Oʻzbekiston qimmatli qogʻozlar bozori: litsenziyalar va tartibga solish

Qimmatli qogʻozlar bozoridagi kasbiy faoliyat kompaniya yoki fuqaroning har qanday aksiya xaridi degani emas. Qonun maxsus rollarni ajratadi: vositachi mijoz topshiriqlarini bajaradi, maslahatchi kasbiy tavsiya beradi, ishonch asosidagi boshqaruvchi topshirilgan aktivlarni boshqaradi, investitsiya fondi investorlar mablagʻini jalb qiladi, tashkilotchi esa birjadan tashqari savdo maydonchasini yuritadi. Har bir rol uchun bozorga kirish va nazorat tartibi alohida.

2026-yil 1-iyuldan investitsiya vositachisi, ishonch asosidagi boshqaruvchi va birjadan tashqari savdo tashkilotchisini litsenziyalash boʻyicha yangi nizomlar amal qilmoqda. Investitsiya maslahatchisi xabardor qilish tartibida ish boshlaydi, investitsiya fondining oʻziga esa alohida litsenziya kerak emas. Shu sababli avval amaldagi biznes modelini toʻgʻri tasniflash, keyin tegishli ruxsat tartibini tanlash lozim.

Qisqacha:

• qonunning 24-moddasi beshta kasbiy faoliyat turini belgilaydi: investitsiya vositachisi, investitsiya maslahatchisi, investitsiya fondi, investitsiya aktivlarining ishonch asosidagi boshqaruvchisi va birjadan tashqari savdo tashkilotchisi faoliyat turlari roʻyxatida;
• investitsiya vositachisi va ishonch asosidagi boshqaruvchi NAPP litsenziyasini oladi; 2026-yil 1-iyuldan har bir qoʻshib olib boriladigan litsenziyalanadigan faoliyat uchun pul shaklida kamida 1.320.000.000 soʻm (3 000 BHM) ustav kapitali talab qilinadi;
• investitsiya maslahatchisi xabardor qilish tartibida ishlaydi va kamida 50 mln soʻm oʻz mablagʻiga ega boʻlishi kerak;
• birjadan tashqari savdo tashkilotchisiga litsenziya va kamida 2.552.000.000 soʻm (5 800 BHM) ustav kapitali kerak;
• Istiqbolli loyihalar milliy agentligi (NAPP) ishtirokchilarni litsenziyalaydi, reyestrlarni yuritadi va vakolati doirasida nazorat qiladi.

Yangilangan: 2026-yil 05-sentyabr

Kasbiy faoliyat va brokerlik

Qanday kasbiy faoliyat turlari mavjud?

Huquqiy maqom tashkilot nomi yoki shartnoma sarlavhasiga emas, amalda koʻrsatiladigan xizmatga qarab belgilanadi. Asosiy tasnif Qimmatli qogʻozlar bozori toʻgʻrisidagi qonunning qonun tasnifida berilgan.

Transfer-agent qimmatli qogʻozlarga boʻlgan huquqlarni hisobga olish tizimiga taalluqli hujjatlarni qabul qiladi, qayta ishlaydi va uzatadi transfer-agent qoidasida. Bu funksiya qonunda saqlangan, ammo 2021-yilda beshta mustaqil kasbiy faoliyat roʻyxatidan chiqarilgan. Emitentlarga transfer-agent xizmatini koʻrsatayotgan maslahatchi investitsiya vositachisi sifatida ham ishlay olmaydi qoʻshib ishlash cheklovida.

Brokerlik litsenziyasi kimga kerak va u qanday olinadi?

Amaliyotda “brokerlik litsenziyasi” deganda odatda investitsiya vositachisi litsenziyasi tushuniladi. Vositachi mijozning qimmatli qogʻozlar boʻyicha topshiriqlarini bajaradi. Ishonch asosidagi boshqaruvchi esa boshqaruv shartnomasi doirasida qarorni oʻzi qabul qiladi. Xizmat mazmunan vositachilik yoki aktivlarni boshqarish boʻlsa, uni oddiy agentlik yoxud maslahat shartnomasi deb nomlash maxsus tartibni bekor qilmaydi.

2026-yil 1-iyuldan ikkala faoliyat uchun yagona litsenziyalash nizomi amal qiladi. Talabgor yuridik shaxs boʻlishi shart. Har bir litsenziyalanadigan faoliyat uchun pul shaklidagi ustav kapitali quyidagidan kam boʻlmasligi kerak:

Faoliyatlar qoʻshib olib borilsa, talablar qoʻshiladi. Talabgor majburiy moliyaviy normativlarga ham rioya qilishi, dasturiy taʼminot va elektron aloqaga tayyorlik boʻyicha Markaziy depozitariy xulosasini olishi, operatsiyalarning ichki hisobini yuritadigan xodim hamda alohida nazoratchini tayinlashi kerak. Rahbar tegishli oliy maʼlumot va kamida ikki yillik mos ish tajribasiga ega boʻlishi, mutaxassislar va nazoratchi esa NAPPning malaka talablariga javob berishi lozim litsenziya talablarida.

Misol. Kompaniya 2026-yil 1-sentabrdan vositachilik va ishonch asosidagi boshqaruvni qoʻshib olib borishni rejalashtirdi. Eng kam miqdor qoʻshiladi: 3 000 BHM + 3 000 BHM = 6 000 BHM, yaʼni 2.640.000.000 soʻm. 2027-yil 1-iyuldan shu model uchun 4 000 BHM + 4 000 BHM = 8 000 BHM yoki 3.520.000.000 soʻm kerak boʻladi.

Ariza elektron shaklda topshiriladi. Hujjatlar tarkibiga kompaniya va bank rekvizitlari, mulkdorlik hamda boshqaruv tuzilmasi yakuniy benefitsiargacha, rahbarlar va mutaxassislar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, texnik tayyorlik dalillari kiradi. Chet ellik muassislar va rahbarlardan ayrim jinoyatlar boʻyicha sudlanmaganlik haqidagi legallashtirilgan yoki apostil qoʻyilgan maʼlumotnoma hamda uning davlat tilidagi notarial tarjimasi talab qilinadi hujjatlar roʻyxatida.

Umumiy muddat 20 ish kuni: ekspert xulosasi uchun 15 kungacha, qaror uchun toʻrt kun va xabardor qilish uchun bir kun. Arizani koʻrib chiqish yigʻimi undirilmaydi. Ijobiy qarordan keyin litsenziya davlat boji xabarnomadagi rekvizitlar boʻyicha 30 kun ichida toʻlanadi; aks holda qaror bekor qilinadi litsenziyalash sxemasiga koʻra. Amaldagi davlat boji jadvalida vositachi va boshqaruvchi uchun alohida stavka koʻrsatilmagan, shu bois miqdorni eski hujjatdan emas, NAPP xabarnomasidan tekshirish kerak.

Litsenziyaga ega tijorat banki qimmatli qogʻozlar bozorining alohida litsenziyasisiz vositachilik va ishonch asosidagi boshqaruv bilan shugʻullanishi mumkin. Sugʻurta tashkiloti vositachilikni shu tartibda amalga oshiradi. Alohida litsenziyadan ozodlik faoliyatning operatsion talablarini bekor qilmaydi banklar istisnosida.

Investitsiya vositachisi mijoz bilan qanday ishlaydi?

Vositachi mijozlarning puli va qimmatli qogʻozlarini oʻz hisobvaraqlaridan ajratilgan hisobvaraqlarda saqlashi, har bir mijoz boʻyicha alohida hisob yuritishi, bitimlarni mijoz shartnomasiga muvofiq bajarishi va hisobot berishi shart. Topshiriqlar halol ravishda kelib tushish tartibida bajariladi; mijoz topshirigʻi vositachining oʻz dilerlik operatsiyasidan ustun turadi. Manfaatlar toʻqnashuvi mijozga oshkor qilinishi kerak vositachi majburiyatlarida.

Shartnoma brokerlik va depozitar xizmatlar hajmini, topshiriq yuborish, hisobot, haq toʻlash va munosabatni tugatish tartibini belgilaydi. Qonun elektron topshiriqni hamda vositachilik va depozitar xizmatlarni bitta shartnomada birlashtirishni nazarda tutadi. Shartnoma bir yilga tuziladi va tomonlar tugatishni belgilamasa avtomatik uzayadi mijoz shartnomasi qoidasida.

2025-yil 22-dekabrdan kuchga kirgan qoidalar vositachining anderrayting, market-meykerlik va depozitar operatsiyalarni maxsus normativ hujjatlar asosida bajarishini aniqlashtiradi operatsion qoidalarda. Mijoz faqat kompaniyaning reyestrda borligini emas, litsenziya aynan zarur faoliyatni qamrab olishini, topshiriq qanday tasdiqlanishini va aktivlar qaysi hisobda qayd etilishini ham tekshirishi lozim.

Maslahatchilar, fondlar va bozor infratuzilmasi

Investitsiya maslahatchisi qanday ishlaydi?

Maslahatchi bozor va uning ishtirokchilarini tahlil qilishi, qimmatli qogʻozlarni chiqarish, joylashtirish va muomalasi boʻyicha maslahat berishi, transfer-agent xizmatlarini koʻrsatishi va soha mutaxassislarini oʻqitishi mumkin maslahatchi xizmatlarida. Tavsiya tayyorlashning oʻzi maslahatchiga mijoz aktivlarini boshqarish vakolatini bermaydi: mijoz hisobidan bitimni tegishli shartnoma asosida faqat vositachi yoki ishonch asosidagi boshqaruvchi amalga oshiradi.

2026-yil 1-iyuldan maslahatchi axborot tizimi orqali xabarnoma yuborib ish boshlaydi. Unda kamida 50 mln soʻm oʻz mablagʻi, elektron aloqaga tayyorlik, ichki hisob xodimi, nazoratchi, malaka talablariga mos rahbar va mutaxassislar boʻlishi kerak. Oʻz dasturiy mahsulotidan foydalansa, mualliflik huquqini tasdiqlovchi hujjatlar ham talab etiladi maslahatchi talablarida. Xabarnoma erkin faoliyat degani emas: NAPP maʼlumotni reyestrga kiritadi, masofaviy monitoring oʻtkazadi va buzilish boʻlsa choralar koʻradi.

Nom yoki yuridik manzil oʻzgarsa, filial yoxud vakolatxona ochilsa, bu haqda 10 ish kuni ichida axborot tizimi orqali xabar beriladi. Agentlik tasdiqnomani bir ish kuni ichida qayta rasmiylashtiradi qayta rasmiylashtirish qoidasida. Maslahatchi umumiy axborot materialini shaxsiy tavsiyadan ajratishi, dastlabki maʼlumotlar, taxminlar, manfaatlar toʻqnashuvi va mijozga berilgan xulosani qayd etishi maqsadga muvofiq.

Misol. Maslahatchining oʻz mablagʻi 48 mln soʻm boʻlsa, eng kam miqdorgacha 2 mln soʻm yetishmaydi: 50 mln − 48 mln = 2 mln. Xabarnoma ushbu shartni almashtirmaydi, shuning uchun kamomad faoliyat boshlanishidan oldin toʻldirilishi kerak.

Ishonch asosidagi boshqaruv va investitsiya fondi nimasi bilan farq qiladi?

Ishonch asosidagi boshqaruvchi belgilangan muddat davomida oʻz nomidan, lekin aktiv egasi yoki u koʻrsatgan shaxs manfaatida harakat qiladi. Boshqaruvga qimmatli qogʻozlar hamda ularni investitsiya qilish uchun moʻljallangan pul topshirilishi mumkin boshqaruv qoidasida. Vakolatlar, strategiya cheklovlari, haq, hisobot va mol-mulkni qaytarish tartibi shartnomada aniq belgilanishi kerak.

Boshqaruvchining litsenziya uchun ustav kapitali vositachi talabi bilan bir xil. Bundan tashqari, nobank boshqaruvchining oʻz mablagʻlari boshqaruvdagi aktivlarning oʻrtacha yillik qiymatiga bogʻlangan alohida joriy normativga boʻysunadi. Demak, faqat ustav kapitalini tekshirish doimiy moliyaviy barqarorlikni tasdiqlamaydi amaldagi qoidalarga koʻra.

Investitsiya fondi — aksiya chiqarib mablagʻ jalb qiladigan va uni investitsiya aktivlariga joylashtiradigan aksiyadorlik jamiyati. Fondning oʻziga alohida litsenziya kerak emas, biroq uni NAPP tartibga soladi va fond aktivlarini kasbiy ishonch asosidagi boshqaruvchi boshqaradi. Investitsiya fondi faoliyatini boshqa faoliyat bilan qoʻshib olib borish mumkin emas fond qoidalarida.

Savdo tashkilotchisi va depozitar tizim nima qiladi?

Birjadan tashqari savdo tashkilotchisi ishlaydigan elektron savdo tizimiga, bitimlar bajarilishini kafolatlash mexanizmiga, savdoga qoʻyish, kotirovka va axborotni oshkor qilish qoidalariga ega boʻlishi kerak. U maxfiylikni saqlashi va narx manipulyatsiyasiga qarshi choralarni qoʻllashi lozim. Pul shaklidagi eng kam ustav kapitali 2.552.000.000 soʻm (5 800 BHM) litsenziya talablarida.

NAPP arizani 20 ish kunida koʻrib chiqadi, koʻrib chiqish yigʻimi undirilmaydi. Litsenziya berish uchun davlat boji 1.760.000 soʻm (4 BHM) boʻlib, ijobiy qarordan keyin 30 kun ichida toʻlanadi litsenziyalash sxemasiga koʻra.

Misol. Tashkilotchining kapitali 5 500 BHM boʻlsa, belgilangan minimumgacha 300 BHM yetishmaydi: 5 800 − 5 500 = 300 BHM yoki 132.000.000 soʻm. 1.760.000 soʻm davlat boji alohida toʻlanadi va ustav kapitaliga kirmaydi.

Huquqlarni Markaziy depozitariy va hisobga oluvchi tashkilotlar hisobga oladi. Depozitar operatsiyada vositachi har bir deponentning qimmatli qogʻozlari soni va nominal qiymatini, majburiyat bilan yuklangan holatlarni hisobga oladi, birlamchi hujjatlarni saqlaydi va depo hisobvaragʻidan koʻchirma beradi depozitar majburiyatlarda. Vositachi yoki Markaziy depozitariyning qarzi boʻyicha undiruv alohida hisobvaraqlardagi mijoz puli va qimmatli qogʻozlariga qaratilmaydi aktivlarni himoya qilish qoidasida.

Ichki nazorat va kuzatuv

Ishtirokchiga qanday hujjat va nazoratlar kerak?

Faoliyat boshlanishidan oldin litsenziya hujjatlaridan tashqari quyidagi ishchi hujjatlar tizimini tayyorlash kerak:

• mijoz topshiriqlarini qabul qilish, roʻyxatga olish, navbat bilan bajarish va bekor qilish qoidalari;
• shartnoma, mijoz anketasi, hisobot, koʻchirma va manfaatlar toʻqnashuvi xabarnomasi shakllari;
• mijoz puli va qimmatli qogʻozlarining alohida hisobi, kirish huquqlari va solishtirish tartibi;
• ichki nazorat nizomi, nazoratchining mustaqilligi va buzilishlar jurnali;
• jinoiy daromadlarni legallashtirishga qarshi dastur, mijoz va benefitsiarni aniqlash, xavf profili va shubhali operatsiya haqida xabar berish;
• axborot xavfsizligi, zaxira nusxa, faoliyat uzluksizligi va Markaziy depozitariy bilan aloqa;
• axborotni oshkor qilish, hujjatlarni saqlash, shikoyatni koʻrib chiqish va shartnomani tugatish qoidalari.

Aniq toʻplam faoliyat turiga bogʻliq. Umumiy ichki nazorat qoidalari nazoratchidan qonunchilik va ichki hujjatlarga rioya etilishini tekshirish, murojaatlarni koʻrib chiqish hamda buzilish haqida rahbarni xabardor qilishni talab qiladi ichki nazorat talablarida. Amaldagi maxsus qoidalar mijoz va benefitsiarni tekshirish, shubhali operatsiyalarni aniqlash va nazoratni hujjatlashtirishni talab etadi jinoiy daromadlarga qarshi talablarda. Bu tizim jinoiy daromadlarni legallashtirish haqidagi alohida materialda batafsil tushuntirilgan.

Narxlarni manipulyatsiya qilish va insayder axborotidan noqonuniy foydalanish qonun taqiqlari bilan taqiqlangan. Amaliy nazorat xodimlarning shaxsiy bitimlari, bogʻliq shaxslar, noodatiy yoki kelishilgan topshiriqlar, mijoz topshirigʻining ustuvorligi va eʼlon qilinadigan maʼlumotning haqqoniyligini qamrab olishi lozim.

NAPP nazorati va buzilish oqibatlari

NAPP masofaviy va joyiga chiqqan holda nazorat oʻtkazishi, hujjat va maʼlumot talab qilishi, bajarilishi majburiy koʻrsatma berishi va litsenziya choralarini qoʻllashi mumkin. 2026-yilgi nizom boʻyicha Agentlik litsenziyani 10 ish kunigacha toʻxtatib turishi, uzoqroq toʻxtatish yoki bekor qilish uchun sudga murojaat qilishi mumkin nazorat vakolatlariga koʻra.

Litsenziat nomi yoki manzilini oʻzgartirsa yoxud qayta tashkil etilsa, qayta roʻyxatdan oʻtgandan keyin besh ish kuni ichida litsenziyani qayta rasmiylashtirish uchun ariza beradi. NAPP buni koʻpi bilan besh ish kunida amalga oshiradi qayta rasmiylashtirish tartibida. Ustav kapitalidagi ulushni, jumladan norezidentga sotish, direktor yoki uning oʻrinbosarlarini almashtirish regulyator bilan kelishiladi litsenziya talablarida.

NAPP qarori va harakati ustidan belgilangan tartibda shikoyat qilish mumkin shikoyat qilish tartibida. Tashkilot regulyator soʻrovlarining yagona reyestrini yuritishi, har bir javob uchun masʼul shaxsni belgilashi va aniqlangan buzilish bartaraf etilganini tasdiqlovchi dalillarni saqlashi kerak. Umumiy tartib biznes tekshiruvlari haqidagi materialda yoritilgan.

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi?

• 2025-yil 22-dekabrdan investitsiya vositachisi faoliyatining 3728-son bilan roʻyxatdan oʻtgan yangi qoidalari amal qiladi; avvalgi hujjat kuchini yoʻqotgan buyruqqa koʻra.
• 2026-yil 1-iyuldan vositachi, ishonch asosidagi boshqaruvchi va birjadan tashqari savdo tashkilotchisini litsenziyalash boʻyicha 3850 va 3851-son nizomlar kuchga kirdi. Ular kapitalning yangi jadvali, 20 kunlik tartib va koʻrib chiqish yigʻimi olinmasligini belgiladi nizomlarga koʻra.
• Shu sanadan investitsiya maslahatchisi 50 mln soʻm oʻz mablagʻi va elektron reyestr bilan xabardor qilish tartibiga oʻtdi 3852-son nizomga koʻra.
• 2026-yil 15-oktabrdan kasbiy ishtirokchilar va savdo tashkilotchilari uchun yangi maxsus jinoiy daromadlarni legallashtirishga qarshi qoidalar kuchga kiradi. Shu sanagacha 2009-yil qoidalari amal qiladi; kelajak qoidalarini hozirning oʻzida amaldagi deb qoʻllash mumkin emas 3898-son hujjatga koʻra.

Koʻp beriladigan savollar

Jismoniy shaxs brokerlik litsenziyasini olishi mumkinmi?

Yoʻq. Kasbiy ishtirokchi yuridik shaxs boʻlishi kerak, litsenziya talablari esa ustav kapitali, rahbar, mutaxassislar, ichki hisob va nazoratchiga ega tashkilotni nazarda tutadi. Fuqaro litsenziyali vositachi orqali investitsiya qilishi mumkin, ammo oʻz nomidan brokerlik xizmatini koʻrsata olmaydi faoliyat turlari roʻyxatida.

2026-yilda brokerlik litsenziyasi qanday olinadi?

Yuridik shaxs tashkil etiladi, pul shaklida kamida 1.320.000.000 soʻm (3 000 BHM) ustav kapitali shakllantiriladi, malaka talablariga mos xodimlar tayinlanadi, Markaziy depozitariyning texnik xulosasi olinadi va mulkdorlik tuzilmasi toʻliq ochilgan elektron ariza yuboriladi. NAPP ekspertiza va qarorni 20 ish kuni ichida yakunlaydi 3850-son nizomga koʻra.

Vositachilik va ishonch asosidagi boshqaruvni qoʻshib olib borish mumkinmi?

Ha, litsenziya ikkala turni qamrab olsa va cheklovlarga rioya qilinsa mumkin. Kapital talablari qoʻshiladi: 2026-yil 1-iyuldan birgalikdagi model uchun kamida 2.640.000.000 soʻm (6 000 BHM) talab qilinadi, chunki har bir faoliyatga 1.320.000.000 soʻmdan toʻgʻri keladi litsenziya talablarida.

Investitsiya maslahatchisiga litsenziya kerakmi?

Yoʻq. 2026-yil 1-iyuldan xabardor qilish tartibi amal qiladi. Shunga qaramay, maslahatchi oʻz mablagʻi, xodimlar, ichki hisob, nazorat va texnik tayyorlik talablarini bajarishi, NAPP esa uning maqomini xabarnomalar reyestriga kiritishi kerak 3852-son nizomga koʻra.

Kasbiy ishtirokchini qanday tekshirish mumkin?

NAPP reyestri, toʻliq yuridik nom va STIR, litsenziya yoki xabarnomaning turi va holati, imzo qoʻyuvchi vakolati, aktivlarni hisobga olish tartibi hamda mijoz hisobvaragʻi rekvizitlarini tekshiring. Mijoz pulini vositachining oddiy xoʻjalik hisobvaragʻiga yuborish talabi mablagʻni ajratib saqlash qoidasiga mos kelmaydi vositachi majburiyatlarida.

Mijoz aktivlari brokerning qarzlaridan himoyalanganmi?

Vositachi mijoz puli va qimmatli qogʻozlarini oʻz hisobvaraqlaridan ajratishi shart. Vositachi yoki Markaziy depozitariy majburiyati boʻyicha undiruv ham alohida hisobvaraqdagi mijoz aktiviga qaratilmaydi. Bu infratuzilma xavfini kamaytiradi, biroq investitsiya qiymatini kafolatlamaydi va bozor zararini istisno etmaydi aktivlarni himoya qilish qoidasida.

Bogʻliq materiallar

• Litsenziya va ruxsatnomalar
• Biznes tekshiruvlari
• Jinoiy daromadlarni legallashtirish