Oʻzbekistonda kasanachilik: shartnoma, ish haqi va mehnat muhofazasi

Kasanachi ish beruvchining buyurtmasiga koʻra oʻz uyida yoki oʻziga tegishli yoxud ijaraga olingan boshqa xonada tovar ishlab chiqaradi yoki xizmat koʻrsatadi. Yozma mehnat shartnomasi, ishga qabul qilish toʻgʻrisidagi buyruq va Yagona milliy mehnat tizimida (YAMMT) roʻyxatdan oʻtkazish talab etiladi. Ish beruvchi Mehnat kodeksi (MK 443-moddasi) va Vazirlar Mahkamasi qoidalariga koʻra xavfsizlikni tekshiradi, materiallarni beradi, natija uchun haq toʻlaydi va shartnomada kelishilgan xarajatlarni qoplaydi.

Qisqacha:

• kasanachi sifatida 16 yoshdan (MK 444-moddasi) ishga qabul qilish mumkin, toʻliq yakka tartibdagi moddiy javobgarlik zarur boʻlsa, eng kichik yosh 18 yosh;
• qogʻozdagi shartnoma YAMMTda besh ish kuni ichida, shartnomaning bekor qilinishi esa uch ish kuni ichida roʻyxatdan oʻtkaziladi;
• topshiriq oylik ish vaqti normasiga sigʻishi kerak, biroq ish jadvalini kasanachining oʻzi belgilaydi, shu sababli tungi, dam olish kunlaridagi va ish vaqtidan tashqari mehnat uchun oshirilgan haq qoʻllanmaydi;
• yillik mehnat taʼtili kamida 21 kun (MK 449-moddasi);
• ish boshlanishidan oldin ish beruvchi shartnoma, xona, topshiriq, asbob-uskuna, natijani qabul qilish, haq toʻlash, xarajatlarni qoplash va mehnatni muhofaza qilishni bitta izchil jarayon sifatida kelishib olishi kerak.

Yangilangan: 2026-yil 05-sentyabr

Ishlar, xodimlar va xonalar

Kasanachilik nima

Kasanachilik uyda bajariladigan har qanday ishning norasmiy nomi emas, balki mehnat munosabatlarining alohida turidir. Kasanachi mehnat shartnomasi asosida ish beruvchining buyurtmasi boʻyicha oʻz yashash joyida, oʻziga yoki oila aʼzosiga tegishli xonada yoxud oʻzi ijaraga olgan xonada tovar ishlab chiqaradi yoki xizmat koʻrsatadi.

Kasanachilik masofadan turib ishlashdan ishning tashkil etilishi bilan farq qiladi. Masofadan ishlovchi xodim ish beruvchi nazoratidagi joydan tashqarida mehnat vazifasini bajaradi va axborot tarmoqlari (MK 452-moddasi) orqali aloqada boʻladi. Kasanachi esa uyida ishlab chiqarish topshirigʻini yoki xizmatni bajaradi; bunda koʻpincha unga xom ashyo va asbob-uskuna berilib, tayyor natija qaytarib olinadi.

Uy ishchisi ham boshqa toifadir. U jismoniy shaxs boʻlgan ish beruvchining tadbirkorlikka aloqador boʻlmagan shaxsiy ehtiyojlari uchun, masalan, enaga, bogʻbon yoki haydovchi sifatida ishlaydi. Bunday shaxsiy ehtiyojlarga xizmat (MK 514-moddasi) alohida qoidalar bilan tartibga solinadi.

Ish beruvchi oʻzini oʻzi band qilgan shaxsni ham kasanachi sifatida jalb qilishi mumkin: bu imkoniyat ish beruvchilarga ruxsat etilgan. Biroq oʻzini oʻzi band qilganlik maqomi yoki fuqarolik-huquqiy shartnoma oʻz-oʻzidan mehnat kafolatlarini bermaydi. Taraflar amalda mehnat vazifasi, ish beruvchiga boʻysunish va ish haqi toʻgʻrisida kelishgan boʻlsa, mehnat shartnomasi tuzilib, xodim kafolatlari qoʻllanishi kerak.

Bu yerda ofisdan tashqarida ishlashning barcha koʻrinishlari emas, kasanachilik yoritilgan. Mehnat shartlarini oʻzgartirish haqidagi maqola ishlab turgan xodimni boshqa rejimga qachon oʻtkazish va qoʻshimcha kelishuvni qanday rasmiylashtirishni tushuntiradi. Amaldagi xodim kasanachiga aylantirilsa, shu maqola kerak boʻladi.

Kimni kasanachi qilib ishga olish mumkin

Kasanachi qonunda belgilangan yoshga yetgan, tegishli xonaga hamda zarur koʻnikmalarga ega yoki oʻqitilgan shaxs boʻlishi kerak. Ish beruvchi muayyan ishni uning koʻnikmalari va sogʻligʻini hisobga olib tanlaydi. Nogironligi boʻlgan shaxs uchun tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasi tavsiyalari ham eʼtiborga olinadi.

Ish toʻliq yakka tartibdagi moddiy javobgarlikni talab qilmasa, eng kichik yosh 16 yosh. Kasanachiga boyliklar topshirilsa va ishning xususiyati toʻliq yakka tartibdagi moddiy javobgarlik shartnomasini talab qilsa, u 18 yoshga toʻlgan boʻlishi kerak. Voyaga yetmagan xodimga umumiy cheklovlar va majburiy tibbiy koʻrik qoidalari ham tatbiq etiladi.

Oila aʼzolari kasanachiga ish beruvchining roziligisiz (MK 447-moddasi) yordam berishi mumkin. Ular shu sababli ish beruvchining xodimiga aylanmaydi, ish beruvchidan ish haqi va mehnat kafolatlarini olmaydi. Ish beruvchi oldida butun natijaning sifati uchun kasanachi javob beradi. Shu bois qabul qilish tartibi va sifat talablari topshiriladigan barcha natijani qamrab olishi kerak.

Xona va ish turini qanday tekshirish kerak

Shartnoma imzolanishidan oldin ish beruvchi texnologik jarayonni uyda bajarish mumkinligini va xona topshiriqni xavfsiz bajarishga mosligini aniqlashi shart. Turar joyni yashash uchun moʻljallanmagan joy toifasiga oʻtkazish talab qilinmaydi, ammo bu istisno sanitariya, yongʻin va texnik talablarni bekor qilmaydi. Xona yashash uchun yaroqli boʻlib qolishi kerak; kasanachilik turar joydan sanoat maqsadida foydalanish boʻyicha umumiy cheklovdan chiqarilgan (xonadan foydalanish, Uy-joy kodeksining 9-moddasi).

Uyda litsenziya talab qilinadigan ishni topshirish, kuch sarflab ishlatiladigan, koʻp energiya sarflaydigan yoki texnik jihatdan murakkab asbob-uskunadan, xavfli kimyoviy komponentdan yoxud uy sharoitida nazorat qilib boʻlmaydigan maxsus xavfsizlik qoidali texnologiyadan foydalanish mumkin emas. Ayrim ruxsat etiladigan ishlar uchun yongʻin va sanitariya nazorati organlari hamda Davlat mehnat inspeksiyasining ruxsati talab qilinadi (MK 445-moddasi).

Qonunosti roʻyxatida quyidagi taqiqlangan guruhlar koʻrsatilgan:

Tekshiruv natijasini ichki dalolatnomada qayd etish maqsadga muvofiq: manzil, xona, ish, uskuna, xom ashyo, xavf omillari, zarur ruxsatlar va himoya choralari yoziladi. Dalolatnoma davlat organining ruxsatini almashtirmaydi, ammo ish beruvchi nega aynan shu joyda ishlashga ruxsat berganini tasdiqlaydi. Nazorat organlari vakillari xususiy xonaning ish bajariladigan qismiga faqat mulkdor va kasanachi roziligi bilan kirishi mumkin; ish beruvchi vakillarining kirish shartlari esa mehnat shartnomasida oldindan belgilanadi.

Shartnoma va ishga qabul hujjatlari

Mehnat shartnomasiga nimalarni kiritish kerak

Kasanachi bilan yozma shartnoma tuziladi. Umumiy majburiy shartlar (MK 104-moddasi) ish joyi va mehnat vazifasi, ish boshlanadigan sana, haq toʻlash, muddatli shartnomaning muddati va asosi, alohida ish vaqti rejimi, maxsus sharoitlar kafolatlari hamda ishning xususiyatini oʻz ichiga oladi. Kasanachilik uchun xonaning manzilini va topshiriqning oʻlchab boʻladigan natijasini aniq koʻrsatish kerak.

Maxsus shartlar butun ishlab chiqarish jarayonini (MK 446-moddasi) qamrab oladi:

• asbob-uskunalar, jihozlar, butlovchi buyumlar, xom ashyo, materiallar va yarim tayyor mahsulotlarni kim, qachon va qaysi hujjat bilan berishi;
• kasanachi xom ashyoni qanday qabul qilishi va tayyor mahsulotni qanday topshirishi, miqdor va sifatni kim tekshirishi;
• mol-mulk va yaroqsiz mahsulot uchun moddiy javobgarlik shartlari;
• taraflarning mehnat sharoitlari va mehnatni muhofaza qilish boʻyicha majburiyatlari;
• taʼtil, ijtimoiy sugʻurta va pensiya taʼminoti;
• shaxsiy uskuna hamda energiya, suv va aloqa xarajatlarini qoplash;
• berilgan mol-mulkni taʼmirlash;
• inventarizatsiya va ish beruvchi vakillarining xonaga kirish shartlari;
• elektr energiyasi, suv yoki gaz oʻchishi yoxud kasanachiga bogʻliq boʻlmagan boshqa holat sababli buyurtmani bajara olmaslik haqida qachon va qanday xabar berish.

Shartnoma qogʻozda yoki elektron shaklda kamida ikki nusxada (MK 106-moddasi) tuziladi. Bir nusxa xodimga beriladi, ish beruvchida qoladigan nusxada esa xodim uni olganini alohida tasdiqlaydi. Muhr faqat ish beruvchida mavjud boʻlsa ishlatiladi.

Kasanachi tijorat siridan foydalanadigan boʻlsa, faqat “maxfiylik” degan umumiy band yetarli emas. Ish beruvchi sir hisoblangan maʼlumotlar roʻyxati va himoya rejimi bilan xodimni imzo qoʻydirib tanishtiradi, rejimga rioya etish uchun sharoit yaratadi, shartnomada esa taraflarning majburiyatlari va ishdan keyingi sir saqlash muddatini belgilaydi.

Ishga qabul qilish va roʻyxatdan oʻtkazish tartibi

Kasanachini ishga qabul qilish umumiy kadr bosqichlaridan oʻtadi: tanishtirish, shartlarni kelishish va imzolash, buyruq, mehnat daftarchasi va roʻyxatdan oʻtkazish. Kodeks bu ishga qabul qilish bosqichlarini (MK 122-moddasi) birlashtiradi. Shu sababli faqat buyurtma berib, tayyor mahsulot uchun pul toʻlash bilan cheklanib boʻlmaydi.

Shartnoma imzolanishidan oldin nomzod ish va uning sharoitlari, ichki mehnat tartibi qoidalari, jamoa shartnomasi va unga aloqador mahalliy hujjatlar bilan tanishtiriladi. Bu dastlabki tanishtirish (MK 123-moddasi) xodim ofisga kelmaydigan holatda ham oʻtkaziladi.

Shartnomaning tuzilishi, oʻzgartirilishi va bekor qilinishi YAMMTda majburiy roʻyxatdan oʻtkaziladi (MK 109-moddasi). Qogʻozdagi shartnoma va uning bekor qilinishi muddatlari YAMMT toʻgʻrisidagi nizomda belgilangan. Kasanachilik boʻyicha maxsus hujjat kasanachilar bilan tuzilgan mehnat, fuqarolik-huquqiy va pudrat shartnomalarini Soliq qoʻmitasining elektron shartnomalar portalida ham roʻyxatdan oʻtkazishni talab qiladi.

Nomzoddan olinadigan umumiy hujjatlar, mehnat daftarchasi va rasmiylashtirmasdan ishga qoʻyish xatarlari xodimni ishga qabul qilish haqidagi maqolada yoritilgan. Kadrlar boʻlimi kasanachining maxsus shartnomasiga umumiy qabul tartibini qoʻshish uchun undan foydalanadi.

Jihozlar, ish vaqti va ish haqi

Asbob-uskunani kim beradi va xarajatlarni kim qoplaydi

Umumiy qoidaga koʻra, ish beruvchi kasanachiga talab etilgan sifatdagi xom ashyo, materiallar, butlovchi buyumlar va yarim tayyor mahsulotlarni beradi hamda yetkazib beradi. Kasanachi mehnat topshirigʻi uchun ularni oʻzi sotib olmasligi kerak. Natija, odatda, ish joyida qabul qilinadi va miqdor hamda sifat koʻrsatilgan dalolatnoma tuziladi. Qabul qilingan natijaga keyingi sotuvdan qatʼi nazar haq toʻlanadi.

Asbob-uskuna va jihozlar tekin foydalanishga, ijaraga yoki moliyaviy lizingga berilishi mumkin. Topshirish yukxat va tegishli yozma shartnoma bilan rasmiylashtiriladi. Korxona topshiriqqa yaroqli mol-mulkni beradi va xavfsizlik boʻyicha yoʻl-yoʻriq oʻtkazadi. Ushbu topshirish usullari mehnat shartnomasining oʻrnini bosmaydi.

Mol-mulk tekin foydalanishga berilsa, toʻliq yakka tartibdagi moddiy javobgarlik toʻgʻrisida yozma shartnoma tuziladi. Kasanachi mol-mulkni saqlaydi va unga xavf tugʻilgani haqida xabar beradi, ish beruvchi esa yoʻriqnoma beradi va oʻqitadi. Inventarizatsiya va qayta baholash har yili kasanachi ishtirokida oʻtkaziladi.

Ish beruvchi uskunani ish joyida oʻrnatadi, ulaydi va sinovdan oʻtkazadi. Profilaktika, sozlash va kasanachi aybdor boʻlmagan nosozlikni taʼmirlash ish beruvchi hisobidan bajariladi. Mehnat munosabati tugaganda mol-mulk yukxat boʻyicha qaytariladi. Bu uskuna boʻyicha majburiyatlar shartnoma va xizmat koʻrsatish jadvalida ham yozilishi kerak.

Kasanachi oʻziga tegishli yoki uchinchi shaxsdan ijaraga olingan mol-mulkdan foydalansa, ish beruvchi taraflar kelishgan miqdor va tartibda uning eskirishi hamda foydalanish xarajatlarini qoplaydi. Mol-mulk xarajatlarini qoplash (MK 293-moddasi) hisob-kitob va dalolatnomalar bilan asoslanishi kerak.

Vazirlar Mahkamasining 146-son nizomi ishda foydalaniladigan mol-mulk eskirishi, elektr energiyasi, sezilarli suv sarfi, gaz, ish aloqasi va yuk tashishni qoplanadigan xarajatlar qatoriga kiritadi. Miqdor va usul shartnomada belgilanadi, har bir toʻlov dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. Xona, mebel va kam qiymatli mol-mulk eskirishi qoplanmaydi; tegishli uskuna eskirishi kamida uch oyda bir marta qoplanadi.

Energiya, suv, gaz va aloqa xarajatlari, odatda, mahsulot qabul qilinganda har oy qoplanadi. Elektr energiyasi formulasi har bir uskunani alohida hisoblaydi. Yuk tashish xarajati faqat uning maqsadga muvofiqligi tasdiqlansa qoplanadi.

Misol. Quvvati 0,5 kVt boʻlgan mashina bitta mahsulot uchun 0,4 soat ishlaydi, misoldagi aholi tarifi esa bir kVt·soat uchun 1 000 soʻm. Bir mahsulot uchun energiya: 0,5 × 0,4 × 1 000 = 200 soʻm. Qabul qilingan 300 ta mahsulot uchun 60 000 soʻm chiqadi; ish joyini yoritish xarajati alohida hisoblanib, shu summaga qoʻshiladi.

Ish vaqti va taʼtil qanday hisobga olinadi

Kasanachi ish kunining davomiyligi, jadvali va tartibini oʻzi belgilaydi. Ish beruvchi uyda oʻtirgan soatlarni emas, ishlab chiqarish topshirigʻini nazorat qiladi: oylik hajmning normativ vaqti normal yoki qisqartirilgan ish vaqtidan oshmasligi kerak. Kasanachi vaqtini mustaqil taqsimlagani sababli barcha bajarilgan ishga bir hissa miqdorda (MK 448-moddasi) haq toʻlanadi; tungi, dam olish va bayram kunlaridagi hamda ish vaqtidan tashqari mehnat uchun ustama qoʻllanmaydi.

Bu hisob yuritish majburiyatini bekor qilmaydi. Ish beruvchi har bir topshiriq boʻyicha normativ vaqt, haq stavkasi, kasanachining xarajatlari, ushlanmalar, hisoblangan va toʻlangan haqni qayd etadi. Har bir topshiriq hisobi vaqt normasini qabul qilish dalolatnomasi va hisob-kitob vedomosti bilan bogʻlaydi.

Yillik mehnat taʼtili ish beruvchi kasanachi bilan kelishib tasdiqlaydigan jadvalga kiritiladi. Qonun, jamoa shartnomasi yoki mehnat shartnomasi uzoqroq taʼtil bersa, uzoqroq muddat qoʻllanadi. Taʼtilning boshqa umumiy qoidalari saqlanadi.

Bu boʻlimda faqat kasanachining maxsus rejimi bayon etilgan. Ish vaqti haqidagi maqola soatlarning umumiy chegarasi, hisob davri, bayramlar va taʼtil qoidalarini tushuntiradi. Ishlab chiqarish topshirigʻining normativ vaqtini hisoblashda shu maqola kerak boʻladi.

Kasanachiga qanday haq toʻlanadi

Kasanachilik, odatda, bajarilgan xizmat yoki sifat talablariga mos mahsulot uchun ishbay usulda toʻlanadi. Taraflar norma va narxlarni normal ish vaqtiga tayangan holda kelishadi; haq ish beruvchi korxonasidagi ayni ish haqiga qiyoslanadigan boʻlishi kerak. Norma bajarilganda haq mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoridan past boʻlishi mumkin emas va eng yuqori miqdor cheklanmaydi (MK 450-moddasi).

Ishbay narx kunlik yoki soatlik tarif stavkasi va ishlab chiqarish normasi yoxud vaqt normasi asosida hisoblanadi. Kodeks ikki hisoblash usulini (MK 277-moddasi) belgilaydi. Shartnomada natija birligi, narx, sifat talablari, qabul qilish hujjati va toʻlov sanasi yoziladi.

Misol. Soatlik tarif stavkasi 30 000 soʻm, ishlab chiqarish normasi esa bir soatda beshta mahsulot. Bitta mahsulotning ishbay narxi: 30 000 / 5 = 6 000 soʻm. Ish beruvchi talabga mos 120 ta mahsulotni qabul qilsa, ishbay ish haqi 6 000 × 120 = 720 000 soʻm boʻladi. Shartnomada nazarda tutilgan boʻlsa, elektr energiyasi va mol-mulk xarajatlari alohida hisoblanadi.

Har bir tugallangan topshiriq topshirilganda yoki muntazam oraliqda haq toʻlash mumkin; shartnomada boʻnak nazarda tutilishi mumkin. Oddiy ish haqi jadvali tanlansa, ish haqi har yarim oyda (MK 253-moddasi), odatda, 16 kundan ortiq boʻlmagan oraliqda toʻlanadi. Natija qabul qilingach, uni qayta sotishni kutish mumkin emas: talabga mos qabul qilingan mahsulot keyingi sotuvdan qatʼi nazar toʻlanadi.

Norma ish beruvchining aybi bilan bajarilmasa, ishlangan vaqtga mutanosib ravishda oʻrtacha ish haqidan kam boʻlmagan haq toʻlanadi. Har ikki tarafga bogʻliq boʻlmagan sababda tarif stavkasining kamida uchdan ikki qismi (MK 265-moddasi), kasanachi aybdor boʻlsa, haqiqiy hajm boʻyicha haq toʻlanadi. Ish beruvchi sabab boʻlgan bekor turib qolish oʻrtacha ish haqi miqdorida, har ikki tarafga bogʻliq boʻlmagan holat kamida uchdan ikki qism miqdorida toʻlanadi, xodim aybdor boʻlsa toʻlanmaydi (bekor turib qolish haqi, MK 266-moddasi).

Materialning yashirin nuqsoni sababli yoki xodimning aybisiz yaroqsiz chiqqan mahsulot yaroqli mahsulot kabi toʻlanadi. Kasanachi aybi bilan qisman yaroqsiz mahsulot foydalanish darajasiga qarab pasaytirilgan narxda toʻlanadi; uning aybi bilan toʻliq yaroqsiz mahsulotga haq toʻlanmaydi (MK 267-moddasi).

Soliqlar, ushlanmalar, hisob-kitob varaqalari va toʻlov kechikishi uchun javobgarlik ish haqi haqidagi maqolada bayon etilgan. Buxgalteriya kasanachi uchun ishbay yoki vaqtbay tizimni tanlagach, shu qoidalarni ham qoʻllaydi.

Mehnat muhofazasi va shartnomani tugatish

Mehnatni muhofaza qilish boʻyicha qaysi majburiyatlar saqlanadi

Turar joyda ishlash ish beruvchini mehnatni muhofaza qilish majburiyatlaridan ozod qilmaydi. U xavfsiz sharoit va uskunani taʼminlaydi, ish haqini oʻz vaqtida toʻlaydi, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalardan ijtimoiy sugʻurta qiladi hamda oʻz fuqarolik javobgarligini majburiy sugʻurtalaydi. Bu umumiy majburiyatlar (MK 25-moddasi) kasanachining maxsus shartnomasi bilan birga qoʻllanadi.

Ish beruvchi xonadagi xavflarni baholaydi, kasanachiga ular haqida maʼlumot beradi, shaxsiy himoya vositalari bilan taʼminlaydi, sharoitni nazorat qiladi, sanitariya va tibbiy xizmat, oʻqitish, sugʻurta hamda hodisani tekshirishni tashkil etadi. Ish beruvchi majburiyatlari (MK 359-moddasi) ish joyi korxona hududidan tashqarida ekanini hisobga olgan holda toʻliq bajariladi.

Har bir yangi xodim mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriq va xavfsiz ish usullariga oʻqitilishi shart. Yoʻl-yoʻriq va bilimlar tekshiruvidan oʻtmagan shaxs ishga qoʻyilmaydi (MK 362-moddasi). Xodim qonunda koʻrsatilgan toifaga, masalan, voyaga yetmaganlar, pensiya yoshidagilar, nogironligi boʻlgan shaxslar yoki noqulay sharoitdagi ishda bandlarga kirsa, ish beruvchi oʻz hisobidan majburiy tibbiy koʻrik (MK 360-moddasi) tashkil etadi.

Ish beruvchi oʻz fuqarolik javobgarligini davlat roʻyxatidan oʻtganidan keyin 15 ish kuni ichida sugʻurtalaydi. Xavf darajasi oʻzgargani haqida sugʻurtalovchiga besh ish kuni, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisa haqida uch ish kuni ichida xabar beradi. Bu sugʻurta muddatlari kasanachining ish beruvchisiga ham tatbiq etiladi.

Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar va kasb kasalliklari majburiy tekshiriladi (MK 366-moddasi). Hodisa mehnat vazifasi bajarilayotgan paytda yuz bergan boʻlsa, uyda sodir boʻlgani uning ishlab chiqarishga aloqadorligini istisno qilmaydi. Mehnat qobiliyati kamida bir kunga yoʻqolsa, N-1 dalolatnomasi tuziladi. Undagi maʼlumot YAMMTga uch ish kuni ichida kiritiladi.

Shartnomani qanday bekor qilish va mol-mulkni qaytarish kerak

Kasanachi bilan shartnoma Mehnat kodeksidagi umumiy asoslar va shartnomaning oʻzida koʻrsatilgan qoʻshimcha asoslar boʻyicha bekor qilinadi. Nizo chiqqanidan keyin maxsus asos yaratib boʻlmaydi. U oldindan shartnomada nazarda tutilishi (MK 451-moddasi) va majburiy kafolatlarni kamaytirmagan holda qoʻllanishi kerak.

Bekor qilishdan oldin ish beruvchi inventarizatsiya oʻtkazadi, xom ashyo qoldigʻi va tayyor mahsulotni qabul qiladi, mol-mulk holatini qayd etadi va yukxat bilan qaytarib oladi. Buyurtma oʻzgarsa, berilgan mol-mulk qaytariladi, ijara shartnomasi esa belgilangan tartibda bekor qilinadi yoki oʻzgartiriladi.

Shartnoma bekor qilingan kuni olinmagan ish haqi, foydalanilmagan taʼtillar uchun kompensatsiya va boshqa tegishli summalar toʻlanadi. Kasanachi oʻsha kuni ishlamagan boʻlsa, uning talabi berilgach uch kundan kechiktirmay (MK 172-moddasi) hisob-kitob qilinadi.

Zarar summasini yakuniy hisob-kitobdan avtomatik ravishda toʻliq ushlab qolish mumkin emas. Oʻrtacha oylik ish haqidan oshmaydigan zarar ish beruvchining zarar aniqlanganidan keyin bir oy ichida (MK 347-moddasi) chiqargan buyrugʻi bilan undiriladi. Kattaroq summa yoki oʻtkazib yuborilgan muddat sudga murojaat qilishni talab etadi.

Umumiy asoslar, ogohlantirish muddatlari, buyruq va yakuniy hisob-kitob xodimni ishdan boʻshatish haqidagi maqolada yoritilgan. Shartnoma kasanachilikning maxsus bandi bilan emas, Mehnat kodeksidagi umumiy asos bilan bekor qilinsa, oʻsha maqola kerak boʻladi.

Oʻzgarishlar va ish beruvchi tekshiruvi

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• 2025-yil 4-avgustdagi PF-126 xizmat koʻrsatish, qishloq xoʻjaligi va qurilish sohalarida 50 nafargacha xodimi boʻlgan subyektlarga 2025-yil 1-sentabrdan YAMMTda Face ID orqali elektron mehnat shartnomasini tuzish va bekor qilishni rasmiylashtirishga ruxsat berdi.
• 2025-yil 4-avgustdagi PF-126 2026-yil 1-yanvardan YAMMT orqali qayd etilgan mehnat qonunchiligi buzilishini ish beruvchi ishtirokisiz koʻrib chiqish va elektron maʼmuriy qaror qabul qilish tartibini joriy etdi.
• 2025-yil 17-dekabrdagi 796-son VMQ 2026-yil 1-yanvardan xodimlarning barcha turdagi taʼtillari va fuqarolik-huquqiy shartnomalarni YAMMTda roʻyxatdan oʻtkazishni belgiladi. Kasanachilikda endi hisob faqat mehnat shartnomasini roʻyxatdan oʻtkazish bilan cheklanmaydi.

Ish beruvchi nimalarni tekshirishi kerak

Birinchi topshiriqdan oldin ish beruvchida yagona dalillar toʻplami boʻlishi kerak: mos ish va xona, zarur ruxsatlar, yozma shartnoma, buyruq, roʻyxatlar, vaqt normasi koʻrsatilgan topshiriq, mol-mulkni topshirish hujjatlari, qabul qilish dalolatnomalari, ish haqi va xarajatlarni qoplash hisoblari, xavfsizlik yoʻl-yoʻrigʻi hamda sugʻurta. Davlat mehnat inspeksiyasi mehnat qonunchiligi, mehnatni muhofaza qilish, ish beruvchi javobgarligi sugʻurtasi va nogironligi boʻlgan shaxslar huquqlariga rioya etilishini nazorat qiladi (MK 535-moddasi).

Mehnat va mehnatni muhofaza qilish qonunchiligini buzgan mansabdor shaxsga 5–10 BHM jarima (MJtK 49-moddasi) solinadi, yaʼni 2.200.000–4.400.000 soʻm. Bir yil ichida takroriy huquqbuzarlik uchun 10–15 BHM (4.400.000–6.600.000 soʻm), voyaga yetmaganga nisbatan huquqbuzarlik uchun 10–20 BHM (4.400.000–8.800.000 soʻm) belgilanadi.

Misol. Amaldagi BHM boʻyicha birinchi jarima 2.200.000 dan 4.400.000 soʻmgacha: quyi chegara bitta BHMning besh baravariga, yuqori chegara esa oʻn baravariga teng. Saytdagi tokenlar BHM oʻzgarganda ikkala summani ham avtomatik qayta hisoblaydi.

Xodim mehnat nizolari komissiyasi yoki sudni tanlaydi; bu xodimning tanlovi (MK 545-moddasi). Komissiyaga murojaat muddati olti oy (MK 554-moddasi). Sudda ishga tiklash talabi uchun uch oy, ish beruvchining zarar undirish talabi uchun bir yil, boshqa mehnat nizolari uchun olti oy beriladi; hayot yoki sogʻliqqa yetkazilgan zarar boʻyicha muddat belgilanmagan (MK 560-moddasi).

Ish beruvchini himoya qiladigan asosiy vosita uyda ishlash haqidagi alohida band emas, balki xonani baholashdan boshlab natijani qabul qilish va mol-mulkni qaytarishgacha boʻlgan izchil hujjatlar zanjiridir.

Koʻp beriladigan savollar

Kasanachilik masofadan ishlashdan nimasi bilan farq qiladi?

Kasanachi ish beruvchining buyurtmasi boʻyicha oʻz uyida yoki oʻziga tegishli yoxud ijaraga olingan boshqa xonada tovar ishlab chiqaradi yoki xizmat koʻrsatadi. Shartnomada, odatda, ishlab chiqarish topshirigʻi, xom ashyo, uskuna, natijani qabul qilish va xarajatlar yoziladi. Masofadan ishlovchi xodim esa ish beruvchi joylashgan joydan tashqarida mehnat vazifasini bajaradi va axborot-telekommunikatsiya tarmoqlari orqali aloqada boʻladi. Bu rejimlarning maxsus qoidalari turli, shuning uchun shartnomadagi nom ishning haqiqiy tashkil etilishiga mos boʻlishi kerak.

Kasanachini pudrat shartnomasi bilan rasmiylashtirish mumkinmi?

Kasanachilik fuqarolik-huquqiy shartnoma asosida ham tashkil etilishi mumkin, ammo bunday model mehnat munosabatlarini yashirmasligi kerak. Shaxs doimiy mehnat vazifasini shaxsan bajarsa, ish beruvchi qoidalariga boʻysunsa va ish haqi olsa, mehnat shartnomasi hamda barcha xodim kafolatlari talab etiladi. Mehnat rejimisiz bir martalik natija uchun pudrat qoʻllanishi mumkin. Maxsus hujjat kasanachilar bilan tuzilgan mehnat va fuqarolik-huquqiy shartnomalarni Soliq qoʻmitasi portalida roʻyxatdan oʻtkazishni talab qiladi.

Oila aʼzolari kasanachiga yordam berishi mumkinmi?

Ha. Ishni kasanachining oʻzi tashkil etsa, oila aʼzolarining yordami uchun ish beruvchi roziligi talab qilinmaydi. Ish beruvchi va qarindoshlar oʻrtasida alohida mehnat munosabati yuzaga kelmaydi. Ish beruvchi butun natijani kasanachidan qabul qiladi, kasanachi esa oila yordami bilan bajarilgan ish va xizmatlarning sifati uchun javob beradi. Qarindoshlarning xavfli uskunaga yoki tijorat siriga kirishi texnologiyani tanlashda va axborotni himoya qilish rejimida hisobga olinishi kerak.

Tungi va dam olish kunidagi ish uchun ustama toʻlanadimi?

Yoʻq. Kasanachi ish vaqtini mustaqil taqsimlagani uchun maxsus ustamalar qoʻllanmaydi, barcha bajarilgan ishga bir hissa miqdorda haq toʻlanadi. Biroq ish beruvchi ataylab haddan tashqari katta topshiriq bera olmaydi: oylik hajmning normativ vaqti normal yoki qisqartirilgan ish vaqti doirasida boʻlishi kerak. Hajm, norma va muddatlar har bir ishlab chiqarish topshirigʻi va qabul qilish dalolatnomasida qayd etilishi kerak.

Elektr, suv va shaxsiy uskuna haqini kim toʻlaydi?

Xarajat ishlab chiqarish topshirigʻiga bogʻliq va shartnomada koʻrsatilgan boʻlsa, uni ish beruvchi qoplaydi. Elektr energiyasi uchun uskuna quvvati, normativ vaqt va aholi tarifi qoʻllanadi; suv va gaz texnik norma hamda tarif boʻyicha hisoblanadi. Ish uskunasining eskirishi qoplanadi, lekin xonaning oʻzi va mebel eskirishi qoplanmaydi. Miqdor, davriylik va tasdiqlovchi hujjatlar oldindan kelishiladi, har bir toʻlov dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi.

Uyda baxtsiz hodisa yuz bersa nima qilish kerak?

Kasanachi darhol ish beruvchiga xabar berishi kerak. Hodisa mehnat vazifasi bilan bogʻliq boʻlsa, ish beruvchi tekshiruv tashkil etadi, mehnat qobiliyati qonundagi muddatga yoʻqolganda N-1 dalolatnomasini tuzadi va maʼlumotni YAMMTga kiritadi. Sugʻurtalovchiga ham belgilangan muddatda xabar beriladi. Uy manzili hodisani ishlab chiqarish hisobidan chiqarib tashlamaydi; topshiriq bilan bogʻliqlik va ish holatlari hal qiluvchi ahamiyatga ega.