Oʻzbekistonda biznes tekshiruvlari: tartib va huquqlar

Biznes tekshiruvi vakolatli organ tomonidan roʻyxatga olingan asosda, vakolatli inspektorlar orqali va tekshiruv dasturi doirasida oʻtkazilsa qonuniy hisoblanadi. 2026-yil 28-avgustdan kichik biznes uchun uch yillik moratoriy amal qiladi, ammo aniq koʻrsatilgan olti holat istisno boʻlib qolgan.

Qisqacha:

• Nazorat qiluvchi organ va uning nazorat funksiyasi tasdiqlangan roʻyxatlarda boʻlishi kerak.
• Odatdagi tekshiruv “Yagona davlat nazorati” axborot tizimida roʻyxatga olinadi va biznes oldindan xabardor qilinadi.
• Inspektor tekshiruv predmeti, davri va dasturi chegarasidan chiqa olmaydi.
• Natija dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi; eʼtiroz darhol qayd etilishi va keyin shikoyat qilinishi mumkin.
• Biznesning asosiy himoyasi — tekshiriladigan asos, inspektorning vakolati va dasturning aniq chegaralari.

Yangilangan: 2026-yil 05-sentyabr

Tekshiruv qoidalari va asoslari

Tekshiruv profilaktika tadbiridan nimasi bilan farq qiladi

Tekshiruv — qonunchilikka rioya etilishini material, hujjat yoki maʼlumot olish va qonunda ruxsat etilgan harakatlarni bajarish orqali aniqlaydigan nazorat tadbiridir. Bu taʼrif amaldagi nizomda berilgan. Shu sababli davlat organining kompaniya bilan har qanday aloqasi tekshiruv hisoblanmaydi.

Davlat nazoratining qonundagi shakllari tekshiruv, shu jumladan taftish va nazorat tartibidagi tekshiruv, statistika hamda boshqa axborotni tahlil qilish va boʻysunuvchi organlar faoliyatini inspeksiya qilishdan iborat. Bu shakllar alohida normada sanalgan. Profilaktika tadbiri esa tadbirkor faoliyatiga aralashmasdan huquqbuzarlikning oldini olishga xizmat qilishi kerak.

Barcha nazorat tadbirlarida qonuniylik, xolislik, oshkoralik, tadbirkor huquqlarini himoya qilish va faoliyatga aralashmaslik prinsiplari amal qiladi. Qonunchilikdagi bartaraf etib boʻlmaydigan qarama-qarshilik va noaniqliklar tadbirkor foydasiga talqin qilinadi. Bu qoida nazorat prinsiplariga kiritilgan.

Kichik biznes tekshiruvlariga moratoriy qachon amal qiladi

2026-yil 28-avgustdan kichik tadbirkorlik subyektlari faoliyatini har qanday tekshirishga uch yillik moratoriy joriy etildi. Istisnolarga kirmaydigan tekshiruv bu davrda noqonuniy hisoblanadi. Moratoriy aynan kichik tadbirkorlik subyekti maqomiga ega biznesga tatbiq etiladi; boshqa kompaniyalar uchun umumiy tartib saqlanadi.

Bu istisnolarning toʻliq roʻyxati. “Xavf” degan umumiy vajning oʻzi kichik biznesning odatdagi tekshiruvini istisnoga aylantirmaydi. Organ tadbir olti holatning qaysi biriga kirishini koʻrsatishi kerak.

Biznesni kim tekshirishi mumkin

Tadbirkorni faqat tasdiqlangan roʻyxatdagi nazorat qiluvchi organ va faqat unga biriktirilgan soha boʻyicha tekshirishi mumkin. 2023-yildan davlat nazorat funksiyalari reyestrida mavjud boʻlmagan funksiya boʻyicha tekshiruv taqiqlangan. Bu cheklov roʻyxatga olish qoidasi bilan birga belgilangan.

Biznes-ombudsman tekshiruvlarni muvofiqlashtiradi, ularning qonuniyligini nazorat qiladi, tadbirkorlarga huquqiy koʻmak beradi va elektron reyestrlarni yuritadi. Uning vazifasi maxsus qonunda belgilangan.

Umumiy tartibning chegaralari bor. Kameral soliq tekshiruvlari va bojxona nazorati shakllari “Yagona davlat nazorati” axborot tizimida roʻyxatga olinmaydi. Soliq tekshiruvlari Soliq kodeksi bilan ham, Markaziy bank nazoratidagi shaxslar ustidan nazorat esa Markaziy bank toʻgʻrisidagi qonunchilik bilan tartibga solinadi. Ushbu istisnolar nazorat tizimida va umumiy nizomda koʻrsatilgan.

Soliq nazoratining maxsus tartiblari soliq tekshiruvlari haqidagi maqolada batafsil yoritilgan. Litsenziya talablari nazorati uchun litsenziya va ruxsatnomalar maqolasiga qarang.

Xavf tahlili tekshiruvga qanday taʼsir qiladi

2025-yil 1-yanvardan “Xavfni tahlil etish” elektron tizimi faoliyatni past, oʻrta va yuqori xavfga ajratadi. Past xavfli faoliyat tekshirilmaydi. Oʻrta yoki yuqori xavfda organ profilaktika tadbirini yoxud tekshiruvni qoʻllaydi. Hayot va sogʻliq, jamoat yoki davlat xavfsizligi, atrof-muhit yoxud mol-mulkka tahdidning oldini olish haqidagi aniq faktlarga asoslangan tekshiruv esa xavf ballidan qatʼi nazar oʻtkazilishi mumkin.

Profilaktika tadbirlari yetti shaklda oʻtkaziladi va biznes faoliyatiga aralashmasligi kerak. Joyiga chiqib koʻzdan kechirish faqat aniq sanalgan xavfli obyektlar va yongʻin xavfsizligi masalalarida mumkin. Bu chegaralar profilaktika qoidalarida belgilangan.

Xavf toifasi huquqbuzarlikning dalili emas. U nazorat usulini belgilaydi, xolos. Organ muayyan buzilishni roʻyxatga olingan tekshiruv doirasidagi hujjatlar va qonuniy harakatlar bilan aniqlashi shart.

Xabarnoma va tekshiruvchini kiritish

Tekshiruv qanday tayinlanadi va biznes qanday xabardor qilinadi

2025-yil 1-yanvardan tekshiruv Biznes-ombudsmanni xabardor qilish va “Yagona davlat nazorati” axborot tizimida roʻyxatga olish orqali oʻtkaziladi. Roʻyxatga olinmagan tekshiruv noqonuniydir. Maxsus roʻyxatdagi tekshiruvda subyektni oldindan aniqlash imkoni boʻlmasa yoki kechiktirib boʻlmaydigan xavf mavjud boʻlsa, tekshiruv boshlanganidan keyin 24 soat ichida roʻyxatdan oʻtkazish mumkin.

Kompaniya xavfga asoslangan tekshiruv haqida kamida 10 ish kuni oldin xabardor qilinadi. Xabarnomada organ, tekshirilayotgan subyekt, STIR yoki JSHSHIR, IFUT kodi, manzillar, asos, muddat, predmet va tekshiriladigan davr koʻrsatiladi. Ilova qilinadigan dastur xabarnomadagi asos bilan cheklanadi.

Xabarnomadan keyin nazorat qiluvchi organ uch ish kuni ichida buyruq qabul qiladi va uni bir ish kuni ichida tizimga kiritadi. Xabarnoma, dastur va buyruq talablari tayinlash tartibida belgilangan.

Inspektorni kiritishdan oldin nimani tekshirish kerak

Tekshiruv boshlanishidan oldin inspektor xizmat va maxsus guvohnomalarini koʻrsatadi, buyruq hamda dastur nusxalarini tilxat orqali topshiradi. Shu hujjatlar berilgan payt tekshiruvning boshlanishi hisoblanadi. Tekshiruvni faqat buyruqda koʻrsatilgan xodimlar oʻtkazishi mumkin.

Bunday kamchiliklarda inspektorni kiritmaslik huquqi va biznesning boshqa huquqlari ishtirokchilar nizomida belgilangan. 2026-yil 1-iyuldan tizimda roʻyxatga olinmagan xodim, tizimga kiritilmagan asos yoki maxsus guvohnomasiz oʻtkazgan tekshiruv aniq ravishda noqonuniy deb topiladi.

Kiritmaslik holatini xotirjam va dalillar bilan rasmiylashtirish kerak: inspektorlar maʼlumotlarini qayd etish, xabarnoma hamda tizimdagi yozuv tasvirini saqlash va sabab koʻrsatilgan ichki dalolatnoma tuzish lozim. Hujjatlar toʻgʻri boʻlsa, qonuniy tekshiruvga toʻsqinlik qilish mumkin emas.

Muddatlar va tekshiruvchi vakolatlari

Tekshiruv qancha davom etadi va qaysi davrni qamrab oladi

Tekshiruvning umumiy muddati 30 kalendar kundan oshmaydi (717-I-son Qonunning 11-moddasi). Bu umumiy muddatni alohida holatda uzaytirish mexanizmi kichik tadbirkorlik subyektlariga tatbiq etilmaydi. Maxsus qonun qisqaroq muddat belgilashi mumkin.

Davr, takroriylik, koʻchirish va uzaytirish qoidalari tekshiruv oʻtkazish tartibida jamlangan. Kichik biznes avval moratoriy qoʻllanishini aniqlaydi: istisno boʻlmasa, tekshiruv muddati masalasi yuzaga kelmaydi.

Inspektor nima qilishi mumkin va vakolat chegarasi qayerda

Inspektor tekshiruv predmeti doirasida tegishli hujjat va elektron maʼlumotlarni talab qilishi hamda oʻrganishi, qonun ruxsat bergan holatda obyektni koʻzdan kechirishi, tushuntirish olishi, yozma koʻrsatma berishi, auditor yoki ekspertni jalb etishi mumkin. Kompaniya qonuniy tekshiruvga toʻsqinlik qilmasligi va unga taalluqli materiallarni berishi shart.

Shu bilan birga, biznes predmetga aloqasiz talablarni bajarmaslik, shaxsan yoki vakil orqali qatnashish, shu organga ilgari topshirilgan hujjatlarni qayta bermaslik, materiallar va ekspertiza bilan tanishish, dalolatnomani olish hamda shikoyat qilish huquqiga ega. Tekshiruv kompaniyaning ish vaqtida oʻtkaziladi, inspektor buyruq va dasturdan tashqariga chiqmaydi. Soʻrovga koʻra Savdo-sanoat palatasi yoki birlashma vakili, shartnoma asosida esa soliq maslahatchisi, tarjimon yoki advokat qatnashishi mumkin. Ushbu vakolat va chegaralar ishtirok etish qoidalarida va tekshiruv tartibida koʻrsatilgan.

Tijorat siri vakolatli organning asoslantirilgan talabi boʻyicha bepul taqdim etiladi. Talabda maqsad, huquqiy asos va topshirish muddati koʻrsatilishi kerak; rad etilganda organ sudga murojaat qilishi mumkin. Bu sirni talab qilish tartibida belgilangan. Maʼlumotni olgan davlat organi uning maxfiyligini taʼminlashi, uni oshkor qilmasligi va shaxsiy maqsadda ishlatmasligi shart. Bu alohida maxfiylik kafolatidir.

Litsenziya, ruxsatnoma va xabardor qilish talablari uchun torroq qoida amal qiladi. Sayyor tekshiruv xavf tahlili yoki murojaat asosida, Biznes-ombudsmanni xabardor qilish yoxud uning roziligi bilan va 10 kundan oshmagan muddatda oʻtkaziladi. Organ tegishli tartib-taomil pasportidan tashqaridagi maʼlumot yoki talabni tekshira olmaydi.

Natijalar, shikoyat va javobgarlik

Natijalar va eʼtirozlar qanday rasmiylashtiriladi

Tekshiruv dalolatnomasi kamida ikki nusxada tuziladi: bir kunlik tekshiruvda oʻsha kuni, uzoqroq tekshiruvda esa oxirgi kundan kechiktirmay. Bir nusxa biznesga beriladi. Yozma eʼtiroz dalolatnomaning oʻzida qayd etilishi yoki alohida hujjat sifatida ilova qilinishi mumkin; topshirilganini tasdiqlovchi dalil saqlanadi.

Dalolatnomani imzolash yoki olishdan bosh tortish tekshiruv tugashiga toʻsqinlik qilmaydi. Bunda nusxa keyingi ish kunidan kechiktirmay yuboriladi. Dalolatnoma va xabardor qilish dalillari uch ish kuni ichida, qoʻllangan taʼsir chorasi haqidagi maʼlumot esa bir ish kuni ichida “Yagona davlat nazorati” tizimiga kiritiladi. Har bir bosqich rasmiylashtirish tartibi bilan tartibga solinadi.

Dalolatnomani olganda faktni huquqiy xulosadan ajratish zarur. Har bir xulosa qaysi hujjatga zidligi, qaysi harakat dasturdan tashqariga chiqqani va qanday protsessual buzilish natijaga taʼsir qilgani koʻrsatiladi. Ilovali va bandma-band eʼtiroz umumiy “rozi emasmiz” jumlasidan kuchliroqdir.

Tekshiruv yoki yozma koʻrsatma ustidan qanday shikoyat qilinadi

Norozi tadbirkor yuqori turuvchi organga, Biznes-ombudsmanga, Savdo-sanoat palatasiga yoki sudga murojaat qilishi mumkin. Bu yoʻllar shikoyat qilish tartibida aniq koʻrsatilgan.

Biznes-ombudsmanga shikoyat arizachi huquqbuzarlikni bilgan paytdan yoki boshqa himoya usulidagi oxirgi qarordan boshlab bir yil ichida beriladi. Uzrli sabab bilan oʻtkazib yuborilgan muddat tiklanishi mumkin. Bir yillik muddat uchun davlat boji olinmaydi. Biznes-ombudsman tekshiruvlarni kuzatish, ogohlantirish eʼlon qilish, bajarilishi majburiy taqdimnoma kiritish va biznes manfaatida bojsiz sudga murojaat qilish huquqiga ega. Bular uning himoya vakolatlari hisoblanadi.

Maʼmuriy sudga ariza, odatda, biznes huquqbuzarlikni bilgan paytdan boshlab olti oy ichida beriladi. Sud qarorni haqiqiy emas, harakatni noqonuniy deb topishi va organga huquqbuzarlikni bartaraf etish majburiyatini yuklashi mumkin. Sud boshqa muddat bermasa, organ ijro haqida bir oy ichida xabar qiladi.

Sudga murojaat qilish nizolashilayotgan harakat yoki qarorni toʻxtatadi. Favqulodda vaziyat, epidemiya yoki hayot va sogʻliq uchun boshqa real tahdidga qarshi choralar bundan mustasno. Sudga murojaat qilingani haqida nazorat qiluvchi organni xabardor qilish kerak. Bu kafolat davlat nazorati qonunida berilgan.

Noqonuniy tekshiruv uchun qanday javobgarlik bor

Nazorat qiluvchi organning noqonuniy qarori yoki harakati oqibatidagi zarar, shu jumladan boy berilgan foyda qoplanishi kerak. Qonun zararni qoplash huquqini beradi, biroq biznes zarar miqdori va sababiy bogʻlanishni hujjatlar bilan tasdiqlashi lozim.

Noqonuniy tekshiruv oʻtkazgan yoki tekshiruv tartibini buzgan mansabdor shaxsga 17.600.000 dan 35.200.000 BHMgacha jarima solinadi. Tartibni buzish uchun javobgarlik Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 241²-moddasida belgilangan.

Misol. Quyi chegara 440.000 × 40 = 17.600.000 soʻm, yuqori chegara esa 440.000 × 80 = 35.200.000 soʻm tarzida hisoblanadi. BHM oʻzgarganda tokenlar summani avtomatik yangilaydi.

Hisobot yoki hujjatlarni noqonuniy talab qilish 8.800.000 dan 17.600.000 BHMgacha, bir yil ichida takror sodir etish esa 17.600.000 dan 26.400.000 BHMgacha jarimaga sabab boʻladi. Bu noqonuniy talablar shu kodeksning 241¹⁰-moddasida alohida huquqbuzarlik sifatida belgilangan.

Misol. Oddiy oraliq 440.000 × 20 = 8.800.000 soʻm va 440.000 × 40 = 17.600.000 soʻm, takroriy oraliq esa 440.000 × 40 = 17.600.000 soʻm va 440.000 × 60 = 26.400.000 soʻm tarzida koʻrsatiladi.

Oʻzgarishlar va rahbar tekshiruvlari

2026–2027-yillarda nimalar oʻzgardi

2026-yil 1-iyuldan “Yagona davlat nazorati” tizimida mobil ilova, elektron maxsus guvohnomalar, vakolatsiz nazoratchi haqida ogohlantirish va tartib buzilishini avtomatik aniqlash funksiyalari ishga tushirildi. Bu imkoniyatlar raqamli islohotda belgilangan.

2026-yil 1-avgustdan inspektor tekshiruvdan oldin “Biznes himoya” QR-kodini skanerlaydi, maxsus guvohnomalar esa elektron shaklda yuritiladi. Tekshiruv yoki rasmiy muloqot haqidagi maʼlumot QR-kod orqali kiritilmasa, tadbirkor davlat xizmatchisini kiritmaslik va muloqotga kirishmaslik huquqiga ega. Bir xizmatchining ayni biznes bilan yil davomida ikki asossiz muloqoti xizmat tekshiruviga va uning 12 oy nazoratda qatnashishini taqiqlashga sabab boʻladi. Bu oqibatlar raqamli hisob qoidalarida berilgan.

Yuqorida bayon qilingan moratoriy 2026-yil 28-avgustdan kuchga kirdi. Sud himoyasi ham kuchaydi: sud davlat organiga qarorni qayta koʻrib chiqish majburiyatini yuklasa, sudning huquqiy pozitsiyasi majburiy boʻladi, yangi qaror biznes holatini ogʻirlashtira olmaydi va qayta koʻrish 30 kun ichida tugatiladi.

2027-yil 1-yanvardan bir biznesni bir yil ichida har qanday takroriy tekshirish uchun Biznes-ombudsman ruxsati talab etiladi; kameral soliq tekshiruvi bundan mustasno. Shu sanadan hayot, sogʻliq yoki boshqa shaxsning mol-mulkiga zarar yetkazmagan birinchi huquqbuzarlikda moliyaviy jarima oʻrniga avval kamchilikni bartaraf etish uchun 10 kun beriladi. Bu ikki kelgusi kafolat PF-175-son Farmonda belgilangan.

Rahbar tekshiruvdan oldin va uning davomida nima qilishi kerak

1. Kompaniya kichik biznesga kirishi va koʻrsatilgan asos moratoriydagi olti istisnoning biriga tegishli ekanini aniqlash.
2. Organ va nazorat funksiyasini tasdiqlangan roʻyxatlar boʻyicha tekshirish, soʻng tekshiruvni “Yagona davlat nazorati” tizimidan topish.
3. Xabarnoma, buyruq, dastur, muddat, tekshiriladigan davr, inspektorlar va ularning elektron guvohnomalarini solishtirish.
4. Kompaniyaning bitta vakilini tayinlash, hujjatlar berilishi hisobini yuritish va topshirilgan narsalarning nusxalarini saqlash.
5. Predmetdan tashqari talablarni, ish vaqti buzilishini va amaldagi harakatlarning dasturdan farqini qayd etish.
6. Dalolatnomani olish, aniq eʼtirozlarni kiritish hamda maʼmuriy yoki sud himoyasi muddati boshlanadigan sanani belgilash.

Amaliy chegara oddiy: kompaniya qonuniy tekshiruvga hamkorlik qiladi va uni hujjatlashtiradi; roʻyxatga olish, vakolat yoki qonuniy asos boʻlmasa, kamchilikni qayd etadi va tegishli kiritmaslik yoxud shikoyat tartibidan foydalanadi.

Koʻp beriladigan savollar

Hozir kichik biznesni tekshirish mumkinmi?

Faqat uch yillik moratoriydagi olti istisnodan biri mavjud boʻlsa: jinoyat ishi, inson salomatligiga taʼsir, mehnat qonunchiligiga rioya etish, fuqaro murojaati, QQSni qoplash yoki qaytarish yoxud biznesni tugatish. Bu holatlardan tashqarida kichik biznes tekshiruvi noqonuniydir.

Inspektorni kiritmaslik mumkinmi?

Ha. Tegishli tartibda rasmiylashtirilgan va berilgan buyruq, Biznes-ombudsmanni xabardor qilish, amaldagi maxsus guvohnoma yoki tekshiruv roʻyxati mavjud boʻlmasa, inspektorni kiritmaslik mumkin. Sabab qayd etilishi kerak; hujjatlari toʻgʻri qonuniy nazoratga toʻsqinlik qilib boʻlmaydi.

Biznes bir hujjatni qayta berishi shartmi?

Yoʻq, agar hujjat shu nazorat qiluvchi organga ilgari topshirilgan boʻlsa. Kompaniya tekshiruv predmetiga aloqasiz talablarni bajarishdan ham bosh tortishi mumkin.

Shikoyat yozma koʻrsatma ijrosini toʻxtatadimi?

Sudga shikoyat qilish, odatda, organ xabardor etilgach, nizolashilayotgan harakat yoki qarorni toʻxtatadi. Favqulodda vaziyat, epidemiya va hayot yoki sogʻliq uchun boshqa real tahdidlar bundan mustasno.

Noqonuniy tekshiruv ustidan qayerga shikoyat qilinadi?

Talab qilinayotgan himoya usuliga qarab yuqori turuvchi organga, Biznes-ombudsmanga, Savdo-sanoat palatasiga yoki maʼmuriy sudga murojaat qilish mumkin. Ombudsman uchun bir yillik, sud uchun esa huquqbuzarlik maʼlum boʻlgan paytdan odatda olti oylik muddat amal qiladi.