Dasturlarga mualliflik huquqi

Dasturga huquqlar u yaratilishi bilan yuzaga keladi (Dasturlar toʻgʻrisidagi qonun, 4-modda). Xizmat vazifasida yaratilgan kodga mulkiy huquqlar odatda ish beruvchiga tegishli; buyurtmachiga esa shartnomaviy asos kerak. Fuqarolik kodeksi, mualliflik huquqi va dasturlar haqidagi qonunlar mualliflik, huquqlarni oʻtkazish va roʻyxatdan oʻtkazishni ajratadi. Bu ish beruvchi va buyurtmachi uchun mahsulotni kim oʻzgartirishi, sotishi va litsenziyalashi mumkinligini belgilaydi.

Qisqacha:

• dasturni roʻyxatdan oʻtkazish ixtiyoriy boʻlib, huquq kimga tegishliligini tasdiqlovchi hujjatlarning oʻrnini bosmaydi;
• xizmat dasturiga mulkiy huquqlar, muallif bilan shartnomada boshqacha qoida boʻlmasa, ish beruvchiga tegishli (Dasturlar toʻgʻrisidagi qonun, 8-modda);
• talabnomani tekshirish oʻn kun davom etadi, kamchiliklarni tuzatish uchun toʻxtatib turilgan davr bunga kirmaydi;
• dastur uchun haq toʻlash va fayllarni olishning oʻzi mualliflik huquqlarini oʻtkazmaydi (Mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonun, 38-modda).

Yangilangan: 2026-yil 16-sentyabr

Dasturiy taʼminotga mualliflik huquqi nimani himoya qiladi

Dasturning ijodiy ifoda shakli, yaʼni boshlangʻich matn va obyekt kodi dasturlash tili, vazifasi va eʼlon qilinganidan qatʼi nazar muhofaza qilinadi (Dasturlar toʻgʻrisidagi qonun, 3-modda). Maʼlumotlar bazasida materiallarni ijodiy tanlash va tashkil etish himoyalanadi. Gʻoyalar, interfeys prinsiplari, algoritmlar va dasturlash tillarining oʻziga bu muhofaza tatbiq etilmaydi.

Natijani ijodiy mehnati bilan yaratgan inson muallif boʻlib qoladi. Kompaniya mulkiy huquqlarni olishi mumkin, ammo mualliflik huquqi begonalashtirilmaydi (FK, 1033-modda). Bu yerda FK — Fuqarolik kodeksi. Muallifning shaxsiy huquqlari muallif deb eʼtirof etilish, mualliflik nomi, asarni oshkor qilish va chaqirib olish, obroʻsini himoya qilishni qamrab oladi. Ular mulkiy huquqlar oʻtkazilganda ham muallifda saqlanadi (Mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonun, 18-modda); ulardan voz kechish haqiqiy emas. Shartnomada boshqacha qoida boʻlmasa, xizmat asarini chaqirib olishga qonundagi istisno tatbiq etiladi.

Bazaga huquqlar unga kiritilgan materiallarga boʻlgan huquqlarni bekor qilmaydi (Dasturlar toʻgʻrisidagi qonun, 4-modda). Bazada boshqa shaxslarning muhofaza qilinadigan asarlari boʻlsa, ulardan foydalanish qonuniy boʻlishi kerak. Boshqa dasturchi ayni materiallarni mustaqil tanlab, tashkil etishi mumkin. Server, disk yoki dastur nusxasiga egalik ham mualliflik huquqlariga egalikni anglatmaydi.

Umumiy muhofaza muddati muallifning butun hayoti va vafotidan keyin yetmish yil davom etadi (Mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonun, 35-modda). Hammualliflikda muddat boshqalardan uzoq yashagan oxirgi muallif vafotidan keyin hisoblanadi. Anonim yoki taxallus ostidagi asar uchun, muallifning shaxsi ochilmasa, oshkor qilingandan keyin ellik yillik maxsus muddat amal qiladi. Muallif vafotidan keyin ilk bor nashr qilingan asar nashr qilinganidan keyin yetmish yil muhofaza qilinadi. Hisoblash keyingi yilning birinchi yanvaridan boshlanadi; mualliflik, mualliflik nomi va obroʻsi muddatsiz himoyalanadi.

Bu yerda kod va maʼlumotlar bazasiga huquqlar koʻrib chiqiladi. Tovar belgisi haqidagi maqola mahsulot nomi va belgisini muhofaza qilishni tushuntiradi. U dastur brendini alohida himoya qiladigan kompaniyaga kerak boʻladi.

Xodim yaratgan kod kimga tegishli

Xizmat vazifalarini bajarish yoki ish beruvchining topshirigʻi asosida yaratilgan dasturga mulkiy huquqlar, muallif bilan shartnomada boshqacha qoida belgilanmagan boʻlsa, ish beruvchiga tegishli (Dasturlar toʻgʻrisidagi qonun, 8-modda). Mualliflik haqi miqdori va uni toʻlash tartibi xodim bilan ish beruvchi oʻrtasidagi shartnomada belgilanadi. Ish haqi toʻlanishining oʻzi bu shartlarni yozib qoʻyish oʻrnini bosmaydi.

Natijani xizmat asari deb baholashda vazifalar va topshiriq muhim. Oliy sud Plenumi tushuntirganidek, ish joyida yoki ish beruvchining mol-mulkidan foydalanib yaratilgan, lekin vazifa va topshiriq doirasiga kirmaydigan asar xizmat asari hisoblanmaydi. Shu sababli mehnat shartnomasi, vazifalar tavsifi, topshiriq, ishlab chiqish tarixi va topshirish dalolatnomasi dasturning muayyan versiyasini topshirilgan ish bilan bogʻlashga yordam beradi. Bular alohida roʻyxatga olish tartibi emas, amaliy dalillar toʻplamidir.

Xizmat asarida ish beruvchining huquqlari qonuniy chegaralar bilan amal qiladi. Asar oshkor qilinganidan oʻn yil oʻtgach, ish beruvchi rozi boʻlsa undan oldinroq ham, muallif shartnomadan qatʼi nazar asardan foydalanish va haq olish huquqini toʻliq hajmda oladi (Mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonun, 34-modda). Muallifning asardan topshiriq maqsadi taqozo etmaydigan usulda foydalanish huquqi cheklanmaydi. Ish beruvchi foydalanishda oʻz nomini koʻrsatishi mumkin, ammo bu uni muallifga aylantirmaydi.

Pudratchi yaratgan dasturga huquqlar kimga tegishli

Dastur yaratishga buyurtma berish bilan mutlaq huquqlarni olishni ajratish kerak. Buyurtmaning mualliflik shartnomasi boʻyicha muallif asarni yaratish va buyurtmachiga topshirish majburiyatini oladi (Mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonun, 41-modda). Mulkiy huquqlarni oʻtkazishda mualliflik shartnomasi qoidalariga rioya qilinishi kerak, shaxsiy huquqlar esa muallifda qoladi.

Dastur studiya tomonidan ishlab chiqilsa, amaliy masala studiya oʻz xodimlari va jalb qilingan mualliflardan qaysi huquqlarni olgani hamda buyurtmachiga qaysilarini oʻtkazayotganidir. Oʻtkaziladigan huquqlar belgilanishi kerak: shartnomada koʻrsatilmagan huquqlar oʻtkazilmagan deb hisoblanadi (FK, 1035-modda). Repozitoriyga kirish, hisobni toʻlash va qabul qilish dalolatnomasi ijroni tasdiqlashga yordam beradi, ammo yetishmayotgan huquqlar haqidagi shartni toʻldirmaydi.

Munosabatlar ilmiy-tadqiqot, tajriba-konstruktorlik yoki texnologiya ishlariga taalluqli boʻlsa, alohida qoida amal qiladi: shartnomada boshqacha qoida boʻlmasa, buyurtmachi topshirilgan natijalardan foydalanishi, pudratchi esa olingan natijalardan oʻz ehtiyojlari uchun foydalanishi mumkin (FK, 696-modda). Bu buyurtmachi barcha mutlaq huquqlarni olishi bilan bir xil emas.

Huquqlarni boshqa shaxsga oʻtkazish shartnomasida nimalar boʻlishi kerak

Shartnomada muayyan obyekt va buyurtmachi oladigan huquqlar aniqlanishi kerak. Dasturga mulkiy huquqlar toʻliq yoki qisman yozma shartnoma orqali oʻtkaziladi (Dasturlar toʻgʻrisidagi qonun, 7-modda). Majburiy shartlar: foydalanish hajmi va usullari, haq miqdori va toʻlash tartibi, shartnomaning amal qilish muddati.

Hujjatni «huquqlarni boshqa shaxsga oʻtkazish shartnomasi» deb atashning oʻzi oʻtkazish hajmini belgilamaydi. Mualliflik shartnomasidagi huquqlar, boshqacha qoida bevosita belgilanmasa, mutlaq boʻlmagan huquqlar hisoblanadi (Mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonun, 38-modda). Buyurtmachi mutlaq huquqlarni olsa, bu ochiq ifodalanib, koʻrsatilgan foydalanish usullariga bogʻlanishi kerak: masalan, nusxa olish, tarqatish, qayta ishlash va barchaning eʼtiboriga yetkazish. Bular misollar, mulkiy huquqlarning toʻliq roʻyxati emas.

Hudud, muddat va huquqlarni keyingi shaxsga oʻtkazish shartlari alohida huquqiy oqibatlarga ega (Mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonun, 39-modda):

• hudud koʻrsatilmasa, oʻtkazilgan huquq Oʻzbekiston hududi bilan cheklanadi;
• foydalanish muddati belgilanmasa, muallif besh yildan keyin foydalanuvchini olti oy oldin yozma ogohlantirib shartnomani bekor qilishi mumkin;
• bevosita oʻtkazilmagan foydalanish usullari huquq egasida qoladi;
• olingan huquqlarni uchinchi shaxslarga oʻtkazishga shartnoma bevosita ruxsat bersa yoʻl qoʻyiladi;
• har bir foydalanish usuli uchun haq miqdori yoki uni aniqlash usuli, toʻlash tartibi va muddatlari belgilanadi;
• asarni nashr qilish yoki boshqacha ijro etish uchun qatʼiy haq belgilansa, shartnomada eng koʻp adad koʻrsatilishi kerak.

Dasturlarga oid maxsus qonun shartnomada muddatni koʻrsatishni talab qiladi. Shuning uchun bekor qilish qoidasi bu shartning oʻrnini bosmaydi. Muallifni kelajakdagi barcha ijodiy natijalarni buyurtmachiga berishga majburlash yoki muayyan sohada natijalar yaratishni taqiqlash mumkin emas (FK, 1037-modda).

Qayta ishlash huquqlarini oʻtkazishda shaxsiy huquqlar ham hisobga olinadi: asar, uning nomi va muallif ismi koʻrsatilishiga oʻzgartirishlar muallif roziligi bilan kiritiladi (Mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonun, 18-modda). Bu mulkiy huquqlar kimga tegishliligidan alohida masaladir.

Litsenziyada huquq egasi belgilangan chegaralarda foydalanishga ruxsat beradi. Boshqacha kelishilmasa, oddiy, mutlaq boʻlmagan litsenziya nazarda tutilgan deb hisoblanadi; sublitsenziya huquqi shartnomada nazarda tutilishi kerak (FK, 1036-modda). Dastur nusxalarini ommaviy sotishda yozma shakl talabi shartlarni nusxada bayon qilish orqali bajarilishi mumkin (Mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonun, 42-modda).

Dasturdan qachon nusxa olish va uni oʻzgartirish mumkin

Nusxaga qonuniy egalik qiluvchi shaxs dastur ishlashi uchun zarur harakatlarni, shu jumladan yaqqol xatolarni tuzatishni bajarishi mumkin. Shartnomada boshqacha qoida boʻlmasa, yozish va saqlash bitta kompyuter yoki tarmoqdagi bitta foydalanuvchi uchun ruxsat etiladi. Qonun, shartnoma boshqacha belgilamasa, qoʻshimcha haq toʻlamasdan adaptatsiya qilish va arxiv nusxasini tayyorlashga ruxsat beradi (Dasturlar toʻgʻrisidagi qonun, 12-modda). Nusxa arxiv yoki yoʻqolgan, nobud boʻlgan yoxud yaroqsiz asl nusxani almashtirish uchun moʻljallanadi; qonuniy foydalanish tugaganda u yoʻq qilinadi.

Yozma roziliksiz dekompilyatsiya qilishga barcha shartlar birgalikda bajarilsa ruxsat etiladi (Dasturlar toʻgʻrisidagi qonun, 12-modda): mustaqil yaratilgan dasturning boshqa dasturlar bilan hamkor ishlashi uchun kerakli axborotni boshqa manbadan olib boʻlmaydi; faqat shu hamkorlik uchun zarur qismlar oʻrganiladi; olingan axborot ifoda shakli jihatidan sezilarli oʻxshash dastur yaratish yoki boshqa huquqbuzarlik uchun ishlatilmaydi.

Asarlardan shaxsiy maqsadda nusxa olishga umumiy ruxsat, qonunda belgilangan hollardan tashqari, dasturlarga tatbiq etilmaydi (Mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonun, 25-modda). U maʼlumotlar bazasi yoki uning muhim qismlariga ham tatbiq etilmaydi. Shuning uchun faylning ochiq joylashtirilgani uni tijorat mahsulotiga qoʻshishga ruxsat borligini tasdiqlamaydi.

Dasturni roʻyxatdan oʻtkazish va saqlash uchun topshirish

Talabnomani Adliya vazirligi qabul qiladi, hujjatlarni esa uning huzuridagi «Intellektual mulk markazi» davlat muassasasi tekshiradi (Dasturlar toʻgʻrisidagi qonun, 9-modda). Intellektual mulk agentligi vazifa, funksiya va vakolatlari oʻtkazilgan holda Adliya vazirligiga qoʻshib yuborilgan. Huquq egasi bevosita yoki vakil orqali murojaat qiladi; bitta talabnoma bitta dastur yoki bitta maʼlumotlar bazasiga taalluqli boʻladi.

Rezidentlar talabnomani davlat xizmatlari markazi, Vazirlikning maxsus axborot tizimi yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali beradi. Norezidentlar maxsus tizimdan foydalanadi; pochta orqali topshirish ham nazarda tutilgan. Talabnoma berilgandan keyingi harakatlar axborot tizimi orqali amalga oshiriladi.

Talabnoma uch qismdan iborat: ariza, dastur yoki maʼlumotlar bazasini identifikatsiya qiluvchi materiallar va referat. Vakil qoʻshimcha ravishda yozma ishonchnomani ilova qiladi.

Dastur uchun boshlangʻich matn yoki uning qismlari PDF shaklida, 10 MBgacha hajmda beriladi. Tayyorlov materiallari va vizual yoki audiovizual fayllarni ZIP shaklida, 10 MBgacha hajmda qoʻshish mumkin. Maʼlumotlar bazasi uchun maʼlumotlarning obyektiv taqdim etilish shakli, tashkil etilishi va tizimlashtirilishini aks ettiruvchi PDF kerak; uning hajmi ham 10 MBgacha.

Materiallarda obyekt nomi, huquq egasi va barcha mualliflar koʻrsatilgan titul varagʻi boʻladi. Referat quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi: nomi; vazifasi, qoʻllanish sohasi va funksiyalari haqidagi yetti yuz belgidan oshmaydigan annotatsiya; kompyuter turi; dastur uchun dasturlash tili; baza uchun boshqaruv tizimi turi va versiyasi; operatsion tizim turi va versiyasi; kilobaytdagi hajmi.

Oddiy tekshiruv oʻn kun davom etadi. Kamchiliklarni tuzatish soʻralganda talabnoma beruvchi uch oy ichida javob beradi; tekshiruv toʻxtatib turiladi, toʻliq javob berilmasa talabnoma chaqirib olingan deb hisoblanadi. Iltimosnoma va Markaz bilan shartnoma asosida bir kunlik tezkor tekshiruv ham mumkin; bu shartnoma shartlarini davlat bojidan ajratish kerak.

Belgilangan boj toʻlangach, obyekt avtomatik ravishda reyestrga kiritilib, elektron guvohnoma yuboriladi. Reyestrdagi maʼlumotlar aksi isbotlanmaguncha toʻgʻri hisoblanadi (Dasturlar toʻgʻrisidagi qonun, 9-modda). Guvohnoma kodni kim yaratgani va huquqlarni kim olgani haqidagi nizoni istisno qilmaydi.

Roʻyxatdan oʻtkazishda identifikatsiya materiallarini berish koʻpincha kodni deponentlash deb ataladi. Qonunda esa ochiq depozitariyga saqlash uchun topshirish alohida tartibga solingan (Mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonun, 22-modda): murojaat qilgan har qanday shaxs depozitariy bilan shartnoma asosida nusxa olishi mumkin boʻlsa, bu asardan foydalanish hisoblanadi. Uning shartlarini huquq egasi bilan depozitariy oʻrtasidagi shartnoma belgilaydi. Dasturni qayd etish usulini tanlashda bu tartiblarni aralashtirmaslik kerak.

Dastur va shartnomani roʻyxatdan oʻtkazish qancha turadi

Bojni talabnoma beruvchi toʻlaydi; jismoniy va yuridik shaxslar uchun stavkalar farq qiladi. BHM — bazaviy hisoblash miqdori. Quyidagi summalar Davlat boji toʻgʻrisidagi qonun ilovasining 15-bandida belgilangan dastur va bazalar stavkalariga asoslangan; ular dastur yaratish narxi emas, davlat toʻlovlaridir.

Roʻyxatga olish sxemasida talabnoma topshirish uchun bojni uch oy ichida, roʻyxatga olish, eʼlon qilish va guvohnoma uchun esa qaror yuborilgandan keyin uch oy ichida toʻlash belgilangan. Toʻlov yetarli boʻlmasa, qonun yetishmagan qismini toʻlash uchun muddat beradi; u oʻtgach roʻyxatga olish bajarilmaydi va qisman toʻlangan summa qaytarilmaydi (Davlat boji toʻgʻrisidagi qonun, 23-modda).

Yagona portal orqali mustaqil murojaatda odatdagi summaning toʻqson foizi undiriladi (Davlat boji toʻgʻrisidagi qonun, 22-1-modda). Ayrim ijtimoiy toifalarga imtiyozlar berilgan. Xususan, hujjatni oʻz nomiga olishni soʻragan, birinchi guruh nogironligi boʻlgan yagona muallif tegishli bojlardan ozod etiladi (15-modda). Ijtimoiy himoya yagona reyestridagi shaxslarga hamda birinchi va ikkinchi guruh nogironligi boʻlgan shaxslarga chegirma tadbirkorlik uchun yoki yuridik shaxs vakili sifatidagi murojaatlarda tatbiq etilmaydi; chegirma miqdori ellik foiz (22-2-modda).

Misol. Kompaniya bitta dasturni imtiyozsiz roʻyxatdan oʻtkazadi: 880.000 + 352.000 + 176.000 + 352.000 = 1.760.000 soʻm. Barcha toʻlovlar Yagona portal orqali mustaqil murojaat qoidasiga kirsa, 1.760.000 × 90% = 1.584.000 soʻm. Tezkor tekshiruv haqidagi alohida shartnoma bu hisobga kiritilmagan.

Dasturga huquqlarni oʻtkazish yoki litsenziya shartnomasini roʻyxatdan oʻtkazish taraflar kelishuviga koʻra ixtiyoriy. Bir taraf murojaat qilsa, taraflar imzolagan huquqni tasarruf etish haqidagi xabarnoma yoxud shartnoma yoki undan koʻchirma ilova qilinadi; zaruratda huquqiy vorislik va vakillik hujjatlari ham qoʻshiladi. Bu shunday murojaat uchun ilovalar tarkibidir. Boshqa tildagi hujjatlarga davlat tilidagi tarjima ilova qilinadi.

Shartnomani roʻyxatdan oʻtkazish arizasi oʻn besh kunda koʻrib chiqiladi. Kamchiliklarni tuzatishga uch oy beriladi; bu davrda koʻrib chiqish toʻxtatib turiladi. Ushbu tartib uchun boj shartnomani roʻyxatga olish sxemasida belgilanganidek, ariza berishda toʻlanadi.

Huquqbuzardan nimani talab qilish mumkin

Shartnomasiz foydalanish, ruxsat etilgan foydalanish chegarasidan chiqish, shaxsiy huquqlarni va haq toʻlash majburiyatini buzish huquqbuzarlik turlariga kiradi (Mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonun, 62-modda). Masalan, buyurtmachiga mutlaq huquqlari oʻtkazilgan kodni pudratchi sotishi mumkin: agar bunday foydalanish shartnoma yoki qonunda pudratchida saqlanmagan boʻlsa, bu huquqbuzarlik boʻladi.

Huquq egasi buzilgan huquqni himoya qilishni quyidagi yoʻllar bilan talab qilishi mumkin (Mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonun, 65-modda):

• huquqlarni tan olish;
• oldingi holatni tiklash, huquqbuzarlik yoki uning tahdidini toʻxtatish;
• zararlarni, jumladan boy berilgan foydani qoplash; huquqbuzar daromad olgan boʻlsa, boy berilgan foyda kamida shu daromad miqdorida undirilishi mumkin;
• zararlarni qoplash oʻrniga, zarar yetkazilganidan qatʼi nazar, huquqbuzarlik xususiyati, ayb va ish muomalasi odatlarini hisobga olib 8.800.000 dan 440.000.000 soʻmgacha tovon toʻlash;
• qonunchilikdagi boshqa choralar.

Muallif maʼnaviy ziyon uchun ham tovon talab qilishi mumkin; bu normada uning qatʼiy miqdori belgilanmagan. Dasturlar haqidagi maxsus qonunda tovon foyda olayotgan huquqbuzardan talab qilinishi ifodalangan (Dasturlar toʻgʻrisidagi qonun, 14-modda). Shuning uchun dasturga oid nizoda talab asoslari umumiy qonun bilan birga shu ifodani ham hisobga olishi kerak. Noqonuniy nusxalarni musodara qilish va yoʻq qilishni ham sud hal qiladi.

Misol. Huquq egasi zararlar oʻrniga 17.600.000 soʻm tovon soʻraydi. Bu 2 × 8.800.000 = 17.600.000 soʻm, yaʼni belgilangan oraliqdagi summa. Hisob talab miqdorini koʻrsatadi, ammo sud qarorini oldindan belgilamaydi: huquqlar, huquqbuzarlik va tovon miqdoriga taʼsir qiluvchi holatlar tasdiqlanishi kerak.

Huquqbuzarlik uchun qanday javobgarlik bor

Maʼmuriy va jinoiy javobgarlikning oʻz tarkiblari bor; ular huquq egasining himoya talablarini almashtirmaydi. Noqonuniy foydalanish, kontrafakt nusxalar muomalasi va ishlab chiqaruvchi yoki huquq egasi haqida yolgʻon axborot uchun musodara bilan jarimalar belgilangan (MJtK, 177-1-modda). MJtK — Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks.

Kontrafakt nusxalar, ularni takrorlash va tarqatish uchun ishlatilgan material va uskunalar hamda huquqbuzarlikning boshqa qurollari musodara qilinadi.

Mualliflikni oʻzlashtirish, hammualliflikka majburlash va muallif roziligisiz rasmiy oshkor qilishdan oldin maʼlumotlarni eʼlon qilish alohida jinoyat tarkibini tashkil etadi (JK, 149-modda). JK — Jinoyat kodeksi. Asosiy muqobil jazolar: 22.000.000–33.000.000 soʻm jarima, besh yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish, uch yuz oltmish soatgacha majburiy jamoat ishlari yoki ikki yilgacha ozodlikni cheklash.

Takroran, oldindan til biriktirgan guruh tomonidan, xizmat mavqeyidan foydalanib yoki juda koʻp miqdorda zarar yetkazib (JK, 149-modda, rasmiy oʻzbekcha matn) sodir etilganda: bir yildan uch yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish va 33.000.000–44.000.000 soʻm jarima, yoxud uch yuz oltmishdan toʻrt yuz sakson soatgacha jamoat ishlari, uch yilgacha axloq tuzatish ishlari yoki ikki yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash.

Noqonuniy foydalanish va qonunda koʻrsatilgan kontrafakt nusxalarga oid harakatlar koʻp miqdorda zarar yetkazsa, jinoiy javobgarlik yuzaga keladi (JK, 149-1-modda): 22.000.000–44.000.000 soʻm jarima yoxud ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari, ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish. Ogʻirlashtiruvchi belgilar: takroriylik, oldindan til biriktirgan guruh, xizmat mavqeyi, ommaviy axborot vositalari, telekommunikatsiya tarmoqlari yoki Internetdan foydalanish, juda koʻp miqdordagi zarar. Bu tarkib uchun 44.000.000–66.000.000 soʻm jarima yoxud ikki yildan uch yilgacha axloq tuzatish ishlari, ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish nazarda tutilgan.

JKda koʻp miqdordagi zarar 132.000.000 dan 220.000.000 soʻmgacha, juda koʻp miqdordagi zarar esa 220.000.000 soʻm va undan ortiq deb belgilangan. Bu chegaralar jarima yoki fuqarolik daʼvosidagi tovon miqdoriga emas, zararga tegishli.

Oxirgi norma boʻyicha moddiy zarar qoplansa, ozodlikni cheklash va ozodlikdan mahrum qilish qoʻllanmaydi. Jinoyatni birinchi marta sodir etgan shaxs aniqlangan kundan boshlab oʻttiz kun ichida zararni qoplasa, javobgarlikdan ozod etiladi (JK, 149-1-modda). Muallifning shaxsiy huquqlari buzilganda shu muddatda buzilish oqibatlarini ham bartaraf etish kerak (JK, 149-modda).

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• 2025-yil 8-avgustdagi OʻRQ-1080-son Qonun muallif huquqlarini buzganlik uchun jinoiy javobgarlikni oʻzgartirdi. Yangi tahrir va noqonuniy foydalanishning alohida jinoyat tarkibi 2025-yil 10-noyabrdan amal qiladi.

• Plenumning 2025-yil 24-noyabrdagi 21-son qarori muallifning shaxsiy nomulkiy huquqlarini mulkiy manfaatlardan qatʼi nazar himoya qilishni va bunday huquqlar himoyasiga daʼvo muddati tatbiq etilmasligini tushuntirdi.

• Plenumning 2026-yil 3-iyuldagi 19-son qarori daʼvoni taʼminlash shartlarini tushuntirdi: fuqarolik va iqtisodiy jarayonda ular sud hujjati ijrosi qiyinlashishi yoki imkonsiz boʻlishining oldini olishga qaratilgan.

• 2026-yil 26-iyundagi 22-mh-son buyruq intellektual mulk nazoratida elektron xavfni tahlil qilish tizimini joriy etadi. U 2026-yil 30-sentabrda kuchga kiradi; tizim aniqlagan xavfning oʻzi taʼsir choralariga asos boʻla olmaydi.

Mualliflik huquqini himoya qilish daʼvosini qanday berish kerak

Avval buzilgan huquq, uning egasi va talab aniqlanadi. Xizmat asarlari boʻyicha nizolar fuqarolik sudiga taalluqli; boshqa mualliflik va shartnoma nizolarini protsessual vakolatga qarab fuqarolik yoki iqtisodiy sudlar koʻradi. Sudgacha talabnoma qonun yoki shartnomada nazarda tutilganda majburiy boʻladi; majburiy boʻlmagan talabnoma yuborilmagani daʼvoni qabul qilmaslikka asos emas.

Mulkiy talablar uchun umumiy daʼvo muddati uch yil (FK, 150-modda). Odatda u huquq egasi buzilish haqida bilgan yoki bilishi lozim boʻlgan kundan boshlanadi (FK, 154-modda). Sud daʼvo muddatini taraf arizasiga koʻra qoʻllaydi (FK, 153-modda). U shaxsiy nomulkiy huquqlar himoyasiga tatbiq etilmaydi; bu Oliy sud Plenumida alohida tushuntirilgan.

Dasturga oid daʼvoning maxsus qismi uchun amalda quyidagilar kerak:

1. dasturning nomi va versiyasi, nizoli qismlar tavsifi;
2. yaratilish va huquqlar oʻtishini tasdiqlovchi hujjatlar: topshiriqlar, shartnomalar, dalolatnomalar, repozitoriy maʼlumotlari, mavjud boʻlsa guvohnoma;
3. javobgar harakatlari tavsifi va ularning daʼvogar huquqlari bilan bogʻliqligi;
4. tarqatish yoki foydalanishni qayd etuvchi, sanasi va manbasi koʻrsatilgan materiallar;
5. aniq talab: foydalanishni toʻxtatish, huquqni tan olish, zarar yoki tovonni undirish;
6. pul talabi hisob-kitobi va tanlangan miqdor izohi.

Bu nizo mazmuniga oid ishchi roʻyxat, protsessual rekvizitlarning toʻliq roʻyxati emas. Iqtisodiy jarayonda holatlar, dalillar, hisob-kitob va talablar daʼvoning majburiy mazmuniga kiradi (IPK, 149-modda). IPK — Iqtisodiy protsessual kodeks.

Tarqatish davom etishi kelajakdagi qaror ijrosini qiyinlashtirsa, daʼvoni taʼminlash choralarini soʻrash mumkin. Masalan, javobgarga muayyan harakatlarni taqiqlash ruxsat etilgan choralardan biridir (IPK, 94-modda), lekin chora talabga mutanosib boʻlishi kerak. Iltimosnomada aynan soʻralayotgan choraning zarurati tushuntiriladi; u huquqbuzarlikni isbotlash oʻrnini bosmaydi.

Umumiy rekvizitlar, ilovalar, sud toʻlovlari va elektron topshirish fuqarolik sudiga daʼvo hamda iqtisodiy sudga daʼvo haqidagi maqolalarda yoritilgan. Ular vakolatli sud aniqlangandan keyin kerak boʻladi. Mualliflik nizosida umumiy hujjatlarga muayyan dasturga huquqlar va javobgar undan foydalanganini tasdiqlovchi dalillar qoʻshiladi.

Koʻp beriladigan savollar

Dasturchining barcha kodi ish beruvchiga tegishlimi?

Yoʻq. Faqat dasturchining lavozimi yoki kompyuter kimniki ekani emas, vazifalar va topshiriq bilan bogʻliqlik muhim. Shu doiradan tashqaridagi asar xizmat asari hisoblanmaydi. Xizmat topshirigʻi boʻyicha yozilgan kodda, shartnomada boshqacha qoida boʻlmasa, ish beruvchining huquqlari haqidagi qoida amal qiladi. Nizoda topshirilgan ish mazmuni va aynan nizoli dastur yaratilgan holatlar oʻrganiladi.

Pudratchiga haq toʻlash mutlaq huquqlarni olish uchun yetarlimi?

Toʻlov shartnoma boʻyicha hisob-kitobni tasdiqlaydi, ammo huquqlar hajmini ularni oʻtkazish shartlari belgilaydi. Oʻtkaziladigan deb koʻrsatilmagan huquqlar oʻtkazilmagan deb hisoblanadi (FK, 1035-modda). Buyurtmachi shartnomani foydalanish rejalari bilan solishtirishi kerak: kodni oʻzgartirish, tarqatish, litsenziyalash va boshqa egaga berish turli, bevosita kelishilgan huquqlarni talab qilishi mumkin. Fayllarni olishning oʻzi bu masalani hal qilmaydi.

Roʻyxatdan oʻtkazilmagan dasturni himoya qilish mumkinmi?

Ha. Mualliflik huquqi dastur yaratilganda yuzaga keladi (Dasturlar toʻgʻrisidagi qonun, 4-modda), roʻyxatdan oʻtkazish esa himoya sharti emas. Nizoda baribir huquq kimga tegishliligi va huquqbuzarlik tasdiqlanishi kerak. Shartnomalar, topshiriqlar va sanasi qayd etilgan ishlab chiqish materiallari kodning kelib chiqishini tushuntiradi; guvohnoma esa ikkinchi taraf toʻgʻriligini nizolashishi mumkin boʻlgan reyestr maʼlumotlarini qoʻshadi.

Dastur bilan birga mualliflikni ham sotish mumkinmi?

Qonun ruxsat etgan hajmda mulkiy huquqlarni oʻtkazish mumkin. Muallif deb eʼtirof etilish huquqi begonalashtirilmaydi va boshqa shaxsga oʻtkazilmaydi (FK, 1033-modda). Shu sababli buyurtmachi yoki ish beruvchi toʻlov, roʻyxatga olish yoki shartnoma orqali muallifga aylanmaydi. Hujjatlarda asarni yaratgan insonlar bilan undan foydalanish va mulkiy huquqlarni tasarruf etish imkonini olgan huquq egasi farqlanishi kerak.