlgan nogironligi boʻlgan bolani tarbiyalayotgan boʻlsa;
• 18 yoshgacha boʻlgan xodimga;
• rezervga boʻshatilganidan keyin 3 oydan kechiktirmay ishga qabul qilingan sobiq muddatli harbiy xizmatchiga;
• 1941–1945-yillardagi urush qatnashchisiga yoki unga tenglashtirilgan shaxsga;
• I yoki II guruh nogironligi boʻlgan xodimga;
• ishdan ajralmagan holda oʻqiyotgan va taʼtilini imtihonlar, sinovlar yoki nazarda tutilgan oʻquv ishiga moslashtirayotgan xodimga;
• jamoa kelishuvi, jamoa shartnomasi yoki ichki hujjatda nazarda tutilgan boshqa xodimga.

Bu istisnolar roʻyxati (MK 227-moddasi) birinchi ish yiliga taalluqli. Taʼtili oʻquvchilarning yozgi taʼtiliga toʻgʻri keladigan tashkilotlarning oʻqituvchilar tarkibiga birinchi yili toʻliq davomiylikdagi taʼtil beriladi, biroq unga ishlab berilgan vaqtga mutanosib ravishda haq toʻlanadi.

Taʼtillar jadvali qanday amal qiladi

Ikkinchi ish yilidan boshlab sana xodim va ish beruvchi uchun majburiy boʻlgan jadval bilan belgilanadi. Ish beruvchi jadvalni kalendar yil boshlanguniga qadar kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishgan holda tasdiqlaydi va xodimni taʼtil boshlanishidan kamida 15 kun oldin xabardor qiladi.

Quyidagilarga taʼtil ularning xohishiga koʻra oʻzi tanlagan vaqtda beriladi:

• ayolga homiladorlik va tugʻish taʼtilidan oldin yoki undan keyin;
• xodimga bolani parvarishlash taʼtilidan oldin yoki undan keyin;
• yuqorida koʻrsatilgan yolgʻiz ota-onalarga va muddatli harbiy xizmatchilarning xotinlariga;
• I yoki II guruh nogironligi boʻlgan xodimlarga;
• 1941–1945-yillardagi urush qatnashchilariga va ularga tenglashtirilgan shaxslarga;
• 18 yoshgacha boʻlgan xodimlarga;
• nazarda tutilgan oʻquv tadbirlari uchun ishdan ajralmagan holda oʻqiyotganlarga;
• “Oʻzbekiston Respublikasi faxriy donori” koʻkrak nishoni bilan taqdirlangan shaxslarga;
• jamoa kelishuvi, jamoa shartnomasi yoki ichki hujjatda koʻrsatilgan boshqa toifalarga.

Ishlayotgan erkak xotinining homiladorlik va tugʻish taʼtili vaqtida taʼtil olish huquqiga ega. Taraflar jadvaldagi sanani kelishuvga koʻra oʻzgartirishi mumkin. Jadval tuzilganda va oʻzgartirilganda bu qoidalar hamda imtiyozli toifalar (MK 228-moddasi) hisobga olinishi kerak.

Toʻliq boʻlmagan ish yili uchun kunlar qanday hisoblanadi

Taʼtil davomiyligi ish yili ichida oʻzgarganda, birinchi yildagi ayrim xodimlar uchun, shuningdek mehnat shartnomasi bekor qilinganda kompensatsiya yoki ushlab qolish aniqlanganda mutanosib hisob-kitob kerak. Bu hisoblash hollari (MK 223-moddasi) odatdagi birinchi taʼtil doim faqat ishlab berilgan oylar uchun berilishini anglatmaydi.

Formula quyidagicha: toʻliq taʼtil 12 ga boʻlinadi va toʻliq oylar soniga koʻpaytiriladi. Kamida 15 kalendar kunlik qoldiq toʻliq oygacha yaxlitlanadi, kamroq qoldiq hisobga olinmaydi. Yakuniy 0,5 kun va undan katta kasr butun kungacha yaxlitlanadi, undan kichik kasr tashlab yuboriladi. Kunlarni yaxlitlash qoidalari (MK 224-moddasi) shu ketma-ketlikda qoʻllanadi.

Misol. Xodim 21 kunlik taʼtil olish huquqiga ega boʻlib, oxirgi ish yilida 7 toʻliq oy va yana 16 kalendar kun ishlagan. Qoldiq bir oygacha yaxlitlanadi, shuning uchun hisob-kitob davri 8 oyga teng: 21 / 12 × 8 = 14 kun.

Taʼtil olish huquqini beradigan ish stajiga haqiqatda ishlangan vaqt, har yilgi mehnat taʼtili, dam olish va bayram kunlari, ish oʻrni saqlanadigan boshqa davrlar, ishga tiklangandagi majburiy progul hamda ish yilida ikki haftagacha ish haqi saqlanmaydigan taʼtil kiradi. Uzrsiz ishda boʻlmaslik, ishdan chetlashtirish davrlarining aksariyati va bolani parvarishlash taʼtili kirmaydi. Shartnomaviy hujjatlarda boshqa hisobga olinadigan davrlar (MK 226-moddasi) ham nazarda tutilishi mumkin.

Toʻliqsiz ish vaqti asosiy taʼtil davomiyligini kamaytirmaydi va ish stajini cheklamaydi (MK 186-moddasi).

Taʼtil vaqti uchun haq qanday hisoblanadi

Taʼtil vaqti uchun haq oʻrtacha ish haqi boʻyicha aniqlanadi. Hisob-kitob davri haq hisoblanadigan oydan oldingi 12 oy yoki xodim ish beruvchida bundan kam ishlagan boʻlsa, haqiqatda ishlangan davrdan iborat. Hisob-kitobga ish beruvchi haqiqatda toʻlagan, soliq solinadigan mehnatga haq toʻlash tarzidagi daromadlar kiritiladi.

Oʻrtacha ish haqi saqlangan, vaqtincha mehnatga layoqatsizlik yoki homiladorlik va tugʻish nafaqasi toʻlangan, taraflarga bogʻliq boʻlmagan bekor turib qolish yuz bergan, bolani parvarishlash uchun haq toʻlanadigan kunlar yoki haq toʻlanadigan, qisman toʻlanadigan yoxud haq toʻlanmaydigan boshqa ozod etish berilgan vaqt va shu vaqt uchun hisoblangan summalar davrdan chiqariladi. Oʻrtacha oylik ish haqi hisobga olinadigan daromadlarning oʻn ikkidan bir qismiga, oʻrtacha kunlik ish haqi esa oʻrtacha oylik ish haqining 25,3 ga boʻlinganiga (MK 257-moddasi) teng.

Toʻliq boʻlmagan oylar uchun Kodeks alohida maxrajni belgilaydi: 25,3 toʻliq oylar soniga koʻpaytiriladi va toʻliq boʻlmagan oylardagi hisob-kitob boʻyicha ish kunlari qoʻshiladi. Xodimga haq hisoblanmagan boʻlsa, oydagi haqiqatda ishlangan kunlar yoki belgilangan tarif stavkasiga oid qoidalar qoʻllanadi. Ish normasini bajargan xodimning oʻrtacha oylik ish haqi 1.360.000 soʻmdan kam boʻlishi mumkin emas, tarif oʻzgarganda esa qayta hisob-kitob qilinadi.

Misol. Oʻrtacha oylik ish haqini S deb belgilaymiz. Oʻrtacha kunlik ish haqi S / 25,3 ga teng. 21 kalendar kun dushanba kuni boshlanib, uchta yakshanbani qamrab olsa, haq toʻlash uchun 18 kun qoladi: taʼtil vaqti uchun haq S / 25,3 × 18 ga teng. Davr ichidagi bayram avval taʼtil davomiyligidan chiqariladi.

Toʻlash muddati jamoa shartnomasi, ichki hujjat yoki mehnat shartnomasida belgilanadi, biroq pul taʼtil boshlanguniga qadar oxirgi ish kunidan kechiktirmay (MK 233-moddasi) toʻlanishi kerak. Muddat buzilsa, xodim taʼtilni boshqa muddatga koʻchirishni talab qilishi mumkin.

Taʼtilni qismlarga boʻlish, koʻchirish yoki undan chaqirib olish

Taʼtil ish beruvchi bilan kelishuvga koʻra qismlarga boʻlinishi mumkin. Uning hech boʻlmaganda bir qismi 14 kalendar kundan kam boʻlmasligi kerak, qolgan kunlarni taraflar boshqacha taqsimlashi mumkin. Xodim ham, ish beruvchi ham taʼtilni boʻlishni bir tomonlama belgilay olmaydi.

Taʼtil quyidagi hollarda uzaytiriladi yoki boshqa muddatga koʻchiriladi:

• vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlikda;
• homiladorlik va tugʻish taʼtili muddati boshlanganda;
• oʻquv taʼtili bilan ustma-ust kelganda;
• ishdan ozod etilgan holda davlat yoki jamoat majburiyatlari bajarilganda;
• jamoa kelishuvi yoki jamoa shartnomasida nazarda tutilgan boshqa hollarda.

Xodim bunday holat haqida ish beruvchini yozma shaklda xabardor qiladi. Holat taʼtil paytida yuzaga kelsa, taʼtil tegishli kunlar soniga uzaytiriladi yoki foydalanilmay qolgan qismi kelishuvga koʻra boshqa muddatga koʻchiriladi. Taʼtil boshlanishi haqida kech xabardor qilish yoki taʼtil boshlanguniga qadar haq toʻlamaslik ham xodimga taʼtilni koʻchirishni (MK 229-moddasi) talab qilish huquqini beradi.

Taʼtildan oʻz ish yilida foydalanish kerak. Ishlab chiqarish xususiyatiga ega alohida holatda xodimning roziligi bilan faqat 14 kalendar kundan (MK 230-moddasi) ortiq qism keyingi ish yiliga koʻchiriladi va oʻsha yilda undan foydalanish shart. 18 yoshgacha boʻlgan xodim, nogironligi boʻlgan xodim, shuningdek noqulay mehnat yoki iqlim sharoitlari uchun qoʻshimcha taʼtilga haqli xodim taʼtilsiz qoldirilishi mumkin emas.

Xodimni taʼtildan faqat uning roziligi bilan (MK 232-moddasi) chaqirib olish mumkin. Homilador ayollarni, voyaga yetmaganlarni hamda oʻta zararli yoki oʻta ogʻir sharoitlarda ishlayotgan xodimlarni chaqirib olish taqiqlanadi. Foydalanilmay qolgan qism koʻchirish va boʻlish qoidalariga rioya etilgan holda joriy yoki keyingi ish yilida beriladi.

Misol. 21 kunlik taʼtilni kelishuvga koʻra 14 va 7 kunga boʻlish mumkin. Uni 10, 6 va 5 kunga boʻlish talabga mos kelmaydi, chunki hech bir qism majburiy 14 kunga yetmaydi.

Uzaytirilgan yoki qoʻshimcha taʼtil kimlarga beriladi

Davomiylik yosh, nogironlik, lavozim, mehnat sharoitlari va ish joyiga bogʻliq. Jadvalda asosiy guruhlar va oraliqlar berilgan; pedagog lavozimlari, zararli mehnat sharoitlari klasslari va iqlim hududlari roʻyxatlari qisman keltirilgan, shu sababli muayyan huquq koʻrsatilgan hujjat va ish oʻrni attestatsiyasi natijalari boʻyicha tekshirilishi kerak.

Kodeksning oʻzi voyaga yetmaganlar va nogironligi boʻlgan xodimlarga 30 kunlik, davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari xodimlariga esa, agar maxsus qonunda koʻproq nazarda tutilmagan boʻlsa, 27 kunlik uzaytirilgan taʼtil belgilaydi. Shartnomaviy hujjatlarda bu uzaytirilgan taʼtillar (MK 218-moddasi) koʻpaytirilishi mumkin.

Kodeks pedagog xodimlarga uzaytirilgan taʼtil olish huquqini beradi, muayyan muddatlarni esa Vazirlar Mahkamasi belgilaydi. Roʻyxatda 27, 42 va 56 kunlik lavozimlar bor; barcha pedagog xodimlar (MK 501-moddasi) uchun yagona muddat yoʻq. Ayrim tibbiyot xodimlari ham qoʻshimcha taʼtil olish huquqiga ega, tegishli tibbiyot lavozimlari (MK 502-moddasi) uchun davomiylikni Vazirlar Mahkamasi belgilaydi.

Noqulay mehnat sharoitlari uchun muayyan ishlar, lavozimlar va kunlar ish oʻrni attestatsiyasi hamda tegishli hujjatlarga koʻra aniqlanadi. Kodeks huquqning oʻzini (MK 481-moddasi) belgilaydi, Vazirlar Mahkamasining shkalasi esa 3.1 klass uchun 3 kundan xavfli 4-klass uchun 19–24 kungacha davom etadi. Iqlim sharoitlari boʻyicha huquq mehnat haqiga tegishli koeffitsiyent belgilangan joylarda yuzaga keladi, shartnomaviy hujjatlar esa majburiy roʻyxatdan (MK 483-moddasi) tashqari qoʻshimcha huquqlar berishi mumkin.

Oʻrindoshlik asosida ishlovchi xodim asosiy va qoʻshimcha taʼtillarni asosiy ish joyidagi taʼtil bilan bir vaqtda oladi. Oʻrindoshlikdagi taʼtil qisqaroq boʻlsa, ish beruvchi xodimning iltimosiga koʻra farq uchun ish haqi saqlanmaydigan kunlar beradi. Oʻrindoshlik asosidagi ish staji olti oydan kam boʻlsa, birinchi yilgi taʼtilga mutanosib ravishda haq toʻlanadi, keyin odatdagi qoidalar (MK 439-moddasi) amal qiladi. Vaxta usulida ishlovchi xodimga taʼtil vaxtalar oraligʻidagi dam olish (MK 471-moddasi) kunlaridan keyin beriladi.

Ish haqi saqlanmaydigan taʼtil

Odatdagi ish haqi saqlanmaydigan taʼtil yozma ariza va taraflar kelishuviga koʻra beriladi. Uning umumiy davomiyligi 12 oyda 3 oydan (MK 241-moddasi) oshmasligi kerak. Karantin, favqulodda holat yoki normal yashash sharoitlariga tahdid soluvchi boshqa vaziyatlarda, agar qonunchilikda boshqacha qoida boʻlmasa, chegara 6 oygacha oshirilishi mumkin.

Xodimning xohishiga koʻra ish beruvchi quyidagilarga ish haqi saqlanmaydigan taʼtil berishi shart:

• 1941–1945-yillardagi urush qatnashchisiga va unga tenglashtirilgan shaxsga — har yili 14 kalendar kungacha;
• I yoki II guruh nogironligi boʻlgan xodimga — har yili 14 kalendar kungacha;
• 2 yoshdan 3 yoshgacha boʻlgan bolani haqiqatda parvarishlayotgan ota-onadan biriga, vasiyga, buviga, boboga yoki boshqa qarindoshga;
• 12 yoshga toʻlmagan ikki va undan ortiq bolaning yoki 16 yoshga toʻlmagan nogironligi boʻlgan bolaning ota-onasidan biriga — har yili 14 kalendar kungacha;
• qonunchilik, mehnat haqidagi huquqiy hujjat yoki mehnat shartnomasida nazarda tutilgan boshqa xodimga.

Bu Kodeksdagi toʻliq roʻyxat (MK 242-moddasi). Ikki bolaning yoki nogironligi boʻlgan bolaning ota-onasi bunday taʼtilni har yilgi mehnat taʼtiliga qoʻshishi yoxud alohida yoki qismlarga boʻlib ishlatishi mumkin, biroq faqat joriy ish yilida: uni keyingi yilga koʻchirish taqiqlanadi (MK 402-moddasi).

Ish haqi qisman saqlanadigan taʼtil faqat jamoa kelishuvi, jamoa shartnomasi, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjat yoki ular boʻlmaganda mehnat shartnomasida nazarda tutilgan boʻlsa mavjud. Taraflar xodimning yozma arizasi asosida uni berishga kelishadi. Saqlanadigan summa 1.360.000 soʻmdan kam (MK 240-moddasi) boʻlishi mumkin emas, davrni taʼtil olish huquqini beradigan ish stajiga kiritish masalasini esa tegishli shartnomaviy hujjat tartibga soladi.

Ijtimoiy taʼtillar

Ijtimoiy taʼtillar onalik, bolani parvarishlash, taʼlim va ijod uchun beriladi. Qonunchilikda nazarda tutilgan turlarga boʻlgan huquq ish staji, ishning joyi va xususiyati yoki ish beruvchining tashkiliy-huquqiy shakliga bogʻliq emas. Oʻquv va ijodiy taʼtillar oʻrtacha ish haqi boʻyicha toʻlanadi; homiladorlik va tugʻish taʼtilida hamda bola ikki yoshga toʻlguniga qadar parvarishlash taʼtilida nafaqa toʻlanadi. Bu haq toʻlash qoidalari (MK 237-moddasi) taʼtil turiga qarab farq qiladi.

Oʻquv huquqlari umumiy qoida boʻyicha tegishli darajadagi taʼlim birinchi marta olinayotganda beriladi. Xodim bir vaqtda ikkita tashkilotda oʻqisa, ulardan birini tanlaydi; xodimni ish beruvchining oʻzi oʻqishga yuborgan boʻlsa, ish beruvchi huquqlarni takroriy taʼlimga ham tatbiq etishi mumkin. Oʻquv taʼtili ish stajiga kiradi (MK 386-moddasi).

Bola ikki yoki uch yoshga toʻlguniga qadar parvarishlash taʼtilidan ota, buvi, bobo, bolani haqiqatda parvarishlayotgan boshqa qarindosh yoki vasiy toʻliq yoxud qismlarga boʻlib foydalanishi mumkin. Nafaqa saqlangan holda toʻliqsiz ish vaqti yoki kasanachilik asosida ishlashga ruxsat etiladi. Davr umumiy mehnat stajiga jami olti yil doirasida kiradi, biroq odatda keyingi har yilgi mehnat taʼtilini olish huquqini beradigan ish stajiga kirmaydi.

Ijtimoiy taʼtil asos yuzaga kelganda har yilgi mehnat taʼtilidan tashqari beriladi. Uni boshqa muddatga koʻchirish, jamlash yoki pul bilan almashtirish mumkin emas. Bu foydalanish cheklovlari (MK 239-moddasi) jamoaviy hujjatlarda, masalan, xodim nikoh tuzganda, ota boʻlganda yoki yaqin qarindoshi vafot etganda boshqa ijtimoiy taʼtillar belgilanishiga toʻsqinlik qilmaydi. Bunday shartnomaviy huquqlar va ularga haq toʻlash alohida belgilanadi (MK 238-moddasi).

Mehnat shartnomasi bekor qilinganda foydalanilmagan taʼtil uchun kompensatsiya

Mehnat shartnomasi bekor qilinganda ish beruvchi barcha foydalanilmagan asosiy va qoʻshimcha har yilgi mehnat taʼtillari uchun kompensatsiya toʻlaydi. Ish davrida xodimning xohishiga koʻra faqat 21 kalendar kundan ortiq qism pul bilan almashtirilishi mumkin. Ijtimoiy taʼtillarni, voyaga yetmaganlar va nogironligi boʻlgan xodimlarning uzaytirilgan taʼtillarini, shuningdek noqulay mehnat yoki iqlim sharoitlari uchun qoʻshimcha taʼtillarni almashtirish mumkin emas. Yakshanba kompensatsiyaga kirmaydi (MK 234-moddasi).

Joriy toʻliq boʻlmagan ish yili uchun kompensatsiya ishlab berilgan vaqtga mutanosib ravishda aniqlanadi. Taʼtildan oldindan foydalanilgan boʻlsa, mehnat shartnomasi bekor qilingandagi hisob-kitobdan ishlab berilmagan kunlar uchun ushlab qolish mumkin. Kodeksda istisnolar roʻyxati (MK 269-moddasi), jumladan xodimning aybisiz mehnat shartnomasi bekor qilinadigan ayrim asoslar va xodimning uzrli sabab bilan oʻz tashabbusiga koʻra ishdan boʻshashi nazarda tutilgan.

Barcha tegishli summalar mehnat shartnomasi bekor qilingan kuni toʻlanadi. Xodim oʻsha kuni ishlamagan boʻlsa, uning talabidan keyin 3 kundan kechiktirmay (MK 254-moddasi) hisob-kitob qilinadi. Nizo yuzaga kelganda sudlar barcha asosiy va qoʻshimcha taʼtillar uchun kompensatsiya hamda kechiktirilganlik uchun foizlar toʻlanganini tekshiradi; bu Oliy sud Plenumi tomonidan alohida tushuntirilgan.

Kompensatsiya oʻrniga shartnomaviy hujjatlar yoki taraflar kelishuvida xodimning yozma arizasiga koʻra keyinchalik mehnat shartnomasini bekor qilgan holda taʼtil berish nazarda tutilishi mumkin. Bu aybli harakatlar uchun mehnat shartnomasi bekor qilinganda qoʻllanmaydi. Taʼtilning oxirgi kuni mehnat shartnomasi bekor qilinadigan kun hisoblanadi; xodim oʻz tashabbusi bilan ishdan boʻshash haqidagi arizasini taʼtil boshlanguniga qadar (MK 235-moddasi) chaqirib olishi mumkin.

Bu yerda mehnat shartnomasini bekor qilish va hujjatlarni berish tartibi toʻliq koʻrib chiqilmaydi. Umumiy asoslar, rasmiylashtirish va yakuniy hisob-kitob mehnat shartnomasini bekor qilish tartibiga oid alohida mavzudir. Taʼtil yoki kompensatsiya mehnat munosabatlarining tugashi bilan bogʻliq boʻlsa, bu qoidalarni ham tekshirish kerak.

Ish beruvchi nima qilishi shart

Ish beruvchi belgilangan davomiylikdagi taʼtilni berishi, kalendar yil boshlanguniga qadar jadvalni tasdiqlashi, xodimni 15 kun oldin xabardor qilishi va taʼtil boshlanguniga qadar uning vaqtiga haq toʻlashi kerak. Ish haqi saqlanmaydigan taʼtil, ish haqi qisman saqlanadigan taʼtilga rozilik, keyinchalik mehnat shartnomasini bekor qilgan holdagi taʼtil hamda koʻchirishga sabab boʻladigan holatlar toʻgʻrisida xabar berish uchun yozma ariza talab qilinadi.

2026-yildan ish beruvchi xodimlarning barcha turdagi taʼtillarini “Yagona milliy mehnat tizimi” idoralararo dasturiy-apparat kompleksida (YAMMT IDAK) ham roʻyxatdan oʻtkazadi. Mansabdor shaxs mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzsa, unga bir BHM, yaʼni bazaviy hisoblash miqdorining 5–10 baravari miqdorida jarima (MJtK 49-moddasi) solinadi; takroriy huquqbuzarlik uchun 10–15 BHM, voyaga yetmagan shaxsga nisbatan huquqbuzarlik uchun 10–20 BHM belgilanadi.

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

Oʻzgarishlar taʼtillar hisobini va davlat ijtimoiy sugʻurtasini qamrab oldi:

• 2025-yil 3-noyabrdagi PF-206-son Farmon bilan Jamgʻarma homiladorlik va tugʻish nafaqasini 2026-yil 1-yanvardan, vaqtincha mehnatga layoqatsizlik nafaqasini esa 2026-yil 1-iyuldan toʻlashi joriy etildi; nafaqalar proaktiv shaklda tayinlanadi.
• 2025-yil 17-dekabrdagi 796-son VMQ bilan 2026-yil 1-yanvardan xodimlarning barcha turdagi taʼtillarini YAMMT IDAKda roʻyxatdan oʻtkazish joriy etildi. Shu qaror bilan sugʻurtalangan xodimga uning xohishiga koʻra kalendar yilida 2 ish kunigacha qoʻshimcha ish haqi saqlanmaydigan taʼtil olish huquqi berildi.
• 2025-yil 24-dekabrdagi PF-257-son Farmon bilan 2026-yil kalendarida yuqorida koʻrsatilgan qoʻshimcha ishlanmaydigan kunlar va dam olish kunlarining koʻchirilishi belgilandi.
• 2026-yil 13-avgustdagi 440-son VMQ homiladorlik va tugʻish nafaqasi uchun olti oylik uzluksiz sugʻurta staji shartini aniqlashtirdi: yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar saqlangan holda qonuniy ravishda mehnatga haq toʻlash tarzidagi daromad toʻlanmagan oylar hamda vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik davri bu muddatni uzmaydi.

Xodim taʼtil olish huquqiga rioya etilganini qanday tekshiradi

Avval ish yilingiz, kunlar qoldigʻi, jadval, xabarnoma va toʻlov sanasini solishtiring. Taʼtil yosh, nogironlik, lavozim, ish oʻrni attestatsiyasi yoki joyga bogʻliq boʻlsa, maxsus hujjat va ish beruvchining hujjatlarini tekshiring: umumiy 21 kunlik muddat aynan sizning toifangiz uchun belgilangan huquqdan kam boʻlishi mumkin.

Xodim ish bilan bogʻliq hujjatlar va ularning koʻchirma nusxalarini yozma ravishda soʻrash huquqiga ega. Ish beruvchi ularni bepul 3 ish kunidan kechiktirmay (MK 117-moddasi) beradi. Shu tariqa muayyan taʼtilga taalluqli jadval, xabarnoma, buyruq yoki hisob-kitob maʼlumotlarini qayd etish mumkin.

Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlik uchun maʼmuriy javobgarlik (MJtK 49-moddasi) nazarda tutilgan, bunday ishlarni esa davlat mehnat inspektorlari (MJtK 255-moddasi) koʻrib chiqadi. Ish beruvchining taʼtilga oid huquqlarga rioya qilish majburiyati uning ichki kadrlar tartib-taomillaridan qatʼi nazar saqlanadi.

Bu yerda yakka tartibdagi mehnat nizosining barcha tartibi koʻrib chiqilmaydi. Huquqni himoya qilish usullari, muddatlar va ular bilan bogʻliq tartib-taomillar mehnat nizolariga oid alohida mavzudir. Ish beruvchiga yozma murojaat huquqbuzarlikni bartaraf etmasa, bu qoidalarni ham tekshirish kerak.

Koʻp beriladigan savollar

Taʼtilni olti oy ishlashdan oldin olish mumkinmi?

Ha, xodim va ish beruvchining kelishuviga koʻra taʼtil oldinroq berilishi mumkin. Kodeksda sanab oʻtilgan toifalar uchun ish beruvchining roziligi talab qilinmaydi: asos mavjud boʻlsa, xodimning xohishiga koʻra toʻliq taʼtil beriladi. Ular jumlasiga homiladorlik va tugʻish taʼtilidan oldin yoki keyin ayollar, voyaga yetmaganlar, I yoki II guruh nogironligi boʻlgan xodimlar, ayrim ota-onalar, yaqinda muddatli harbiy xizmatdan boʻshatilganlar, urush qatnashchilari va nazarda tutilgan oʻquv tadbirlari uchun oʻqiyotganlar kiradi. Asos va toʻliq roʻyxat (MK 227-moddasi) Kodeksda belgilangan.

Shanba va yakshanba taʼtil kunlariga kiradimi?

Ha, har yilgi mehnat taʼtili umumiy qoida boʻyicha kalendar kunlarda hisoblanadi, shuning uchun odatdagi dam olish kunlari uning davomiyligiga kiradi. Faqat qonunchilikdagi ishlanmaydigan bayram kunlari hisobga olinmaydi. Haq toʻlash uchun alohida qoida amal qiladi: yakshanba uchun haq toʻlanmaydi. Shu sababli ayni bir taʼtilning kalendar davomiyligi va haq toʻlanadigan kunlari soni farq qilishi mumkin; bu hisoblash qoidalari (MK 221-moddasi) va haq toʻlash qoidasidan kelib chiqadi.

Har yilgi mehnat taʼtilining bir kunini olish mumkinmi?

Mumkin, agar ish beruvchi taʼtilni qismlarga boʻlishga rozi boʻlsa va boshqa qism kamida 14 kalendar kunni tashkil etsa. Kodeks qolgan har bir qismning eng kam miqdorini belgilamaydi, biroq belgilangan davomiylikdagi bitta uzluksiz qismni talab qiladi. Shu sababli 14 kunlik eng kam qism (MK 231-moddasi) saqlangach, qoldiqdan bir kun kelishilishi mumkin. Xodim bunday kunni bir tomonlama belgilay olmaydi.

Barcha taʼtilni pulli kompensatsiya bilan almashtirish mumkinmi?

Ish davrida mumkin emas. Faqat har yilgi mehnat taʼtilining 21 kalendar kundan ortiq qismi pulli kompensatsiya bilan almashtirilishi mumkin. Ijtimoiy taʼtillar, voyaga yetmaganlar va I yoki II guruh nogironligi boʻlgan xodimlarning uzaytirilgan taʼtillari, shuningdek noqulay mehnat yoki iqlim sharoitlari uchun qoʻshimcha taʼtillardan amalda foydalanish shart. Mehnat shartnomasi bekor qilinganda boshqa qoida amal qiladi: barcha foydalanilmagan taʼtillar (MK 234-moddasi) uchun kompensatsiya toʻlanadi.

Foydalanilmagan taʼtil yil oxirida kuyadimi?

Yoʻq, ish beruvchi qoldiqni shunchaki hisobdan chiqara olmaydi. Har yilgi mehnat taʼtili tegishli ish yili tugaguniga qadar berilishi kerak. Faqat ishlab chiqarish xususiyatiga ega alohida holatda va xodimning roziligi bilan 14 kalendar kundan ortiq qism keyingi yilga koʻchirilishi mumkin va undan keyingi ish yilida foydalanish shart. Voyaga yetmaganlarga, nogironligi boʻlgan xodimlarga, shuningdek noqulay mehnat yoki iqlim sharoitlari uchun qoʻshimcha taʼtilga haqli xodimlarga taʼtil bermaslik taqiqlanadi (MK 230-moddasi).