Iqtisodiy sudga daʼvo arizasini berish

Kompaniya iqtisodiy nizoni sudning vakolati, sudlovga tegishlilik, daʼvo muddati va majburiy talabnomani tekshirishdan boshlaydi. Soʻng sud buyrugʻi, soddalashtirilgan yoki umumiy daʼvo ish yuritishini tanlaydi, davlat bojini — mulkiy daʼvo uchun kamida bir BHMni — hisoblaydi hamda ariza va dalillarni qogʻozda yoki E-SUD orqali topshiradi.

Qisqacha:

• Xoʻjalik shartnomasi boʻyicha odatiy talabnoma, agar qonun yoki shartnomaning oʻzi majburiy tartib belgilamagan boʻlsa, ixtiyoriydir.
• Sud buyrugʻi faqat hujjatlar bilan tasdiqlangan talablarning yopiq roʻyxati uchun mos keladi; qarzdorning eʼtirozi nizoni daʼvo ish yuritishiga oʻtkazadi.
• Soddalashtirilgan tartib kompaniyaga nisbatan daʼvo bahosi 66.000.000 soʻmgacha (150 BHM), yakka tartibdagi tadbirkorga nisbatan esa 44.000.000 soʻmgacha (100 BHM) boʻlganda majburiydir.
• Mulkiy daʼvo boʻyicha boj bahoning 2 foizini, biroq kamida 440.000 soʻmni tashkil etadi; kichik tadbirkorlik subyekti belgilangan stavkaning yarmini toʻlaydi.
• Yuborishdan oldin daʼvo matni, shartnoma bajarilganligi dalillari, imzolovchilarning vakolatlari, nusxalarning ishtirokchilarga yetkazilishi va elektron asl nusxalarning saqlanishini tekshiring.

Yangilangan: 2026-yil 05-sentyabr

Daʼvoni tayyorlashni nimadan boshlash kerak

Avval kompaniya qaysi buzilgan huquqni himoya qilayotganini, kim tegishli javobgar ekanini va daʼvo muddati tugagan-tugamaganini aniqlang. Umumiy muddat uch yil (FK 150-moddasi), biroq qonun ayrim majburiyatlar uchun maxsus muddatlarni belgilaydi. Daʼvoning predmeti — javobgarga qoʻyilgan moddiy-huquqiy talab, asosi esa ushbu talab kelib chiqadigan faktlardir. Ularni aralashtirish daʼvo bahosi, boj va dalillar roʻyxatini hisoblashni qiyinlashtiradi.

Daʼvoning belgilangan tartibda berilishi va javobgarning qarzni tan olishi daʼvo muddatini uzadi (FK 157-moddasi): muddat yangidan boshlanadi. Hujjat vakolatli shaxs tomonidan imzolangan boʻlsa, qisman toʻlov, solishtirish dalolatnomasi yoki xat qarzni tan olish boʻlishi mumkin. Biroq qaytarilgan yoki sud qabul qilmagan daʼvoning oʻzi muddatni uzmaydi; yuqori turuvchi sud tegishli ajrimni bekor qilgan taqdirdagina muddat dastlabki berilgan kundan uziladi. Bu qoidalar daʼvo muddati haqidagi qarorda tushuntirilgan.

Murojaat qilishdan oldin arbitraj yoki hakamlik sudiga oid shartni ham tekshiring. Amaldagi kelishuv boʻlsa, javobgar nizoning mohiyati boʻyicha birinchi bayonotida eʼtiroz bildirsa, davlat sudi nizoni koʻrmasdan qoldiradi. Kelishuv haqiqiy boʻlmasa, kuchini yoʻqotgan yoki bajarib boʻlmaydigan boʻlsa, iqtisodiy sud ishni koʻrishni davom ettirishi mumkin.

Iqtisodiy sudgacha talabnoma qachon kerak

Talabnoma tartibi qonunda muayyan nizo toifasi uchun belgilangan yoki taraflar uni shartnomada nazarda tutgan taqdirdagina majburiydir. Bunday holda sud ishni faqat sudgacha hal qilishga (IPK 148-moddasi) urinishdan keyin qoʻzgʻatadi. Tartib, adresat, muddat yoki javob usuli koʻrsatilmagan nizolarni tinch yoʻl bilan hal qilish haqidagi umumiy jumlaning oʻzi majburiy tartibni yaratmaydi; buni Oliy sud Plenumi tushuntirgan.

Xoʻjalik yurituvchi subyektlarning shartnomaviy-huquqiy bazasi toʻgʻrisidagi qonunga koʻra, xoʻjalik yurituvchi subyekt talabnoma yuborishga haqli, ammo doim ham majbur emas. Talabnoma yozma tuziladi va quyidagi maʼlumotlarni (17-modda) oʻz ichiga oladi:

1. joʻnatuvchi va oluvchining nomlari;
2. sana va raqam;
3. buzilish holatlari;
4. tasdiqlovchi dalillar;
5. talablar;
6. summa, hisob-kitob, toʻlov va pochta rekvizitlari;
7. ilovalar roʻyxati.

Talabnomani rahbar yoki uning oʻrinbosari imzolaydi. U buyurtma yoki qimmatli xat bilan, joʻnatuvchi va oluvchi xabardor qilinganini qayd etadigan boshqa usulda yuboriladi yoxud tilxat bilan topshiriladi. Maxsus qonun boshqa muddatni belgilamagan boʻlsa, adresat 15 kun ichida (18-modda) javob berishi shart. Qonun ham, shartnoma ham talabnomani majburiy qilmagan boʻlsa, xoʻjalik shartnomasi yuzasidan sudga talabnomasiz murojaat qilish mumkin (19-modda).

Ish qabul qilinishidan oldin majburiy tartibga rioya etmaslik daʼvoning qaytarilishiga (IPK 155-moddasi) olib keladi. Kamchilik qabul qilingandan keyin aniqlansa, daʼvo koʻrmasdan qoldiriladi; tartibga rioya etish imkoniyati yoʻqolgan boʻlsa, ish yuritish tugatiladi. Daʼvoni koʻrmasdan qoldirish, sababni bartaraf etish hali mumkin boʻlsa, undan keyin sudga qayta murojaat qilishga toʻsqinlik qilmaydi.

Misol. Shartnomada talabnoma yuridik manzilga yuborilishi va javob 15 kun ichida berilishi koʻrsatilgan. Kompaniya talabnomaga qarz hisob-kitobi va dalolatnomalarni ilova qiladi, pochta kvitansiyasi hamda topshirilganlik xabarnomasini saqlaydi. Daʼvo shartnomadagi muddat tugaganidan keyin beriladi; unga talabnomaning oʻzi va yetkazilganlik dalili ilova qilinadi.

Vakolat va sudlovga tegishlilikni qanday aniqlash kerak

Iqtisodiy sud, avvalo, yuridik shaxslar va roʻyxatdan oʻtgan yakka tartibdagi tadbirkorlar oʻrtasidagi iqtisodiy soha nizolarini koʻradi. Iqtisodiy ahamiyatga ega faktlar, toʻlovga qobiliyatsizlik, hakamlik va xalqaro arbitraj, mediativ kelishuvlarni majburiy ijro etish, korporativ, investitsiyaviy va raqobat ishlari, shuningdek chet el sudlari hamda arbitraj qarorlarini tan olish ishlari ham uning vakolatiga kiradi. Subyektlar va predmetlarning toʻliq roʻyxati kodeksda belgilangan (IPK 25-moddasi).

Kompaniya uchun shartnomani bajarish, oʻzgartirish yoki bekor qilish, bitimni haqiqiy emas deb topish, qarz, neustoyka va zararni undirish, mulk huquqini tan olish, mol-mulkni talab qilib olish, intellektual huquqlar yoki ishchanlik obroʻsini himoya qilish talablari odatiydir. Bu amaliy, ammo toʻliq boʻlmagan guruhlash: qonunda nizolarning toʻliq roʻyxati (IPK 26-moddasi) berilgan.

Ariza fuqarolik yoki maʼmuriy sudga tegishli boʻlsa, iqtisodiy sud uni sudga taalluqliligi boʻyicha yuboradi; sudlar oʻzaro taalluqlilik yuzasidan bahslashishi mumkin emas. Ushbu materiallarni yuborish mexanizmini (IPK 31-1-moddasi) kodeksning amaldagi tahririda hududiy sudlovga tegishlilik sababli qaytarishdan ajratish kerak.

Sud boʻgʻini boʻyicha oddiy nizoni tumanlararo iqtisodiy sud koʻradi. Norezident chet el shaxsi ishtirokidagi ishni, arbitraj bilan bogʻliq nizoni yoki chet el qarorini tan olish ishini Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyat sudi yoki Toshkent shahar sudi koʻradi. Boshqaruv organlarining ayrim iqtisodiy bitimlari hamda ayrim investitsiya yoki raqobat ishlari boshqa sud boʻgʻiniga (IPK 32-moddasi) tegishlidir.

Hududiy sudlovga tegishlilik quyidagicha tekshiriladi:

Taraflar kelishuv bilan umumiy yoki muqobil sudlovga tegishlilikni oʻzgartirishi, shu jumladan eksterritorial sudlovga tegishlilikni tanlashi mumkin, biroq mutlaq sudlovga tegishlilikni oʻzgartira olmaydi. Eksterritorial shart boʻlganda muayyan sud kodeks qoidalari (IPK 38-moddasi) asosida avtomatlashtirilgan tizim tomonidan aniqlanadi.

Bu yerda toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi maxsus ish koʻrib chiqilmaydi: u qoʻzgʻatilganidan keyin kreditorlarning talablari alohida qoidalar boʻyicha taqdim etilishi mumkin. Bankrotlik va tugatish haqidagi maqola qarz qachon toʻlovga qobiliyatsizlik ishi doirasida berilishini tushuntiradi.

Sud buyrugʻi, soddalashtirilgan yoki umumiy daʼvo ish yuritishi

Summa tartibni tanlash omillaridan biridir. Qarzdor qarzni tan olganmi, guvohlar yoki ekspertiza kerakmi va eʼtirozlar kutilmoqdami — shularni ham aniqlash lozim. Sud buyrugʻi nizosiz talablarning yopiq roʻyxati uchun mustaqil ijro hujjatidir. Soddalashtirilgan ish yuritish daʼvo tartibi boʻlib qoladi, biroq majlissiz, hujjatlar asosida oʻtkaziladi. Umumiy daʼvo ish yuritishi bahsli faktlar, murakkab talablar va maxsus shartlarsiz ishlar uchun mos keladi.

Buyruq uchun asoslar roʻyxati yopiq (IPK 135-moddasi). Arizada sud va taraflar koʻrsatiladi, talab, holatlar va dalillar, hisob-kitob hamda qarz davri bayon etiladi, ilovalar sanaladi; bu talablar qonunda belgilangan (IPK 136-moddasi). Unga davlat boji va pochta xarajatlari toʻlanganligi, nusxa qarzdorga topshirilganligi hamda talab asoslari haqidagi hujjatlar ilova qilinadi; kommunal talablar uchun maxsus hujjatlar toʻplami (IPK 138-moddasi) belgilangan.

Tan olingan debitorlik qarzi uchun shartnoma, tovar yetkazib berilganligi, ishlar bajarilganligi yoki xizmatlar koʻrsatilganligini tasdiqlovchi hujjatlar hamda qarz tan olingan hujjatlarning asl nusxalari — solishtirish dalolatnomasi, yozishmalar yoki boshqa hujjat kerak. Ushbu toʻplam buyruq haqidagi qarorda bevosita koʻrsatilgan. Ariza qarzdorga topshirilgan kundan 10 kun oʻtgach (IPK 143-moddasi) buyruq beriladi. Eʼtiroz yoki hujjatlar asosida hal qilib boʻlmaydigan nizo buyruq berishni rad etishga (IPK 144-moddasi) olib keladi, undan soʻng kreditor daʼvo beradi. Qarzdor uzrli sabab boʻlsa, chiqarilgan buyruq nusxasini olganidan keyin oʻn kun ichida (IPK 147-moddasi) uni bekor qilishni soʻrashi mumkin.

Soddalashtirilgan tartib belgilangan chegaralarda majburiy, korporativ nizolar va huquqiy taʼsir choralarini qoʻllashga oid ishlar bundan mustasno. Uchinchi shaxs kirsa, mos kelmaydigan qarshi daʼvo qabul qilinsa, qoʻriqlanadigan sir oshkor boʻlishi mumkin boʻlsa, qoʻshimcha dalillar, koʻzdan kechirish, ekspertiza yoki guvohlar kerak boʻlsa yoxud qaror uchinchi shaxslarga taʼsir qilishi mumkin boʻlsa, sud umumiy tartibga oʻtadi. Oʻtishning barcha asoslari kodeksda sanalgan (IPK 203-2-moddasi).

Daʼvo berish qancha turadi

Sud xarajatlari davlat boji va chiqimlardan iborat. Chiqimlarga ekspertlar, mutaxassislar, guvohlar va tarjimonlarga toʻlovlar, joyida koʻzdan kechirish, pochta, videokonferensaloqa xarajatlari hamda sud zarur deb topgan boshqa xarajatlar kiradi. Ularning roʻyxati kodeksda belgilangan (IPK 116-moddasi).

Pul undirish daʼvosining bahosi undirilayotgan summaga teng; talab qilingan neustoyka unga qoʻshiladi, mustaqil talablar esa jamlanadi. Baho notoʻgʻri koʻrsatilgan boʻlsa, uni sud aniqlaydi (IPK 114-moddasi).

Boj daʼvo berilishidan oldin toʻlanadi, elektron yoki qogʻozdagi toʻlov hujjati arizaga ilova qilinadi. Baho chet el valyutasida koʻrsatilgan boʻlsa, u murojaat kunidagi Markaziy bank kursi boʻyicha soʻmga aylantiriladi. Bu qoidalar qonunda belgilangan (17-modda).

Sud kompaniyani oʻz ixtiyori bilan bojdan ozod qila olmaydi yoki stavkani kamaytira olmaydi, biroq uning mulkiy holatini inobatga olib toʻlovni kechiktirishi mumkin. Iltimosnoma va moliyaviy holat dalillari daʼvo bilan birga beriladi; yondashuv xarajatlar haqidagi qarorda tushuntirilgan. Ortiqcha toʻlov, daʼvoni qaytarish yoki qabul qilishni rad etish, shuningdek ish yuritishni tugatish yoxud koʻrmasdan qoldirishning ayrim hollarida boj qaytarilishi lozim (Qonunning 18-moddasi).

Misol. Kompaniya 100 000 000 soʻm asosiy qarzni undirmoqda. Oddiy boj: 100 000 000 × 2% = 2 000 000 soʻm, bu 440.000 soʻmlik eng kam miqdordan yuqori. Daʼvogar kichik tadbirkorlik subyekti boʻlsa, 2 000 000 × 50% = 1 000 000 soʻm toʻlaydi. Hujjatlar asosida tan olingan qarz boʻyicha buyruq uchun oddiy kompaniya 1 000 000 soʻm, kichik korxona esa 500 000 soʻm toʻlaydi.

Daʼvoda nima yozish va unga nimalarni ilova qilish kerak

Daʼvoni kompaniya rahbari yoki vakil imzolaydi. Arizada toʻqqizta maʼlumotlar guruhi (IPK 149-moddasi) koʻrsatiladi:

1. sudning nomi;
2. ishtirokchilarning nomlari va pochta manzillari;
3. daʼvo bahosi;
4. talablarning holatlari;
5. tasdiqlovchi dalillar;
6. undirilayotgan yoki nizolashilayotgan summa hisob-kitobi;
7. qonunchilikka havola qilingan talablar, har bir javobgarga alohida;
8. majburiy sudgacha tartib haqidagi maʼlumotlar;
9. ilovalar roʻyxati.

Daʼvogar ariza berishdan oldin javobgar va uchinchi shaxslarga daʼvo nusxasi hamda ularda boʻlmagan hujjatlarni yuborishi shart. Buni axborot tizimi orqali (IPK 150-moddasi) ham qilish mumkin. Daʼvoga davlat boji va pochta xarajatlari toʻlanganligi, nusxalar yuborilganligi, majburiy talabnomaga rioya qilinganligi, daʼvo faktlari, daʼvogarning davlat roʻyxatidan oʻtganligi va imzolovchining vakolatlarini tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilinadi. Shartnoma tuzishga majburlash talabi uchun loyiha, sudlovga tegishlilikni oʻzgartirish uchun taraflarning kelishuvi kerak. Asosiy roʻyxat qonunda belgilangan (IPK 151-moddasi).

Kompaniya ishonchnomasini rahbar yoki taʼsis hujjatlarida vakolat berilgan boshqa shaxs imzolaydi; muhr mavjud boʻlsa, qoʻyiladi. Bu kodeksdan kelib chiqadi (IPK 62-moddasi). Ishonchnomada daʼvoni imzolash, nizoni hakamlik sudiga topshirish, talablardan voz kechish yoki ularni tan olish, predmet yoki asosni oʻzgartirish, kelishuv bitimi, mediativ kelishuv yoki mediatsiya toʻgʻrisidagi kelishuv tuzish, vakolatni boshqa shaxsga oʻtkazish, sud hujjati ustidan shikoyat qilish, qayta koʻrishni soʻrash, ijro talab qilish hamda pul yoki mol-mulkni olish vakolatlari alohida koʻrsatiladi. Aks holda vakil bu harakatlarni bajara olmaydi; maxsus vakolatlar bevosita koʻrsatilishi kerak (IPK 63-moddasi).

Chet el hujjatlariga davlat tiliga yoki sud ish yuritiladigan tilga tegishli tartibda tasdiqlangan tarjima ilova qilinadi. Ariza qabul qilinishidan oldin aniqlangan buzilish qaytarishga olib keladi; bu chet ellik shaxslar haqidagi qarorda tushuntirilgan. Mamlakat va xalqaro shartnomaga qarab legalizatsiya yoki apostil talab qilinishi mumkin.

Qaysi hujjatlar va dalillar qarzni tasdiqlaydi

Kuchli hujjatlar toʻplami butun zanjirni koʻrsatadi: majburiyatning paydo boʻlishi, daʼvogarning ijrosi, toʻlov muddati kelishi, qarz miqdori, buzilish hamda qarzning tan olinishi yoki nizolashilishi. Har bir taraf oʻz talablari va eʼtirozlari asosidagi faktlarni isbotlaydi hamda dalillarni boshqa ishtirokchilarga oldindan oshkor qilishi (IPK 68-moddasi) shart.

IPK ashyoviy, yozma va raqamli dalillarni, ekspert xulosalarini, mutaxassis tushuntirishlarini, guvoh koʻrsatuvlarini va ishtirokchilarning tushuntirishlarini tan oladi; qonunni buzib olingan maʼlumotlardan foydalanish mumkin emas. Dalil turlari kodeksda sanalgan (IPK 66-moddasi). Sud faqat nizoga daxldor (IPK 71-moddasi) dalillarni qabul qiladi, qonun muayyan hujjatni talab qiladigan faktni esa boshqa dalil bilan almashtirib boʻlmaydi.

Dalolatnomalar, shartnomalar, maʼlumotnomalar va ish yozishmalari, shu jumladan elektron aloqa orqali olingan yozishmalar yozma dalillardir. Ular asl nusxada yoki tegishli tartibda tasdiqlangan nusxada beriladi; qonun yoki sud talab qilganda asl nusxa kerak. Ushbu qoidalar kodeksda belgilangan (IPK 75-moddasi). Solishtirish dalolatnomasi ham, boshqa alohida hujjat ham oldindan belgilangan kuchga ega emas: sud barcha dalillar (IPK 74-moddasi) ishonchliligi va toʻliqligini baholaydi.

Kerakli hujjat javobgar, bank yoki uchinchi shaxsda boʻlib, kompaniya uni mustaqil ola olmasa, talab qilib olish toʻgʻrisidagi iltimosnomada hujjat koʻrsatiladi, u qaysi faktlarni aniqlashi tushuntiriladi va qayerda turgani bildiriladi. Bunday iltimosnomaga talablar kodeksda belgilangan (IPK 69-moddasi).

Elektron maʼlumotlar sud mutaxassis bilan koʻzdan kechirishi mumkin boʻlgan dastlabki tashuvchini saqlagan holda taqdim etiladi. Bu kodeksda nazarda tutilgan (IPK 76-1-moddasi). Fayllar, audio, video va internetdagi maʼlumotlar yaxlitligi hamda aynan bir xilligi saqlansa, raqamli dalil boʻladi. Raqamli faylning oddiy bosma nusxasi, notarial tasdiqlangan raqamli dalildan tashqari, oʻz-oʻzidan yozma dalilga aylanmaydi. Talablar kodeksda bayon etilgan (IPK 76-2-moddasi).

E-SUD orqali daʼvo qanday beriladi

Elektron berishning protsessual asosi qogʻozdagi berish bilan bir xil: murojaat va ilovalarni elektron hujjatlar (IPK 3-moddasi) shaklida yuborish mumkin. Ish elektron shakllantirilganda ishtirokchi hujjatlari elektron raqamli imzo (IPK 4-moddasi) bilan tasdiqlanadi.

E-SUD shaxsiy kabinetida murojaat turi va sudni tanlash, daʼvogar va javobgar maʼlumotlari hamda daʼvo bahosini toʻldirish, daʼvo, hisob-kitob va dalillarni ilova qilish, toʻlovlarni koʻrsatish va toʻplamni yuborish kerak. Axborot tizimining yetkazilganlik xabarnomasida koʻrsatilgan sana va vaqt yuridik ahamiyatga ega. Ariza berilgan payt va toʻplam tarkibini isbotlash uchun xabarnoma bilan har bir yuborilgan fayl versiyasini saqlang.

Raqamlashtirish dasturi «Adolat» majmuasida daʼvolarni elektron yuborish, koʻrib chiqilishini onlayn kuzatish, hujjat almashish va sud hujjatlarini avtomatik shakllantirish imkoniyatlarini nazarda tutgan. Bu funksiyalar 2020-yil 3-sentabrdagi PQ-4818 bilan belgilangan. Interfeys nomi va ekranlar tarkibi yangilanishi mumkin, biroq IPKning mazmun va ilovalarga qoʻygan talablari saqlanadi.

Daʼvoni taʼminlash choralarini qanday soʻrash kerak

Vaqtinchalik chorasiz javobgar aktivni yashirishi, chiqarishi yoki begonalashtirishi yoxud kelajakdagi qaror ijrosi qiyinlashishi mumkin boʻlsa, daʼvoni taʼminlash kerak. Ariza ish qoʻzgʻatilganidan keyin har qanday bosqichda (IPK 93-moddasi) berilishi va daʼvoga qoʻshilishi mumkin.

Iqtisodiy protsessual kodeksi quyidagilarga yoʻl qoʻyadi:

1. javobgarning mol-mulki yoki pul mablagʻlarini xatlash;
2. javobgarga muayyan harakatlarni taqiqlash;
3. boshqa shaxslarga nizo predmetiga oid harakatlarni taqiqlash;
4. nizolashilayotgan nizosiz hujjat boʻyicha undiruvni toʻxtatib turish;
5. mol-mulkni xatlovdan ozod qilish nizosida uni sotishni toʻxtatib turish;
6. javobgarga nizoli mol-mulkning buzilishi yoki yomonlashuvini oldini olish majburiyatini yuklash;
7. nizoli mol-mulkni saqlovchiga topshirish.

Sud boshqa yoki bir nechta chorani qoʻllashi mumkin, biroq har biri talabga mutanosib boʻlishi shart. Toʻliq roʻyxat va mutanosiblik prinsipi kodeksda bayon etilgan (IPK 94-moddasi). Arizada sud va taraflar, nizo predmeti koʻrsatiladi, zarurat tushuntiriladi, aniq chora va ilovalar bildiriladi; iltimosnomani daʼvoga kiritish mumkin (IPK 95-moddasi).

Daʼvo bilan birga berilgan ariza qabul qilish masalasi bilan bir vaqtda koʻriladi. Keyinroq majlisdan tashqari berilgan ariza taraflarni xabardor qilmasdan keyingi kundan kechiktirmay (IPK 96-moddasi), majlisda berilgani esa oʻsha majlisda koʻriladi. Ajrim darhol ijro etiladi, shikoyat esa ijroni toʻxtatmaydi.

Sud bu bosqichda daʼvoni toʻliq isbotlashni talab qilmaydi, biroq choraning asoslari va zaruratini, uning predmet hamda kelajakdagi sud hujjati ijrosi bilan bogʻliqligini, shuningdek mutanosibligini tekshiradi. Hakamlik sudidagi daʼvoni taʼminlashdan tashqari, ish qoʻzgʻatilguniga qadar chora qoʻllanmaydi; soddalashtirilgan ish yuritishda ham taʼminlash mumkin. Bu qoidalar 2026-yil 3-iyuldagi Plenum qarorida tushuntirilgan.

Qarshi taʼminlash deb ataladigan mexanizm daʼvogarning avtomatik toʻlovi emas. Sud javobgarning iltimosiga koʻra ehtimoliy zararlarni qoplashni taʼminlashi mumkin; bunga taʼminlash choralari roʻyxati (IPK 94-moddasi) yoʻl qoʻyadi. Pul undirish daʼvosida javobgar cheklovni nizoli summani sud depozitiga (IPK 97-moddasi) kiritish bilan almashtirishi mumkin. Daʼvo qanoatlantirilsa, chora ijrogacha; rad etish, tugatish yoki koʻrmasdan qoldirishda esa sud uni alohida bekor qilmasa, hujjat kuchga kirguniga qadar amal qiladi. Bu muddatlar kodeksda belgilangan (IPK 99-moddasi). Uzil-kesil rad etilgandan keyin javobgar alohida daʼvo bilan taʼminlashdan kelgan zararni (IPK 100-moddasi) talab qilishi mumkin.

Daʼvo yuborilgandan keyin nima boʻladi

Sudya besh kundan (IPK 152-moddasi) kechiktirmay daʼvoni qabul qilish, qabul qilishni rad etish, qaytarish yoki sudga taalluqliligi boʻyicha yuborish masalasini hal qiladi. Daʼvo talablarga mos boʻlsa, sud uni qabul qilishi shart. Toʻlov hujjati yoki ish mohiyatiga oid dalil boʻlmasa ham, daʼvogar kechiktirish, boʻlib-boʻlib toʻlash yoxud olib boʻlmaydigan dalilni talab qilib olish haqida iltimosnoma bergan va sud uni qanoatlantirgan boʻlsa, daʼvo qabul qilinishi mumkin; bunga kodeks bevosita yoʻl qoʻyadi (IPK 153-moddasi).

IPKning amaldagi modeliga koʻra, iqtisodiy sudga toʻgʻridan-toʻgʻri berilgan nuqsonli daʼvo odatda harakatsiz qoldirilmaydi, balki qaytariladi. Qaytarish asoslari kodeksda sanalgan (IPK 155-moddasi):

1. daʼvoning shakli yoki mazmuni buzilgan;
2. daʼvo imzolanmagan yoxud vakolatsiz yoki shaxsi aniqlanmagan shaxs tomonidan imzolangan;
3. ish ushbu sudga hududiy jihatdan tegishli emas;
4. turli xil sud ish yuritishiga oid talablar birlashtirilgan;
5. nusxalar yuborilganligining dalili yoʻq;
6. boj, pochta xarajatlari yoki kechiktirish yoxud boʻlib-boʻlib toʻlash haqidagi maqbul iltimosnoma yoʻq;
7. majburiy talabnoma yoki majburiy mediatsiya tasdigʻi yoʻq;
8. oʻzaro bogʻliq boʻlmagan talablar birlashtirilgan;
9. bankka murojaat qilish majburiy boʻlganda, uning tasdigʻi yoʻq;
10. daʼvogar daʼvo qabul qilinishidan oldin uni qaytarishni soʻragan.

Ajrim ustidan shikoyat qilish mumkin. Kamchilik tuzatilgandan keyin toʻplam qayta beriladi, ajrim bekor qilinganda esa dastlabki sana saqlanadi. Bu oqibatlar qaytarish qoidalariga (IPK 155-moddasi) kiradi.

Qabul qilingandan keyin boshqa kamchiliklar daʼvoni koʻrmasdan qoldirishga olib kelishi mumkin: masalan, tegishli imzoning yoʻqligi, majburiy talabnomaga rioya qilmaslik yoki daʼvogarning ishni uning ishtirokisiz koʻrish haqidagi iltimosnomasiz birinchi marta kelmasligi. Toʻliq roʻyxat kodeksda belgilangan (IPK 107-moddasi). Sabab bartaraf etilgandan keyin qayta murojaat qilish mumkin (IPK 109-moddasi), biroq daʼvo muddati va bojni yangidan tekshirish kerak.

Ish qabul qilingandan keyin qanday koʻriladi

Javobgar tayyorlash haqidagi ajrim chiqarilgan kundan boshlab 20 kundan (IPK 156-moddasi) kechiktirmay eʼtirozlar va hujjatlar bilan yozma fikr yuborishi, uning koʻrib chiqish vaqtigacha sudga yetib kelishini taʼminlashi va nusxalarni boshqa ishtirokchilarga joʻnatishi mumkin. Sud qoʻllanadigan huquqni, ishtirokchilar tarkibini, zarur dalillarni va yarashuv imkoniyatini aniqlaydi. Sudgacha majlisda talablar va eʼtirozlar aniqlashtiriladi, qarshi daʼvo, dalillar va ish jadvali muhokama qilinadi; bunday tartib kodeksda nazarda tutilgan (IPK 163-1-moddasi).

Tayyorlash toʻgʻrisidagi ajrim daʼvo kelib tushganidan keyin besh kundan kechiktirmay (IPK 162-moddasi), sudgacha majlis oʻtkazilsa, qabul qilingandan keyin oʻn kundan kechiktirmay chiqariladi. Ishtirokchilar videokonferensaloqa (IPK 166-moddasi) orqali qatnashishi mumkin. Yozma fikr berilmasligi ishni toʻxtatmaydi; tegishli xabardor qilingan javobgarni sud kutmasligi mumkin. Daʼvogar ish uning ishtirokisiz koʻrilishini istasa, oldindan ariza berishi kerak, aks holda birinchi kelmaslik daʼvoning koʻrmasdan qoldirilishiga olib kelishi mumkin. Kelmaslik qoidalari kodeksda bayon etilgan (IPK 170-moddasi).

Iqtisodiy protsessda kelishuv bitimi tuzish mumkin, mediatsiya esa sudgacha, ish koʻrilayotganida sud hujjatini qabul qilish uchun alohida xonaga kirguniga qadar va ijro bosqichida qoʻllanadi. Vaqt chegaralari qonunda belgilangan (15-modda). Nizo mediativ kelishuv bilan hal etilsa, toʻlangan boj qaytariladi, ijro bosqichidagi kelishuv bundan mustasno; bu qonunda nazarda tutilgan (17-modda).

Xarajatlar qanoatlantirilgan talablar qismiga mutanosib taqsimlanadi. Nizo majburiy talabnoma tartibi buzilgani sababli, masalan, adresat javob bermagani yoki soʻralgan hujjatlarni yubormagani uchun kelib chiqqan boʻlsa, sud natijadan qatʼi nazar xarajatlarni qoidabuzarga yuklashi mumkin. Bu kodeksda nazarda tutilgan (IPK 118-moddasi).

Kompaniyalar oʻrtasidagi oddiy shartnomaviy nizoni iqtisodiy sud koʻradi, soliq organining hokimiyat vakolatiga asoslangan qarorini nizolash esa maʼmuriy sud ish yuritishiga tegishli. Bunday murojaat tartibi, muddatlari va oqibatlari soliq organi ustidan shikoyat haqidagi maqolada bayon etilgan.

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• 2026-yil 3-iyuldagi Plenumning 19-son qarori fuqarolik, maʼmuriy va iqtisodiy ishlardagi taʼminlash choralari amaliyotini tizimlashtirdi. Iqtisodiy protsess uchun aniq chorani, uning daʼvo bilan bogʻliqligi va mutanosibligini koʻrsatish zarurligi, ish qoʻzgʻatilguniga qadar odatiy taʼminlash taqiqlanishi hamda soddalashtirilgan ish yuritishda chora qoʻllash mumkinligini tasdiqladi.
• 2026-yil 14-avgustdagi PF-160 kelajakdagi «yagona darcha» islohotini maʼqulladi: arizani faqat hududiy sudlovga tegishlilik sababli qaytarish oʻrniga sudning oʻzi yuborishi, kichik rasmiy kamchiliklarni esa qabul qilingandan keyin tuzatish taklif etilgan. IPKga tegishli oʻzgartirishlar kiritilguniga qadar amaldagi qaytarish qoidasi (IPK 155-moddasi) qoʻllanadi.

Daʼvo berishdan oldin nimalarni tekshirish kerak

Yuborishdan oldin kompaniya har bir bandni tasdiqlay olishi kerak:

• nizo iqtisodiy sud vakolatiga kiradi, tegishli javobgar va toʻgʻri sud boʻgʻini tanlangan;
• umumiy, muqobil, mutlaq va shartnomaviy sudlovga tegishlilik shartnoma hamda reyestr manzili boʻyicha tekshirilgan;
• daʼvo muddati tugamagan, qarzni tan olish harakatlari vakolatli shaxs hujjati bilan tasdiqlangan;
• majburiy talabnoma qonun yoki shartnomada nazarda tutilgan tartibda yuborilgan;
• mos tartib tanlangan: buyruq faqat hujjatlar bilan tan olingan talab uchun, soddalashtirilgan daʼvo hujjatlar asosida hal qilinadigan ish uchun, umumiy daʼvo esa toʻliq nizo uchun;
• daʼvo bahosi va boj har bir mustaqil talab boʻyicha alohida hisoblangan;
• shartnoma, boshlangʻich hujjatlar, solishtirish dalolatnomalari, toʻlovlar va yozishmalar uzluksiz dalillar zanjirini hosil qiladi;
• nusxalar ishtirokchilarga yetkazilgan, daʼvoni imzolagan shaxs va vakil vakolatlari rasmiylashtirilgan;
• elektron fayllar oʻqiladi, talab qilingan joyda elektron raqamli imzo bilan imzolangan va E-SUD xabarnomasi bilan birga saqlangan;
• taʼminlash chorasi aniq ifodalangan, kelajakdagi ijro bilan bogʻliq va talab miqdoridan oshmaydi.

Koʻp beriladigan savollar

Iqtisodiy sudga daʼvo berishdan oldin talabnoma majburiymi?

Har doim emas. Qonunda ushbu nizo toifasi uchun bevosita belgilangan yoki shartnomada aniq talabnoma tartibi mavjud boʻlsa, talabnoma majburiydir. Tartib va muddat koʻrsatilmagan nizolarni tinch hal qilish haqidagi umumiy shart odatda yetarli emas. Talabnoma ixtiyoriy boʻlganda ham summa, muddat, javobgar pozitsiyasi va qarz tan olinganini qayd etishga yordam beradi. Tartib majburiy boʻlsa, daʼvoga talabnoma va uning yetkazilganlik dalili ilova qilinadi.

Solishtirish dalolatnomasi sud buyrugʻi uchun mos keladimi?

Ha, agar dalolatnoma tan olingan debitorlik qarzini aniq tasdiqlasa va qarzdorning vakolatli shaxsi tomonidan imzolangan boʻlsa. Bitta dalolatnoma majburiyatning butun tarixini har doim ham koʻrsatmaydi: buyruq haqidagi arizaga shartnoma va yetkazib berish, ishlar yoki xizmatlarni tasdiqlovchi hujjatlar ham ilova qilinadi. Qarzdor eʼtiroz bildirsa yoki imzo yoxud summa bahsli boʻlsa, sud buyruqni rad etishi mumkin va talab daʼvo ish yuritishida qoʻyiladi.

Iqtisodiy sudga daʼvoni onlayn berish mumkinmi?

Ha. IPK murojaat va ilovalarni axborot tizimi orqali elektron hujjatlar shaklida yuborishga ruxsat beradi. Ish elektron shakllantirilganda hujjatlar elektron raqamli imzo bilan tasdiqlanadi. E-SUDda toʻgʻri sud va ish yuritish turini tanlash, oʻqiladigan fayllar, toʻlov hujjatlari va nusxalar ishtirokchilarga yuborilganligi dalilini ilova qilish muhim. Ariza berilgan sana va vaqtni tizimning yetkazilganlik xabarnomasi tasdiqlaydi, shuning uchun uni saqlash kerak.

Daʼvoni taʼminlash choralari uchun davlat boji toʻlanadimi?

«Davlat boji toʻgʻrisida»gi qonun daʼvoni taʼminlash haqidagi oddiy iltimosnomani bojning alohida obyekti sifatida koʻrsatmaydi. Biroq imtiyoz yoki kechiktirish toʻgʻrisida qanoatlantirilgan iltimosnoma boʻlmasa, asosiy daʼvo boʻyicha boj toʻlanishi shart. Taʼminlash daʼvo dalillarini almashtirmaydi: arizachi ijro qiyinlashishi xavfini, tanlangan choraning talab bilan bogʻliqligini va mutanosibligini alohida tushuntiradi.

Notoʻgʻri sud yoki hujjatlar sababli daʼvo qaytarilsa, nima qilish kerak?

Qaytarish haqidagi ajrim ustidan shikoyat qilish mumkin. Kamchilik mavjud boʻlsa, odatda sud manzili, imzo, vakolat, toʻlov yoki nusxalar yuborilganligi dalilini tuzatib, toʻplamni qayta berish tezroq. Qaytarish daʼvo muddatini uzmaydi, shu sababli tuzatishni kechiktirish xavfli. 2026-yilgi strategiya kelajakda ishni sudning oʻzi yuborishi va kichik rasmiy kamchiliklarni qabul qilingandan keyin tuzatishni nazarda tutadi, biroq oʻzgartirishlar kuchga kirguniga qadar amaldagi IPK qoʻllanadi.