Oʻzbekistonda sugʻurta kompaniyalari: litsenziyalar va nazorat

Sugʻurtalovchi aksiyadorlik jamiyati shaklida tuziladi, Istiqbolli loyihalar milliy agentligidan — ILMAdan litsenziya oladi va kamida 25 mlrd soʻm kapital shakllantiradi. Birinchi tavakkalchilikni qabul qilishdan oldin rahbariyat, mahsulot qoidalari, zaxiralar, nazorat, hisobot va elektron polis tizimi ham tayyor boʻlishi kerak.

Qisqacha:

• sugʻurtalovchi yoki qayta sugʻurtalovchi aksiyadorlik jamiyati, sugʻurta brokeri esa litsenziyali yuridik shaxs sifatida ishlaydi;
• amaldagi eng kam kapital faoliyat yoʻnalishiga qarab 25–80 mlrd soʻm;
• ariza odatda 20 ish kunida koʻrib chiqiladi, davlat boji 4.400.000 soʻm;
• har bir shartnoma va polis yagona sugʻurta axborot tizimida roʻyxatdan oʻtkaziladi;
• ilk tavakkalchilikdan oldin kapital, litsenziya, boshqaruv, zaxira, hisobot va nazorat bir vaqtda ishga tayyorlanadi.

Yangilangan: 2026-yil 05-sentyabr

Ishtirokchilar, litsenziya va kapital

Sugʻurta faoliyati bilan kim shugʻullanishi mumkin

Sugʻurta bozori ishtirokchilari (Qonunning 12-moddasi) qatoriga sugʻurtalovchilar, vositachilar, adjasterlar, aktuariylar, sugʻurta syurveyerlari va assistans kiradi. Davlat ijtimoiy va davlat tibbiy sugʻurtasi ushbu tartibga kirmaydi (Qonunning 1-moddasi).

Sugʻurtalovchi va qayta sugʻurtalovchi faqat aksiyadorlik jamiyati boʻladi. Norezident muassis boʻlishi mumkin, biroq rezidentning mamlakat hududidagi mulkiy manfaatlarini, umumiy qoida sifatida, rezident sugʻurtalovchi (4-modda) sugʻurtalaydi. Litsenziat nomida sugʻurtaga oid atama boʻlishi va nomlash cheklovlari (41-modda) bajarilishi shart. Sugʻurta ixtiyoriy yoki majburiy boʻladi; bu shakllar ajratilishi hayot, umumiy sugʻurta va qayta sugʻurta litsenziya tarmoqlaridan farq qiladi.

Sugʻurta litsenziyasini olish

Litsenziyalovchi organ — ILMA. Litsenziyada hayotni sugʻurta qilish, umumiy sugʻurta yoki faqat qayta sugʻurta qilish tarmogʻi va ruxsat etilgan klasslar koʻrsatiladi. Hayot va umumiy sugʻurta odatda qoʻshilmaydi; litsenziya taqsimoti 42-moddada belgilangan. Oddiy sugʻurtalovchi oʻz klasslari boʻyicha qayta sugʻurta qabul qiladi, faqat qayta sugʻurtalovchi esa bevosita polis tuzmaydi. Qayta sugʻurta tartibi 8-moddada berilgan.

Elektron arizada soliq toʻlovchi identifikatsiya raqami, faoliyat va uning kichik turi hamda talablarga muvofiqlikni tasdiqlovchi maʼlumot koʻrsatiladi. Bu qonundagi eng kam toʻplam (26-modda); roʻyxatda yoʻq hujjat talab qilinmaydi. ILMA qarorni 20 ish kunidan (28-modda) kechiktirmaydi. Muddat qarorsiz oʻtsa, boj toʻlangach elektron tizim litsenziya beradi. Boj miqdori 4.400.000 soʻm.

Misol. BHM 440 000 soʻm boʻlganda boj 10 × 440 000 = 4 400 000 soʻm. Bu faqat litsenziya boji, ishni boshlashning jami budjeti emas.

Rad etish toʻliq boʻlmagan hujjat, talabga nomuvofiqlik, sud taqiqi, notoʻgʻri maʼlumot yoki majburiy salbiy ekspert xulosasiga asoslanadi. Tuzatiladigan kamchiliklar uchun 30 ish kunigacha beriladi, qayta koʻrish besh ish kunidan oshmaydi. Nom, manzil yoki shakl oʻzgarsa, qayta rasmiylashtirish arizasi besh ish kunida topshiriladi. Filialga alohida litsenziya kerak emas, lekin manzili asosiy litsenziyaga kiritiladi va filial uning talablarini bajaradi. Umumiy elektron tartib litsenziya va ruxsatnomalar maqolasida berilgan.

Eng kam ustav kapitali

Kapital arizadan oldin milliy valyutadagi pul bilan shakllantiriladi. Kredit, garov yoki qarz mablagʻini ishlatish mumkin emas (40-modda).

Bir tarmoqdagi ixtiyoriy va majburiy klasslar qoʻshilsa, yuqori chegara olinadi. 24 mlrd soʻm shakllantirgan ixtiyoriy hayot sugʻurtalovchisiga hozir 1 mlrd soʻm yetmaydi; 2027-yil 1-oktabrgacha kapitalni 30 mlrd soʻmga yetkazish uchun yana 5 mlrd soʻm kerak boʻladi.

Boshqaruv va sugʻurta shartnomalari

Rahbariyat va vositachilarga talablar

Rahbar va bosh buxgalter tayinlanishidan oldin nomzod hujjatlari ILMAga beriladi. Rahbarga tegishli oliy maʼlumot va uch yillik staj (36-modda) kerak; boshqa mutaxassislikda sugʻurtadagi yetti yillik staj talab qilinadi. Boʻlinma rahbariga oliy maʼlumot va bir yillik staj (37-modda) kerak. Avvalgi bankrotlikka aloqador, tegishli sudlanganligi mavjud, terrorizm, jinoiy daromad yoki ommaviy qirgʻin qurolini moliyalashtirish bilan bogʻliq shaxslar toʻliq cheklovlar (38-modda) asosida tayinlanmaydi.

Broker mijoz topshirigʻi bilan sugʻurtalovchini tanlaydi, toʻliq xolis maʼlumot (17-modda) beradi, sir va hisobni saqlaydi. Agent alohida litsenziya olmaydi: u sugʻurtalovchi bilan kelishuv va reyestrga kiritishdan keyin ishlaydi. Hujjat, shartnoma va mukofot hisobini yuritish, shartlarni tushuntirish va daʼvo paytida axborot almashish agent majburiyatlari (19-modda) jumlasiga kiradi.

Shartnomalar va elektron polislar

Sugʻurtalovchi huquq va majburiyatlari (14-modda) polis tuzish, qayta sugʻurta, investitsiya, zaxira, agent reyestri, yillik audit, aktuariy va maxfiylikni qamrab oladi. Shartnoma yozma yoki elektron shaklda tuziladi, aks holda haqiqiy emas (29-modda). Mulk yoki shaxs, sugʻurta hodisasi, sugʻurta summasi, mukofot va muddat muhim shartlar (FK 929-modda) sifatida kelishiladi.

Mahsulot qoidalarida subyekt, obyekt, tavakkalchilik, summa, tarif, mukofot, shartnomani tuzish va tugatish, taraflar huquqi, zararni hisoblash, toʻlov muddati va rad etish asoslari boʻladi. Ushbu majburiy tarkib (30-modda) sotuvdan oldin tekshiriladi. Elektron imzoli va mijoz oferta hamda toʻlov bilan qabul qilgan polis qogʻoz polisga teng (31-modda).

2024-yil 1-sentabrdan har bir shartnoma va polis yagona tizimda rasmiylashtiriladi. Roʻyxatdan oʻtmagan polis haqiqiy emas va bu qoʻpol litsenziya buzilishi hisoblanadi. Hodisa dalillari olingach, toʻlov muddatida amalga oshiriladi; zarar toʻliq aniqlanguncha taraflar nizolashilmaydigan qismni (34-modda) toʻlashga kelishishi mumkin.

Mijoz sugʻurtalovchini erkin tanlaydi va bir mahsulot boshqasiga bogʻlanmaydi; majburlash taqiqi 63-moddada. Sogʻliq, mol-mulk, hisobvaraq va polis maʼlumoti sugʻurta siri (62-modda) bilan himoyalanadi. Roʻyxatdan oʻtmagan xorijiy sugʻurtalovchi nomidan vositachilik transchegaraviy qoida (5-modda) bilan cheklangan. Tavakkalchilik xorijga berilishidan oldin ILMA ishtirokidagi, keyin boshqa mahalliy qayta sugʻurtalovchilarga ofertalar ketma-ketligi boʻyicha taklif qilinadi.

Moliyaviy talablar va hisobot

Toʻlov qobiliyati, zaxiralar va investitsiya

Prudensial normativlar (48-modda) kapital, toʻlov qobiliyati marjasi, bitta tavakkalchilik, zaxira va ILMA koeffitsiyentlarini qamrab oladi. Ichki nazorat, tavakkalchilik siyosati, stress-test va kuzatuv kengashi nazorati nazorat tizimini (51-modda) tashkil qiladi.

Oʻz mablagʻi va zaxira 50 mlrd soʻm boʻlsa, bitta oddiy tavakkalchilik 10 mlrd soʻmdan oshmaydi. 14 mlrd soʻmlik tavakkalchilikning kamida 4 mlrd soʻmi qayta sugʻurtalanadi. Zaxiraga mos aktivlar undiruvdan himoyalangan (49-modda), hisob har klass va valyuta boʻyicha yuritiladi, hujjat kamida uch yil saqlanadi. Ajratilgan aktivning kamida 70 foizi belgilangan likvid toifalarda boʻladi. Keyingi yil investitsiya siyosatini kengash 20-dekabrgacha tasdiqlaydi. Marja koeffitsiyenti 0,5 dan pastlasa, buzilish oqibati litsenziyani toʻxtatish yoki tugatish boʻlishi mumkin.

Hisobot, audit va soliqlar

Sugʻurta tashkilotlari 2021-yildan majburiy MHXSga oʻtgan. Yillik audit va aktuariy tekshiruvi oʻtkaziladi; aktuariy xulosasi ILMAga topshiriladi (56-modda). Audit xulosasisiz yillik hisobot eʼlon qilinmaydi, unda kapital, likvidlik, tavakkalchilik va normativlar oshkor qilish qoidalari (58-modda) boʻyicha koʻrsatiladi.

Yillik hisobot auditdan keyin 15 kun ichida, lekin umumiy yigʻilishdan kamida ikki hafta oldin eʼlon qilinadi. ILMAga eʼlon yoki tuzatish haqida besh ish kunida xabar beriladi. Foyda soligʻi 15 foiz. Sugʻurta, birgalikdagi sugʻurta, qayta sugʻurta va sanalgan bozor xizmatlari QQSdan ozod etilgan (SK 245-modda). Qonundagi zaxira fondi ajratmasi faqat normativ doirasida xarajatga olinadi (SK 315-modda).

Kalendar badali sof mukofotning 0,2 foizi boʻlib, har chorak ILMA xabaridan keyin besh ish kunida toʻlanadi. Kiruvchi mukofot 12 mlrd, tashqi qayta sugʻurta 2 mlrd soʻm boʻlsa, sof baza 10 mlrd va badal 20 mln soʻm boʻladi. Umumiy tartib moliyaviy hisobot va foyda soligʻi maqolalarida tushuntirilgan.

Nazorat va faoliyatni tugatish

ILMA nazorati

ILMA majburiy koʻrsatma beradi va eng kam kapitalning 0,1 foizigacha (47-modda) jarima solishi mumkin. Oldindan xabarsiz nazorat xaridi (64-modda) ham oʻtkaziladi. Taqiqlangan faoliyat va noqonuniy maxfiy maʼlumot oshkor qilish qoʻpol buzilishlar (54-modda) jumlasiga kiradi. Nazorat choralari (53-modda) litsenziyani toʻxtatish, bekor qilish va portfelni oʻtkazishni qamrab oladi. Litsenziya toʻxtatilganda yangi polis tuzilmaydi, lekin oldingi majburiyatlar (43-modda) bajariladi. Litsenziyasiz faoliyat jarimasi 132.000.000 soʻm.

35 mlrd soʻm kapitalga ega ixtiyoriy umumiy sugʻurtalovchi uchun 0,1 foiz 35 mln soʻm. BHM 440 000 soʻm boʻlsa, 300 BHM 132 mln soʻmga teng.

Qayta tashkil etish va litsenziyaning tugashi

Qoʻshib yuborish, qoʻshib olish, boʻlish, ajratib chiqarish yoki oʻzgartirish uchun ILMA ruxsati olinadi; koʻrib chiqish muddati 15 kun (45-modda). Boʻlish va ajratishda eski litsenziya tugaydi, yangi shaxslar oʻz litsenziyasini oladi. Majburiy tugatishdan keyin ILMA besh kun ichida (44-modda) sudga murojaat qiladi va boshqaruv vaqtinchalik maʼmuriyatga oʻtadi.

Tugatish xarajatidan soʻng talablar navbati: majburiy hayot sugʻurtasi, boshqa majburiy sugʻurta, qolgan sugʻurta qildiruvchilar va naf oluvchilar, budjet, soʻng boshqa kreditorlar. Bu maxsus navbat 46-moddada. Toʻlovga qobiliyatsizlikda hodisa yuz bermagan polis tugaydi va foydalanilmagan mukofot qaytariladi; oldin yuz bergan hodisa talabi tugatish boshqaruvchisiga beriladi. Sugʻurta qildiruvchi huquqi 184-moddada himoyalangan.

Oʻzgarishlar va ishga tushirish tekshiruvi

2025–2026-yillardagi oʻzgarishlar

• 2024-yil 1-martdagi PQ-108 2025-yil 1-oktabrdan 25–80 mlrd soʻmlik kapital chegaralarini joriy qildi va 2027-yilgi oshirishni ham belgiladi;
• 2026-yil 13-iyuldagi 3898-qoidalar sugʻurtalovchi, qayta sugʻurtalovchi va vositachilarga jinoiy daromad, terrorizm hamda ommaviy qirgʻin qurolini moliyalashtirishga qarshi nazoratni tatbiq etdi; agent shu maqsadda sugʻurtalovchi xodimi hisoblanadi;
• tashkilot tavakkalchilikni baholash, mijoz va benefitsiar mulkdorni tekshirish, doimiy monitoring, shubhali operatsiyani aniqlash va xabar berishni majburiy nazorat tarkibi sifatida hujjatlashtiradi.

Ishni boshlashdan oldingi tekshiruv

Muassislar tarmoq va klasslarni tanlaydi; aksiyadorlik jamiyatini roʻyxatdan oʻtkazadi; kapitalni ruxsat etilgan pul bilan toʻlaydi; rahbarlarni muvofiqlashtiradi; litsenziya oladi; mahsulot qoidalari va polis roʻyxatini tayyorlaydi; zaxira, tavakkalchilik limiti, qayta sugʻurta, investitsiya va likvidlikni sozlaydi; nazorat vazifalarini tayinlaydi; MHXS, audit, aktuariy, soliq muddatlarini hamda agent, broker, sir va daʼvo jarayonlarini tekshiradi.

Bu ketma-ketlik oʻzaro bogʻliq talablarni birga tekshiradi: litsenziya ruxsat etilgan mahsulotni belgilaydi, kapital va zaxira tavakkalchilikni cheklaydi, hisob va nazorat esa polislar bajarilishini tasdiqlaydi.

Koʻp beriladigan savollar

Sugʻurta agentiga litsenziya kerakmi?

Alohida agent litsenziyasi nazarda tutilmagan. Agent litsenziyali sugʻurtalovchi nomidan agentlik kelishuvi va uning reyestriga kiritilgandan keyin ishlaydi.

Eng kam kapital qancha?

2025-yil 1-oktabrdan u ixtiyoriy hayot sugʻurtasidagi 25 mlrd soʻmdan faqat qayta sugʻurtadagi 80 mlrd soʻmgacha. 2027-yil 1-oktabrda yuqori chegaralar kuchga kiradi.

Litsenziya qancha vaqtda olinadi?

Toʻliq ariza uchun umumiy muddat 20 ish kuni. Kamchilikni tuzatishga 30 ish kunigacha, qayta koʻrishga besh ish kunigacha beriladi.

Faqat qogʻoz polis berish mumkinmi?

Yoʻq. Har bir shartnoma va polis yagona elektron tizimda roʻyxatdan oʻtadi. Qogʻoz hujjat qoʻshimcha nusxa boʻlishi mumkin, lekin elektron roʻyxatni almashtirmaydi.

Xorijiy kompaniya sugʻurtalovchi tuza oladimi?

Ha, norezident muassis boʻlishi mumkin. Rezidentning mamlakatdagi mulkiy manfaatini sugʻurtalaydigan sugʻurtalovchi, umumiy qoida sifatida, rezident boʻladi; xorijiy qayta sugʻurta ichki ofertalar ketma-ketligidan keyin qoʻllanadi.