Litsenziya shartnomalari, franshizing va royalti

Litsenziya shartnomasi biznesga intellektual mulkdan foydalanish huquqini (FK 1036-modda), franshizing esa huquqlar kompleksi va tijorat tajribasidan foydalanish imkonini beradi. Haq miqdori shartnomada belgilanadi. Franshizani roʻyxatdan oʻtkazish bir ish kuni davom etadi, ayrim obyektlarga litsenziyalar esa alohida rasmiylashtiriladi. Quyida tadbirkor uchun shartlar va buxgalteriya hisobi milliy standartlari (BHMS) boʻyicha toʻlovlar hisobi keltirilgan.

Qisqacha:

• Shartnomada boshqacha qoida boʻlmasa, litsenziya oddiy, nomutlaq litsenziya (FK 1036-modda) hisoblanadi.
• Franshiza mutlaq huquqlar kompleksini (FK 862-modda), litsenziarning ish sohasidagi obroʻsi va tajribasidan foydalanishni qamrab oladi.
• Foydalanish uchun davriy toʻlovlar hisobot davri xarajatlariga, qatʼiy bir martalik toʻlov esa kelgusi davr xarajatlariga kiritiladi.
• Huquqlar hajmi, roʻyxatdan oʻtkazish va haqni hisoblash shartlari biznes nimani olishi va nima uchun toʻlashini belgilaydi.

Yangilangan: 2026-yil 16-sentyabr

Litsenziyaning qanday turlari bor

Huquq egasi shartnomada belgilangan hajmdagi huquqlarini saqlagan holda obyektdan foydalanishga ruxsat beradi. Boshqa shaxsning muhofaza qilinadigan obyektidan foydalanish uchun huquq egasining ruxsati (FK 1034-modda) kerak. Mutlaq huquqni sotib olish va undan foydalanishga ruxsat olish mazmunan farq qiladi: huquqlarni oʻtkazish shartnomasida oʻtkaziladigan huquqlar belgilanishi (FK 1035-modda) lozim.

Fuqarolik kodeksi (FK) quyidagi litsenziya turlarini (FK 1036-modda) ajratadi:

Bu umumiy qoidadir. Mutlaq huquqlarni berish haqidagi mualliflik shartnomasida asardan muayyan usulda va belgilangan doirada faqat huquqni olgan shaxs (Mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi Qonun, 38-modda) foydalanishi nazarda tutilgan. Shuning uchun mutlaqlik sharti boshqa shartnomadan koʻchirilmasdan, obyekt turiga muvofiq tekshiriladi.

Sublitsenziya litsenziatning uchinchi shaxsga foydalanish huquqini berishini anglatadi. Bunga asosiy shartnomada nazarda tutilgan hollardagina yoʻl qoʻyiladi. Umumiy qoida boʻyicha sublitsenziatning harakatlari uchun litsenziar oldida litsenziat javob beradi; shartnomada boshqacha qoida belgilanishi mumkin. Bu shartlar yuqorida koʻrsatilgan litsenziya qoidalariga kiradi.

Bu yerda huquq egasining intellektual mulkdan foydalanishga bergan ruxsati koʻrib chiqiladi. Ayrim biznes turlarini yuritish uchun davlat ruxsatlari faoliyat litsenziyalari haqidagi maqolada yoritilgan. Franshiza asosida ochiladigan biznesning oʻziga qoʻyiladigan talablarni tekshirishda shu maqola kerak boʻladi.

Litsenziya shartnomasida nimalar boʻlishi kerak

Shartnomada beriladigan huquqlar, foydalanish doirasi va muddati (FK 1036-modda) belgilanishi kerak. Litsenziya shartnomasi haq evaziga tuzilgan deb hisoblanadi. Amaliy shartnomada bu shartlar obyekt tavsifi, foydalanish usullari, hudud, muddat, litsenziya turi, haqni hisoblash va sublitsenziya berish imkoniyati orqali ochib beriladi. Patent yoki guvohnoma raqami shartlarni muayyan muhofaza qilinadigan obyekt bilan bogʻlaydi.

Tovar belgisi uchun sifat sharti va nazorat (Tovar belgilari toʻgʻrisidagi Qonun, 30-modda) majburiy: litsenziat tovarlarining sifati litsenziar tovarlari sifatidan past boʻlmasligi, litsenziar esa bu shartning bajarilishini nazorat qilishi kerak. Jamoaviy belgi va undan foydalanish huquqini boshqa shaxslarga berish mumkin emas.

Mualliflik shartnomasi foydalanish usullari va haqni (Mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi Qonun, 39-modda), har bir usul uchun haqni aniqlash tartibi, toʻlash tartibi va muddatlarini oʻz ichiga olishi kerak. Koʻrsatilmagan huquqlar berilgan hisoblanmaydi. Hudud belgilanmasa, foydalanish Oʻzbekiston bilan cheklanadi; muddat belgilanmasa, muallif olti oy oldin yozma xabar berib, besh yildan soʻng shartnomani bekor qilishi mumkin. Nashr etish yoki normada nazarda tutilgan boshqa foydalanish uchun haq qatʼiy summada belgilansa, eng koʻp adad ham belgilanadi.

Mualliflik shartnomasi, qonundagi istisnolardan tashqari, yozma shaklda (Mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi Qonun, 42-modda) tuziladi. Dastur yoki maʼlumotlar bazasi nusxalari sotilganda, foydalanish shartlari nusxalarda tegishli tarzda bayon etilishi ham yozma shakl talabiga javob beradi.

Dastur yoki maʼlumotlar bazasiga mulkiy huquqlarni berishda yozma shartnomada alohida foydalanish hajmi va usullari (Dasturlarni huquqiy muhofaza qilish toʻgʻrisidagi Qonun, 7-modda), haq miqdori va toʻlash tartibi hamda shartnoma muddati belgilanishi kerak. Litsenziyaning oʻzini roʻyxatdan oʻtkazish ixtiyoriy boʻlsa ham, bu majburiy shartlar tekshiriladi.

Nou-xau uchun beriladigan axborot va undan foydalanish tartibi alohida tavsiflanadi. Litsenziat maxfiylikni saqlashi (FK 1097-modda) shart; umumiy qoida boʻyicha, axborot oshkor etilmagan boʻlib qolsa, bu majburiyat shartnoma tugaganidan keyin ham saqlanadi. Shartnomada qonun belgilagan doirada boshqacha tartib nazarda tutilishi mumkin.

Litsenziya shartnomasi qanday roʻyxatdan oʻtkaziladi

Roʻyxatdan oʻtkazish majburiyligi obyektga bogʻliq. Ixtiro, foydali model va sanoat namunasiga oid litsenziya hamda sublitsenziya yozma shakl va roʻyxatdan oʻtkazishni (FK 1089-modda) talab qiladi. Tovar belgisi uchun ham yozma shakl va roʻyxatdan oʻtkazish (FK 1106-modda) majburiy. Belgilangan talablarga rioya qilmaslik shartnomaning haqiqiy emasligiga olib keladi.

Elektron hisoblash mashinalari (EHM) uchun dastur yoki maʼlumotlar bazasiga huquqni oʻtkazish shartnomasi va litsenziya taraflar kelishuviga koʻra ixtiyoriy ravishda roʻyxatdan oʻtkaziladi (reglamentning 5-bandi). Mualliflik shartnomasi va firma nomidan foydalanish litsenziyasini roʻyxatdan oʻtkazish tegishli tartib mavjud boʻlmasa talab etilmaydi (19-son Plenum qarorining 21-bandi). Bu franshizing shartnomasining oʻzini roʻyxatdan oʻtkazish talabini bekor qilmaydi.

Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 10-iyuldagi 427-son qarori bilan tasdiqlangan shartnomalarni roʻyxatdan oʻtkazish reglamenti qoʻllanadi. Xizmatni Adliya vazirligi koʻrsatadi. Rezidentlar Davlat xizmatlari markazi, vazirlikning maxsus axborot tizimi yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali (YIDXP) orqali, norezidentlar esa axborot tizimi orqali ariza beradi. Keyingi bosqichlar axborot tizimida bajariladi.

Ariza taraflar tomonidan birgalikda yoki bir taraf tomonidan berilishi mumkin. Bir taraf murojaat qilganda PDF shaklida hujjatlardan biri ilova qilinadi: taraflar imzolagan mutlaq huquqni tasarruf etish toʻgʻrisidagi xabarnoma, shartnoma yoki undan koʻchirma. Zarur boʻlsa, huquqiy vorislikni tasdiqlovchi hujjat, vakil murojaat qilsa esa ishonchnoma qoʻshiladi. Sublitsenziya uchun uni berish huquqi tasdiqlanadi: asosiy shartnoma, koʻchirma yoki rozilik xati bilan.

Ariza yoki tegishli hujjatda taraflar, patent, guvohnoma yoxud tovar belgisining xalqaro roʻyxat raqami bilan shartnoma predmeti va huquqni oʻtkazish turi koʻrsatiladi. Litsenziya uchun qoʻshimcha ravishda huquqlar hajmi, hududi va muddati yoziladi. Boshqa tildagi ilovalar davlat tilidagi tarjimasi bilan bir vaqtda taqdim etiladi.

Koʻrib chiqish ariza kelib tushgan kundan boshlab oʻn besh kun davom etadi. Kamchiliklarni tuzatish soʻralganda muddat toʻxtatib turiladi; soʻrovnoma yuborilgan kundan boshlab uch oy ichida javob berish kerak. Talablarga mos shartnoma reyestrga kiritilib, ariza beruvchiga raqami va sanasi koʻrsatilgan xabarnoma yuboriladi. Hujjatlar mos kelmasa yoki oʻz vaqtida toʻliq javob berilmasa, roʻyxatdan oʻtkazish rad etiladi.

Taraflar, predmet, muddat, hudud va huquqlar hajmiga oid oʻzgartirishlar ham roʻyxatdan oʻtkazilishi kerak. Arizaga kelishuv yoki undan koʻchirma, zarur boʻlsa huquqiy vorislik hujjati va ishonchnoma ilova qilinadi. Muddatni uzaytirish arizasi shartnoma amal qilayotganda yoki u tugaganidan keyin uch oy ichida beriladi.

Litsenziyani roʻyxatdan oʻtkazish qancha turadi

Ariza beruvchi «Davlat boji toʻgʻrisida»gi Qonun asosida patent bojini toʻlaydi. Amaldagi miqdorlar obyekt, muhofaza hujjatlari soni va ariza beruvchining jismoniy yoki yuridik shaxsligiga bogʻliq. Bazaviy hisoblash miqdori quyida BHM deb yuritiladi; jadvaldagi summalar saytda avtomatik qayta hisoblanadi.

Quyida Qonun ilovasidagi litsenziyalar uchun stavkalar keltirilgan. Bular tovar belgilari va texnik yechimlarga oid patentlar boʻyicha tanlangan toifalar boʻlib, barcha patent harakatlarining toʻliq roʻyxati emas.

Misol. Yuridik shaxs ikkita tovar belgisini qamrab olgan bitta shartnomani roʻyxatdan oʻtkazmoqda. Birinchi belgi uchun boj 2.640.000 soʻm, qoʻshimcha belgi uchun 880.000 soʻm. Jami: 2.640.000 + 880.000 = 3.520.000 soʻm. Bu roʻyxatdan oʻtkazish xarajati boʻlib, huquq egasiga shartnoma asosida toʻlanadigan haqdan alohida hisoblanadi.

Bu yerda allaqachon muhofaza qilinayotgan belgiga litsenziyani roʻyxatdan oʻtkazish hisoblangan. Belgini dastlabki roʻyxatdan oʻtkazish, tovar va xizmatlar sinflari, muhofaza muddati va huquqbuzarliklardan himoya tovar belgilari haqidagi maqolada yoritilgan. Huquq egasi brend muhofazasini endi rasmiylashtirayotgan boʻlsa, shu maqola kerak boʻladi.

Franshiza huquqlar kompleksi sifatida nimani qamrab oladi

FKda franshizing kompleks tadbirkorlik litsenziyasi shartnomasi deb ataladi. Uning predmeti litsenziya kompleksi (FK 862-modda): litsenziarning firma nomi va qoʻriqlanadigan tijorat axborotidan, shuningdek shartnomada nazarda tutilgan boshqa mutlaq huquq obyektlaridan, masalan, tovar belgisi, xizmat koʻrsatish belgisi yoki ixtirodan foydalanish huquqidir.

Shartnoma litsenziarning ish sohasidagi obroʻsi va tijorat tajribasidan kelishilgan hajmda hamda faoliyat sohasida foydalanishni qamrab oladi. Hudud koʻrsatilishi yoki koʻrsatilmasligi, shartnoma muddatli yoki muddatsiz boʻlishi mumkin. Taraflar tijorat tashkilotlari va tadbirkor sifatida roʻyxatdan oʻtgan fuqarolar boʻlishi mumkin. Faqat «brend» berish vaʼdasi olinayotgan huquqlar tarkibini tushuntirmaydi: kompleksning har bir elementi bitim shartlarida ochib berilishi kerak.

Haq turli shartnomaviy shakllarda (FK 865-modda) belgilanadi: qatʼiy bir martalik yoki davriy toʻlov, tushumdan ajratma, qayta sotish uchun berilgan tovarning ulgurji narxiga ustama yoxud boshqa kelishilgan shakl. «Paushal badal» atamasi odatda bir martalik toʻlovni anglatadi; uning hisobi haq toʻlangan huquq mazmuniga bogʻliq.

Kompleks tadbirkorlik boʻyicha qoʻshimcha litsenziya berishga asosiy shartnoma ruxsat etsa, yoʻl qoʻyiladi. Shartnomada kelishilgan miqdorda qoʻshimcha litsenziyalar berish majburiyati ham boʻlishi mumkin. Asosiy franshiza tugashi (FK 864-modda) kompleks qoʻshimcha litsenziyani ham tugatadi.

Franshizing shartnomasi qanday roʻyxatdan oʻtkaziladi

Franshizing uchun yozma shartnoma va roʻyxatdan oʻtkazish (FK 863-modda) talab etiladi; bunga rioya qilinmasa shartnoma haqiqiy hisoblanmaydi. Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 24-iyundagi 346-son qarori reglamentiga muvofiq, roʻyxatdan oʻtkazish va oʻzgartirish kiritishni Davlat xizmatlari markazlari biznesni roʻyxatdan oʻtkazishning avtomatlashtirilgan tizimi orqali amalga oshiradi. Litsenziar, litsenziat yoki vakil shaxsan yoxud YIDXP orqali murojaat qilishi mumkin.

Dastlabki roʻyxatdan oʻtkazish uchun PDF shaklida quyidagi hujjatlar taqdim etiladi:

• franshizing shartnomasi;
• xorijiy litsenziar uchun uning mamlakati davlat reyestridan koʻchirma yoki oʻrnini bosuvchi hujjat;
• ishonchnoma asosida murojaat qilinganda vakilning vakolatini tasdiqlovchi hujjat.

Muhim oʻzgartirishlarni roʻyxatdan oʻtkazish uchun ularning nusxasi, oʻzgartirish sud qaroriga asoslansa shu qaror nusxasi va vakil ishtirok etsa vakolatini tasdiqlovchi hujjat kerak. Roʻyxatda boʻlmagan hujjatlarni talab qilish taqiqlanadi. Taqdim etiladigan hujjatlar uchun davlat yoki rus tiliga notarial tarjima talabi belgilangan.

Murojaat chogʻida ariza beruvchi BHMning uchdan birini toʻlaydi. YIDXP orqali murojaatda shu summaning 90 foizi, yaʼni 132.000 soʻm undiriladi. Qayta roʻyxatdan oʻtkazishda ham shu tartib amal qiladi. Sud hujjati asosidagi oʻzgartirishlarni roʻyxatdan oʻtkazish va belgilangan tartibda hujjatlarni takroran koʻrib chiqishda yigʻim olinmaydi.

Misol. Onlayn murojaat: 440.000 ÷ 3 × 90% = 132.000 soʻm. Toʻlovchi ariza beruvchi boʻlib, u murojaat paytida toʻlaydi. Franshiza tarkibidagi tovar belgisi litsenziyasi roʻyxatdan oʻtkazilishi kerak boʻlsa, tegishli patent boji alohida hisoblanadi.

Qaror bir ish kuni ichida qabul qilinadi. Roʻyxatdan oʻtkazilganda QR-kodli guvohnoma beriladi. Tegishli boʻlmagan huquq egasi yoki foydalanuvchining murojaati, hujjatlar toʻliq emasligi yoki ataylab soxta hujjat va maʼlumot berilishi, hujjatlarning qonunchilikka mos emasligi, faoliyat uchun zarur ruxsatnoma yoki litsenziya yoʻqligi rad etishga asos boʻladi. Bu reglamentdagi asoslar roʻyxati.

Rad etilganda yigʻim qaytarilmaydi. Reglamentning 17-bandi kamchiliklarni tuzatib, yigʻimni qayta toʻlamasdan uch oy ichida takroran murojaat qilishga ruxsat beradi. Ilovadagi xabarnoma shaklida boshqa muddat — besh ish kuni saqlanib qolgan; bu shakl matni bilan 17-band oʻrtasidagi tafovut boʻlib, qoʻshimcha roʻyxatdan oʻtkazish muddati emas.

Qonun franshizaga kirgan obyekt litsenziyasini roʻyxatdan oʻtkazishni talab etsa, shartnomaning tegishli qismi Adliya tizimida ham roʻyxatdan oʻtkaziladi. Franshiza guvohnomasining oʻzi bu tartib oʻrnini bosmaydi.

Soliq maqsadida nimalar royalti hisoblanadi

Soliq kodeksi (SK) nomoddiy aktivdan yoki undan foydalanish huquqidan foydalanish uchun toʻlovlarni royalti deb tan oladi (SK 44-modda). Bunga mualliflik huquqlari, dasturlar, maʼlumotlar bazalari, patentlar, tovar belgilari, texnologiyalar va sanoat, tijorat yoki ilmiy tajriba haqidagi axborot kiradi. Shartnomadagi toʻlov nomi bu tasnif oʻrnini bosmaydi.

Shu modda quyidagilar uchun toʻlovlarni royaltidan bevosita chiqaradi:

1. Dasturdan yakuniy isteʼmolchi sifatida uning funksional maqsadi doirasida foydalanish, jumladan ichki imkoniyatlari bilan sozlash; nusxa olish shu foydalanish uchun zarur miqdor bilan cheklanadi.
2. Tegishli intellektual mulk obyektlari aks etgan tovarlarni, jumladan axborot tashuvchilarni sotib olish.
3. Dasturlar va maʼlumotlar bazalarini ishlab chiqish, oʻrnatish, takomillashtirish, sozlash, moslashtirish va modifikatsiya qilish.
4. Buyurtmachi bilan shartnoma boʻyicha xizmat natijasida yangidan olingan sanoat, tijorat yoki ilmiy axborot.
5. Dastur nusxalarini koʻpaytirish huquqisiz tarqatish huquqi yoki nusxa olish yakuniy isteʼmolchi foydalanishi bilan cheklangan holatlar.

Bundan amaliy farq kelib chiqadi: dasturga kirish uchun toʻlov, dastur ishlab chiqish va uni koʻpaytirish huquqini berish alohida tahlil qilinadi. Franshizadagi bir martalik badal ham aynan qaysi huquqlar, tovarlar yoki harakatlar uchun belgilanganiga qarab baholanadi.

Bu yerda toʻlov tasnifi va buxgalteriya yozuvlari tushuntirilgan. Soliq bazasi va chegirmalar foyda soligʻi haqidagi maqolada, xorijiy huquq egasiga toʻlovdan ushlanma esa norezident daromadlari haqidagi materialda yoritilgan. Bu masalalar oʻtkaziladigan summani hisoblashda royalti hisoblashdan alohida tekshiriladi.

Litsenziat royaltini qanday hisobga oladi

BHMS boʻyicha hisob olingan huquq mazmunidan boshlanadi. Obyekt foydalanishga berilgan boʻlsa, litsenziat uni shartnoma bahosida balansdan tashqarida hisobga oladi (7-son BHMSning 61-bandi). Litsenziya uchun toʻlashning oʻzi tashkilot oʻz nomoddiy aktivini sotib olganini anglatmaydi.

Foydalanish uchun toʻlovlar ikki hisob toifasiga ajratiladi (7-son BHMSning 61-bandi):

• shartnomadagi tartibda hisoblanadigan va toʻlanadigan davriy toʻlovlar hisobot davri xarajatlariga kiritiladi;
• qatʼiy bir martalik toʻlov kelgusi davr xarajati sifatida aks ettirilib, shartnoma muddati davomida tegishli hisobot davrlari xarajatlariga hisobdan chiqariladi.

Oʻz nomoddiy aktivini sotib olishda barcha tan olish mezonlari tekshiriladi (7-son BHMSning 6-bandi): moddiy shaklning yoʻqligi; faoliyatda oʻn ikki oydan uzoq foydalanish; rahbar pastroq chegarani belgilamagan boʻlsa, qiymatning kamida ellik BHM boʻlishi; qayta sotish niyati yoʻqligi; aktiv va mutlaq huquqni tasdiqlovchi hujjatlar; identifikatsiya qilish imkoniyati. Demak, «mutlaq litsenziya» degan nom huquqlar tarkibi tahlilisiz balansga olish masalasini hal qilmaydi.

Hisoblangan royalti majburiyati 6930-hisobvaraqda aks ettiriladi (21-son BHMSning 300-bandi): bu hisobvaraq krediti xarajatlar hisobvaragʻi bilan bogʻlanadi. Analitik hisob har bir kreditor boʻyicha alohida yuritiladi. Qaysi xarajatlar hisobvaragʻi tanlanishi foydalanish maqsadiga bogʻliq; barcha bizneslar uchun yagona yozuv mavjud emas.

Misol. Hisob uchun tanlangan shartnomada oylik royalti tushumning 3 foizi etib belgilangan boʻlsin. Tushum 200 000 000 soʻm boʻlsa, hisoblangan summa 200 000 000 × 3% = 6 000 000 soʻm: tegishli xarajatlar hisobvaragʻi debeti, 6930 krediti. Bu misoldagi 3% qonun stavkasi emas, shartnomaviy stavka. Oʻn ikki oy foydalanish huquqi uchun alohida 24 000 000 soʻm toʻlanib, teng ravishda hisobdan chiqarilsa, oylik xarajat 24 000 000 ÷ 12 = 2 000 000 soʻm boʻladi.

Litsenziar royaltini qanday hisobga oladi

Mutlaq huquq saqlanib, foydalanish berilganda nomoddiy aktiv balansdan chiqarilmaydi (7-son BHMSning 60-bandi). Amortizatsiyani huquq egasi boʻlgan tashkilot hisoblashda davom etadi. Mutlaq huquqning oʻzini sotish esa boshqa operatsiya sifatida tahlil qilinadi.

Daromad iqtisodiy naf kelib tushishi ehtimoli mavjud va summa yuqori darajadagi ishonchlilik bilan baholanishi mumkin boʻlganda tan olinadi (2-son BHMSning 23-bandi). Hisoblash pul kelgan kuni avtomatik tarzda emas, shartnoma shartlariga muvofiq amalga oshiriladi (2-son BHMSning 24-bandi). Bir martalik toʻlovning oʻzi butun daromad qaysi davrda tan olinishini belgilamaydi.

Hisoblashda 4850 debeti va 9510 krediti qoʻllanadi (21-son BHMSning 414-bandi): olinadigan royalti va royalti koʻrinishidagi daromadlar. Pul tushganda tegishli bank hisobvaragʻi debetlanib, 4850 kreditlanadi; bunday hisobvaraqlar bogʻlanishi standartda belgilangan.

Misol. Yuqoridagi oy uchun litsenziar 6 000 000 soʻmni 4850 debeti va 9510 krediti bilan tan oladi. Shu summa milliy valyutadagi hisob-kitob hisobvaragʻiga tushganda 5110 debeti, 4850 krediti yoziladi. Misol soliq ushlanmalari va qoʻshilgan qiymat soligʻisiz (QQS) hisoblash hamda qarzni qoplashni koʻrsatadi; bu hisob-kitoblar taraflar maqomi va operatsiya shartlariga bogʻliq.

Franshiza taraflarining majburiyatlari qanday

Litsenziat faoliyatining xususiyatlarini hisobga olib, kompleks foydalanuvchisi majburiyatlarini (FK 867-modda) bajaradi:

• firma nomidan kelishilgan usulda foydalanadi;
• tovarlar, ishlar va xizmatlar sifatini litsenziarning oʻxshash mahsuloti sifatiga mos saqlaydi;
• huquqlardan foydalanish, jumladan xonalarni bezash boʻyicha koʻrsatmalarga rioya qiladi;
• xaridorlarga litsenziardan kutishlari mumkin boʻlgan qoʻshimcha xizmatlarni koʻrsatadi;
• ishlab chiqarish sirlari va maxfiy tijorat axborotini saqlaydi;
• shartnomada bevosita yuklatilgan boʻlsa, kelishilgan miqdorda qoʻshimcha litsenziyalar beradi;
• individuallashtirish vositalaridan kompleks litsenziya asosida foydalanishini xaridorlarga ravshan usulda bildiradi.

Litsenziar uchun alohida majburiyatlar majmui (FK 866-modda) belgilangan: texnik va tijorat hujjatlari hamda zarur axborotni berish, litsenziat va xodimlariga yoʻl-yoʻriq koʻrsatish, nazarda tutilgan litsenziyalarni berib, tegishli tartibda rasmiylashtirish, doimiy texnik va maslahat yordamini, jumladan oʻqitish va malaka oshirishga koʻmakni taʼminlash. Shartnoma boshqa majburiyatlarni ham qoʻshishi mumkin.

Sifat mos emasligi haqidagi talablar boʻyicha litsenziar subsidiar javobgar (FK 869-modda) boʻladi. Litsenziatga litsenziar mahsulotini tayyorlovchi sifatida talab qoʻyilsa, taraflar solidar javob beradi.

Shartnomada cheklovchi shartlar (FK 868-modda) boʻlishi mumkin: hududiy mutlaqlik, litsenziar bilan raqobat qilmaslik, raqobatchilar franshizalaridan voz kechish, xonalar joylashuvi va bezatilishini kelishish. Bu misollar roʻyxati yopiq emas; raqobat toʻgʻrisidagi qonunchilikka zid shartlar haqiqiy emas deb topilishi mumkin. Litsenziarga sotish narxi yoki uning chegaralarini belgilash imkonini beruvchi, xaridorlarni faqat maʼlum toifa yoki shartnomadagi hududda joylashgan shaxslar bilan cheklovchi shartlar haqiqiy emas.

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• 2025-yil 30-dekabrdagi 840-son VMQ 2026-yil 6-yanvarda eʼlon qilinib, franshizing roʻyxatdan oʻtkazilganligi guvohnomasi shaklini yangiladi. Unda litsenziat va litsenziar haqida alohida maʼlumotlar, jumladan jismoniy shaxsning shaxsiy identifikatsiya raqami (JShShIR) nazarda tutilgan.
• 2026-yil 9-iyuldagi 375-son VMQ 2026-yil 13-iyulda eʼlon qilinib, intellektual mulk shartnomalarini roʻyxatdan oʻtkazish arizasini berish kanallarini aniqlashtirdi: rezidentlar Davlat xizmatlari markazlari orqali ham murojaat qilishi mumkin. Amaldagi tartib uning yangilangan ariza shakllari bilan birga qoʻllanadi.

Franshizani qanday oʻzgartirish yoki bekor qilish mumkin

Franshizaga oʻzgartirishlar roʻyxatdan oʻtkazilgan paytdan (FK 870-modda) kuchga kiradi. Muddatsiz shartnomadan har bir taraf, shartnomada uzoqroq muddat belgilanmagan boʻlsa, ikkinchi tarafni olti oy oldin (FK 871-modda) xabardor qilib voz kechishi mumkin. Muddatli shartnomani muddatidan oldin va muddatsiz shartnomani bekor qilish roʻyxatdan oʻtkaziladi. Firma nomiga huquq uni almashtirmasdan tugasa, shartnoma ham tugaydi.

Alohida huquqning yangi egaga oʻtishi tegishli qismda shartnomani saqlab qoladi (FK 872-modda). Tadbirkor litsenziar vafot etsa, merosxoʻr allaqachon tadbirkor boʻlishi yoki meros ochilganidan keyin olti oy ichida roʻyxatdan oʻtishi kerak; aks holda shartnoma tugaydi.

Litsenziar firma nomini oʻzgartirsa, litsenziat shartnomani bekor qilishni, shartnoma saqlansa esa haqni mutanosib kamaytirishni (FK 873-modda) talab qilishi mumkin. Boshqa mutlaq huquq tugasa, shartnoma odatda shu huquqsiz davom etadi va haqni kamaytirish shartnomada boshqacha qoida boʻlmasa (FK 874-modda) mumkin. Foydalanuvchi uchun bu kelgusi toʻlovlarni kompleksda amalda qolgan huquqlar bilan bogʻlaydi.

Koʻp beriladigan savollar

Litsenziya imzolanishi bilan tovar belgisidan foydalanish mumkinmi?

Bunday litsenziya uchun yozma shakl va davlat roʻyxatidan oʻtkazish (FK 1106-modda) nazarda tutilgan. Taraflarning imzosi roʻyxatdan oʻtkazish talabini almashtirmaydi. Belgi franshizaga kirsa, franshiza va belgi litsenziyasining roʻyxatdan oʻtkazilishi alohida tekshiriladi. Badal toʻlash, xodimlarni oʻqitish yoki brend qoʻllanmasini olishning oʻzi bu tartiblar bajarilganini tasdiqlamaydi.

Mutlaq litsenziya har doim litsenziarning oʻzi foydalanishini taqiqlaydimi?

Yoʻq. FKning umumiy qoidasi boshqa shaxslarga litsenziya berishni istisno qilgan holda litsenziarning oʻzi foydalanish huquqini (FK 1036-modda) saqlaydi. Mualliflik huquqlari uchun esa yuqorida tushuntirilgan maxsus tartib bor. Demak, javob obyekt va shartnoma mazmuniga bogʻliq. Hudud, foydalanish usullari va berilgan huquqlar doirasi mutlaqlik sharti bilan birga oʻqilishi kerak.

Bir martalik franshiza toʻlovini nomoddiy aktiv sifatida balansga olish kerakmi?

Foydalanish huquqi uchun bir martalik toʻlov kelgusi davr xarajati sifatida aks ettirilib, shartnoma muddati davomida hisobdan chiqariladi (7-son BHMSning 61-bandi). Foydalanishga olingan obyekt balansdan tashqarida hisobga olinadi. Oʻz aktivini sotib olish nomoddiy aktivni tan olish mezonlari boʻyicha tekshiriladi. Shu sababli buxgalterga faqat «franshiza» deb yozilgan hisob emas, huquqlar tarkibi va toʻlov maqsadiga oid shartlar kerak.

Dastur sotib olish royalti hisoblanadimi?

Har doim emas. SK dasturdan yakuniy foydalanishni (SK 44-modda), agar u funksional maqsad bilan, nusxalar esa shunday foydalanish uchun zarur miqdor bilan cheklansa, royaltidan chiqaradi. Ishlab chiqish, sozlash va nusxalarni tarqatish uchun alohida istisnolar bor. Tijorat maqsadida koʻpaytirish huquqini berish boshqa baholashni talab qiladi: berilgan huquqlarni oʻqib, modda shartlari bilan solishtirish kerak.

Xorijiy kompaniya franshiza litsenziari boʻla oladimi?

Reglament xorijiy litsenziar uchun hujjatlarni bevosita nazarda tutadi: tegishli mamlakat davlat reyestridan koʻchirma yoki uning oʻrnini bosuvchi hujjatlar. Bunda franshiza tarkibi, rasmiylashtirish va roʻyxatdan oʻtkazish talablari saqlanadi. Xorijiy huquq egasi bilan hisob-kitob toʻlovlarning soliq tasnifini ham talab qiladi; royalti buxgalteriyada hisoblanishi toʻlov paytidagi soliq ushlanmasi miqdorini oʻz-oʻzidan belgilamaydi.