Oʻzbekistonda yer soligʻi

Soliq solinadigan yer uchastkasiga ega yuridik shaxslar (Soliq kodeksining 425-moddasi) va jismoniy shaxslar (Soliq kodeksining 433-moddasi) yer soligʻini toʻlaydi. Soliq summasi yer toifasi, maydoni yoki normativ qiymati, hudud, mahalliy koeffitsiyentlar, imtiyozlar va egalik davriga bogʻliq. Yuridik shaxs soliqni mustaqil hisoblaydi, jismoniy shaxs uchun esa soliq organi hisoblab chiqaradi.

Qisqacha:

• Yer uchun budjetga yer soligʻi yoki unga tenglashtirilgan ijara toʻlovi toʻlanadi (Soliq kodeksining 424-moddasi).
• Qishloq xoʻjaligiga moʻljallanmagan yer uchun soliq bazasi — maydon, qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yer uchun esa normativ qiymat.
• Jismoniy shaxslar soliqni teng ulushlarda 15-aprel va 15-oktabrgacha toʻlaydi (Soliq kodeksining 440-moddasi).
• Yakuniy summa Soliq kodeksidagi bazaviy stavka, uchastka joylashgan joy uchun stavka, maxsus koeffitsiyentlar va imtiyozdan tarkib topadi.

Yangilangan: 2026-yil 04-sentyabr

Yer soligʻini kim toʻlaydi

Soliq toʻlovchi yerga boʻlgan roʻyxatdan oʻtkazilgan huquq va uchastkadan foydalanish usuliga qarab aniqlanadi. Yuridik shaxslar, shu jumladan norezidentlar uchun majburiyat mulk, egalik qilish, foydalanish yoki ijara huquqi mavjud boʻlganda yuzaga keladi. Koʻchmas mulk ijaraga berilsa, yer soligʻini ijaraga beruvchi, moliyaviy ijara boʻlganda esa lizing oluvchi toʻlaydi; yerdan birgalikda foydalanilganda har bir ishtirokchi maydonning oʻz ulushi uchun toʻlaydi.

Yuridik shaxs tashkil etgan yoki tashkil etmagan dehqon xoʻjaliklari hamda jismoniy shaxslar mulk, egalik qilish, foydalanish yoki ijara huquqi asosida yer uchastkasiga ega boʻlsa, soliq toʻlaydi. Uy yoki boshqa imorat bilan birga yerga boʻlgan huquq meros orqali oʻtsa, meros qoldiruvchining majburiyatlari hisobga olingan holda soliq merosxoʻrdan undiriladi.

Yer kodeksi huquq turlarini farqlaydi: yuridik shaxs yer uchastkasiga mulk, doimiy foydalanish yoki ijara huquqi, jismoniy shaxs esa mulk yoki ijara huquqi asosida ega boʻlishi mumkin. Chet el fuqarolari, fuqaroligi boʻlmagan shaxslar va chet el yuridik shaxslari, qoida tariqasida, yerga faqat ijara huquqi asosida ega boʻlishi mumkin (Yer kodeksining 17-moddasi). Soliq solinadigan uchastkani olgan chet el fuqarosi yoki fuqaroligi boʻlmagan shaxs uchastka joylashgan yerdagi soliq organiga ariza beradi (Soliq kodeksining 130-moddasi), shaxsini tasdiqlovchi hujjat nusxasini va mavjud boʻlsa, chet davlatdagi soliq roʻyxatidan oʻtganlik hujjatini ilova qiladi.

Davlat yerini ijaraga olish va xususiy ijara turli soliq oqibatlariga ega. Tuman yoki shahar hokimi yoxud yerdan doimiy foydalanuvchi davlat organi, muassasa yoki tashkilot bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan shartnoma boʻyicha toʻlov yer soligʻiga tenglashtiriladi. Xususiy ijara haqini taraflar belgilaydi, yer soligʻini toʻlash majburiyati esa mulkdorda qoladi.

Qaysi yer uchastkalariga soliq solinadi

Yuridik shaxsning mulk, egalik qilish, foydalanish yoki ijara huquqidagi yer uchastkasi soliq solish obyektidir. Biroq oʻn yetti toifa xoʻjalik faoliyatida foydalanilmaguncha soliq solish obyekti hisoblanmaydi (Soliq kodeksining 426-moddasi):

1. notijorat tashkilotlarining notijorat faoliyat doirasida foydalaniladigan yerlari;
2. aholi punktlari hamda bogʻdorchilik, uzumchilik va polizchilik shirkatlarining umumiy foydalanishdagi yerlari;
3. umumiy foydalanishdagi avtomobil yoʻllari, shu jumladan pulli yoʻllar;
4. oʻrmon bogʻlari, bogʻlar, xiyobonlar, sayilgohlar, ommaviy dam olish va turizm joylari hamda ariq tarmoqlari yerlari;
5. davlat qoʻriqxonalari, majmua buyurtma qoʻriqxonalari, tabiat va milliy bogʻlar, tabiat yodgorliklari, tabiiy pitomniklar va biosfera rezervatlari, ovchilik xoʻjaliklaridagi buyurtma qoʻriqxonalari bundan mustasno;
6. tabiiy shifobaxsh omillarga ega, ixtisoslashgan muassasalarga doimiy foydalanishga berilgan sogʻlomlashtirish yerlari;
7. ommaviy dam olish va turizm uchun rekreatsiya yerlari;
8. moddiy madaniy meros obyektlari va memorial bogʻlar joylashgan tarixiy-madaniy ahamiyatga molik yerlar;
9. gidrometeorologiya va gidrogeologiya stansiyalari hamda postlari uchastkalari;
10. yuridik shaxs balansidagi ayrim fuqaro muhofazasi va safarbarlik obyektlari egallagan yerlar;
11. kommunal-maishiy ahamiyatga molik yerlar, shu jumladan dafn etish va chiqindilar bilan ishlash joylari;
12. koʻp kvartirali uylar va yotoqxonalar ostidagi hamda ularga tutash hududlar, noturar koʻchmas mulk egallagan yerlar bundan mustasno;
13. suv fondi yerlari;
14. zaxira yerlar;
15. geologiya-qidiruv va tadqiqot ishlari uchun uchastkalar;
16. mahallalarni obodonlashtirish va ayrim ijtimoiy ahamiyatga molik pulli xizmatlar uchun ishlatiladigan “Mahalla servis” kompaniyalari binolari joylashgan uchastkalar;
17. hududiy yaylov xoʻjaligi davlat muassasalarining doimiy foydalanishidagi yaylovlar.

Jismoniy shaxs uchun yetti guruh yer uchastkasi soliq solish obyektidir (Soliq kodeksining 434-moddasi): qishloq xoʻjaligi va dehqon xoʻjaligi yerlari; yakka tartibda uy-joy qurish uchun yer; jamoa bogʻdorchiligi, uzumchiligi va polizchiligi yerlari; jamoa va yakka tartibdagi garajlar; xizmat yuzasidan berilgan chek yerlar; koʻchmas mulk bilan birga oʻtgan yoki mulk qilib olingan yer; tadbirkorlik faoliyati uchun uchastkalar. Koʻp kvartirali uyning umumiy yeri, tadbirkorlik uchun yoki noturar koʻchmas mulk ostida foydalaniladigan hududdan tashqari, soliqqa tortilmaydi.

Yer uchastkasiga boʻlgan huquq chegaralar belgilangan, reja va tavsif tayyorlangan hamda huquq davlat roʻyxatidan oʻtkazilganidan keyin yuzaga keladi (Yer kodeksining 31-moddasi). Huquq Koʻchmas mulk obyektlariga boʻlgan huquqlarning davlat reyestridan olingan elektron koʻchirma bilan tasdiqlanadi (Yer kodeksining 33-moddasi). Shu sababli reyestrdagi maydon, toifa va ruxsat etilgan foydalanish turi hisob-kitobga bevosita taʼsir qiladi.

Ushbu maqolada bino va inshootlarga solinadigan soliq koʻrib chiqilmaydi. Koʻchmas mulkning oʻziga soliq qanday solinishi va uning bazasi yer bazasidan qanday farq qilishi mol-mulk soligʻi haqidagi materialda tushuntirilgan. Uchastkada soliqqa tortiladigan uy, ofis, ombor yoki tugallanmagan obyekt boʻlsa, ushbu material kerak boʻladi.

Soliq bazasi qanday aniqlanadi

Yuridik shaxsning qishloq xoʻjaligiga moʻljallanmagan yeri uchun soliq bazasi soliq solinadigan maydonga, qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yer uchun esa normativ qiymatga teng. Davlat obyekti boʻlib-boʻlib toʻlash sharti bilan sotib olinsa, sotib olish toʻlovlarining toʻlangan qismiga mutanosib maydon soliqqa tortiladi. Ushbu soliq bazasi qoidalari huquq yuzaga kelgan sana hisobga olingan holda qoʻllanadi (Soliq kodeksining 427-moddasi).

Yerga boʻlgan huquq yil davomida oʻtsa, soliq bazasi keyingi oydan yuzaga keladi. Maydon kamayganda baza oʻzgarish yuz bergan oydan kamayadi. Imtiyoz huquqi paydo boʻlgan oydan bazani kamaytiradi, imtiyoz huquqi yoʻqolgach esa baza keyingi oydan oshadi. Tashkilot bir vaqtning oʻzida soliqqa tortiladigan va tortilmaydigan faoliyat yuritsa, yerning alohida hisobi yuritiladi; maydonni ajratishning iloji boʻlmasa, baza soliqqa tortiladigan faoliyat sof tushumining ulushiga qarab aniqlanadi.

Jismoniy shaxs uchun soliq bazasi odatda koʻchmas mulkni roʻyxatdan oʻtkazuvchi organdagi maydonga teng. Jismoniy shaxslar va dehqon xoʻjaliklarining qishloq xoʻjaligi yerlarida tuman yoki shaharning sugʻoriladigan yoxud sugʻorilmaydigan yeri boʻyicha oʻrtacha hisoblangan normativ qiymat qoʻllanadi (Soliq kodeksining 435-moddasi). Jamoa bogʻdorchiligi va garajlar uchun boshqaruv tashkiloti, xizmat chek yeri uchun esa uni bergan ish beruvchi maʼlumotlari olinadi.

Qishloq xoʻjaligi yerining normativ qiymatini “Oʻzdaverloyiha” instituti har bir uchastka va yerdan foydalanuvchi boʻyicha har yili aniqlaydi. 2026-yildan boshlab yer turi, tuproq bonitet balli, normativ hosildorlik, bazaviy hisoblash miqdori (BHM), ijara muddati, mintaqaviy koeffitsiyent, suv bilan taʼminlanganlik va boshqa belgilangan koʻrsatkichlar hisobga olinib, foyda va rentabellikka asoslangan daromadli yondashuv qoʻllanadi; natija davlat yer kadastriga kiritiladi. Har bir qishloq xoʻjaligi tovar ishlab chiqaruvchisi boʻyicha maʼlumotnoma tuziladi va uni ishlab chiqaruvchiga yetkazish uchun idoralararo platforma orqali Soliq qoʻmitasiga yuboriladi.

Qishloq xoʻjaligi yerlari deb qishloq xoʻjaligi uchun berilgan yoki moʻljallangan yerlarga aytiladi. Qishloq xoʻjaligi yerlari tarkibiga haydaladigan yerlar, koʻp yillik dov-daraxtlar, boʻz yerlar, pichanzor va yaylovlar kiradi; xizmat koʻrsatuvchi yerlarga ihota daraxtzorlari, yoʻllar, kommunikatsiyalar, suv havzalari, suvni tejaydigan tizimlar, bino va inshootlar kiradi (Yer kodeksining 43-moddasi).

2026-yilda yer soligʻi stavkalari

Soliq kodeksi yuridik shaxslar uchun bir gektarga bazaviy stavkalarni belgilaydi (Soliq kodeksining 429-moddasi). Hududiy va maxsus koeffitsiyentlar qoʻllanganidan keyin amaldagi stavka boshqacha boʻlishi mumkin.

Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi va viloyat Kengashlari tuman va shahar stavkalarini 0,5 dan 2,0 gacha koeffitsiyent bilan belgilaydi. Keyin tuman yoki shahar Kengashi 0,7 dan 3,0 gacha koeffitsiyentni, Toshkent shahrida esa tegishli zonaning bazaviy stavkasiga bevosita koeffitsiyentni qoʻllaydi. Mahalliy stavkalar 10-yanvargacha soliq organlariga yuboriladi, soliq organi esa ularni besh kun ichida soliq toʻlovchilarga yetkazadi.

Jismoniy shaxslar uchun bazaviy stavkalar bir kvadrat metrga belgilangan (Soliq kodeksining 437-moddasi). Ularga ham hududiy koeffitsiyentlarning ikki bosqichi qoʻllanadi.

Yuridik va jismoniy shaxslar hamda dehqon xoʻjaliklarining qishloq xoʻjaligi yerlari normativ qiymatning 0,95% stavkasida soliqqa tortiladi. Joʻqorgʻi Kenges, viloyat va Toshkent shahar Kengashlari 0,5 dan 1,2 gacha koeffitsiyent qoʻllashi mumkin. Issiqxona yeri qishloq xoʻjaligi yeri sifatida soliqqa tortiladi.

Ayrim obyektlar uchun maxsus koeffitsiyentlar amal qiladi:

• 0,2 — Soliq kodeksida nazarda tutilgan istisnolarni hisobga olgan holda, qishloq xoʻjaligi korxonalarining mahsulot ishlab chiqarish va saqlash yoki ipak qurti yetishtirish uchun foydalaniladigan binolari ostidagi yerga;
• 0,1 — yagona ishtirokchilari nogironligi boʻlgan shaxslar birlashmalari boʻlgan tashkilotlarning uchastkalariga, agar bunday xodimlar ulushi va ularning mehnatga haq toʻlash fondidagi ulushi kamida 50% dan boʻlsa;
• 0,48 — Soliq kodeksida sanab oʻtilgan energetika, transport va kommunal infratuzilma, davlat dasturlaridagi qurilishlar hamda konservatsiya qilingan obyektlarga;
• 0,1, lalmi-yaylov zonalarida esa 0,05 — kon va karyerlar egallagan yerlarga;
• 0,3 — lalmi-yaylov zonasidagi boshqa yerlarga.

Ushbu maqola yer uchun yillik toʻlovni hisoblashga bagʻishlangan, lekin yer olish va qurilishga ruxsat berish tartibini tushuntirmaydi. Yer va qurilish haqidagi material huquq qanday yuzaga kelishi, ruxsat etilgan foydalanish turi qanday oʻzgartirilishi va qurilish qanday rasmiylashtirilishini koʻrsatadi. Uni yer sotib olish, ijaraga olish yoki loyiha boshlashdan oldin oʻqing.

Yer soligʻini qanday hisoblash kerak

Yuridik shaxsning qishloq xoʻjaligiga moʻljallanmagan yeri uchun gektardagi maydon hudud bazaviy stavkasiga, viloyat yoki Qoraqalpogʻiston Respublikasi koeffitsiyentiga, tuman yoki shahar koeffitsiyentiga va nazarda tutilgan boʻlsa, maxsus koeffitsiyentga koʻpaytiriladi. Toʻliq boʻlmagan yil uchun uchastka soliq bazasiga kirgan oylar hisobga olinadi.

Misol. Yuridik shaxs Toshkentning uchinchi zonasida 0,10 gektar yerdan toʻliq yil davomida foydalanadi. Mahalliy koeffitsiyent 1,0, maxsus koeffitsiyent esa yoʻq deb olamiz. Hisob-kitob: 0,10 × 196 600 000 = 19 660 000 soʻm. Huquq may oyida roʻyxatdan oʻtkazilgan boʻlsa, baza iyundan yuzaga keladi: hisobotni yaxlitlash qoidalari hisobga olinganda yil uchun 19 660 000 × 7 / 12 = 11 468 333 soʻm.

Misol. Jismoniy shaxsning Toshkentdagi toʻrtinchi zona uchastkasi 300 kv. metr, mahalliy koeffitsiyent 1,0. Toʻliq yil uchun hisob-kitob: 300 × 1 014 = 304 200 soʻm. Soliq organi summani ikkita teng toʻlovga boʻladi: har bir belgilangan muddatgacha 152 100 soʻm.

Misol. Qishloq xoʻjaligi uchastkasining normativ qiymati 500 000 000 soʻm, mintaqaviy koeffitsiyent 1,0. Soliq: 500 000 000 × 0,95% = 4 750 000 soʻm. Yuridik shaxs uchun birinchi toʻlov 1 425 000 soʻm, yaʼni 30%, qoldiq esa 3 325 000 soʻm boʻladi.

Ushbu misollar hisoblash usulini koʻrsatadi, biroq mahalliy stavkaning oʻrnini bosmaydi. Mustaqil hisob-kitob uchun reyestrdan koʻchirma, uchastka maydoni va toifasi, zona yoki mahalla, mahalliy Kengash qarori, qishloq xoʻjaligi yerining normativ qiymati, huquq va imtiyoz yuzaga kelgan sanalar kerak.

Oshirilgan stavkalar qachon qoʻllanadi

Loyiha-smeta hujjatlaridagi normativ muddatda qurilishi tugallanmagan obyekt ostidagi yuridik shaxs yeri ikki karra stavkada soliqqa tortiladi (Soliq kodeksining 429-moddasi). Bunday muddat belgilanmagan boʻlsa, ruxsatnoma olingan oydan yigirma toʻrt oy oʻtgach obyekt tugallanmagan deb hisoblanadi. Qurilish tugallanguncha imtiyozlar va kamaytiruvchi koeffitsiyentlar qoʻllanmaydi.

Yuridik shaxs yerdan hujjatlarsiz foydalansa yoki egallagan maydoni hujjatdagidan katta boʻlsa, stavka toʻrt baravar oshiriladi. Xuddi shu holatdagi jismoniy shaxsga uch karra stavka qoʻllanadi. Jismoniy shaxsning yakka tartibdagi uy-joy uchastkasi tomorqa qismiga qishloq xoʻjaligi ekini ekilmagan yoki obodonlashtirilmagan boʻlsa ham uch karra stavka amal qiladi.

Jismoniy shaxsning tadbirkorlik uchun ishlatiladigan, bino bilan birga yuridik shaxs yoki yakka tartibdagi tadbirkorga ijaraga berilgan yoxud noturar koʻchmas mulk egallagan yeri shaxsiy imtiyozlarsiz yuridik shaxslar stavkasida soliqqa tortiladi. Shaxs yoki oilaviy korxona uyda yashash bilan birga unda tovar ishlab chiqarsa yoki xizmat koʻrsatsa, jismoniy shaxs stavkasi saqlanadi.

Yuridik shaxslar uchun yer soligʻi imtiyozlari

Soliq kodeksining 428-moddasi imtiyozli yerlarni belgilaydi. Ularga quyidagilar kiradi:

• madaniyat, taʼlim, sogʻliqni saqlash obyektlari, turistik zonalardagi sanatoriy-kurort obyektlari bundan mustasno, va ijtimoiy taʼminot obyektlari joylashgan yerlar;
• sport va jismoniy tarbiya-sogʻlomlashtirish majmualari, oʻquv-mashq bazalari va bolalar sogʻlomlashtirish oromgohlari;
• shahar elektr transporti yoʻllari, metropoliten liniyalari va stansiyalari hamda ular bilan bogʻliq inshootlar;
• aholi punktlarini suv bilan taʼminlash va oqova suvlarni chiqarish inshootlari;
• magistral issiqlik trassalari va ularga tegishli nasos, hisobga olish hamda boshqa inshootlar;
• Soliq kodeksida sanab oʻtilgan himoya oʻrmon daraxtzorlari;
• suvni tejaydigan sugʻorish texnologiyasi joriy qilingan yerlar;
• qishloq xoʻjaligi maqsadlari uchun yangi oʻzlashtirilayotgan yerlar;
• melioratsiya ishlari bajarilayotgan mavjud sugʻoriladigan yerlar;
• ilmiy va oʻquv xoʻjaliklarining tasdiqlangan ilmiy hamda oʻquv maqsadlarida bevosita foydalaniladigan qishloq xoʻjaligi yerlari va oʻrmon fondi yerlari;
• shahar va tuman markazlaridan tashqari, qishloq joylardagi antenna-machta metall konstruksiyalari egallagan uchastkalar;
• alohida turgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari qurilmalari egallagan uchastkalar;
• yangi bogʻlar, uzumzorlar va tutzorlar — stavkani kamaytirish shaklida.

Imtiyozlarning muddatlari va hujjatlari turlicha. Suvni tejaydigan sugʻorish vakolatli organ xulosasi asosida joriy qilingan oyning boshidan besh yilga ozod etadi (Soliq kodeksining 428-moddasi). Tizim shu davrda demontaj qilinsa yoki yaroqsiz holga kelsa, majburiyat imtiyoz qoʻllangan butun davr uchun tiklanadi. Yangi oʻzlashtirilayotgan yer ishlar davomida va oʻzlashtirilgandan keyin besh yil, melioratsiya qilinayotgan yer esa tasdiqlangan loyiha boʻyicha ish boshlanganidan besh yil ozod qilinadi.

Quvvati 100 kVt gacha boʻlgan qayta tiklanuvchi energiya qurilmalari uchun muddat uch yil. Quvvati panellar quvvatining kamida 25% iga teng saqlash tizimiga ega quyosh panellari va 100 kVt yoki undan yuqori quvvatli qurilmalar uchun muddat oʻn yil. Yangi bogʻ, uzumzor va tutzorlar stavkasi besh yilga 50% kamaytiriladi. Eski bogʻ yoki uzumzor samarasizligi toʻgʻrisidagi xulosadan keyin oʻn ikki oy ichida yangisi barpo etilmasa, stavka uch karra boʻladi. Yerdan belgilangan maqsaddan boshqa maqsadda foydalanish 428-modda imtiyozlarini bekor qiladi.

Soliq kodeksining 483-moddasi yoki Prezident yoxud Vazirlar Mahkamasi qarori bilan berilgan toʻliq ozod etishga alohida qoida tatbiq etiladi: yuridik shaxs odatda hisoblangan summaning bir foizini toʻlaydi (Soliq kodeksining 75-moddasi). Imtiyozni qoʻllash uchun oʻtgan yilgi tushum imtiyoz summasidan ortiq boʻlishi, har bir xodimga oyiga kamida 2.720.000 soʻm hisoblanishi va oʻrtacha yillik xodimlar soni kamida uch kishi boʻlishi kerak. 75-moddada ushbu shartlar qoʻllanmaydigan toifalar sanab oʻtilgan.

Misol. Toʻliq ozod etishdan oldingi yer soligʻi 10 000 000 soʻm boʻlsa, bir foiz qoidasi boʻyicha toʻlov 10 000 000 × 1% = 100 000 soʻm boʻladi. Ushbu qoida soliq solish obyekti tarkibiga va Soliq kodeksining 428-moddasiga bevosita kiritilgan ozod etishlardan alohida tekshiriladi.

Bu yerda yerga oid imtiyozlar keltirildi. Boshqa tarmoq va soliq rejimi afzalliklari soliq imtiyozlari haqidagi maqolada jamlangan. Bitta loyiha bir vaqtda foyda soligʻi, QQS, mol-mulk soligʻi va yer soligʻiga taalluqli boʻlsa, uni ham oʻqing.

Qaysi jismoniy shaxslar yer soligʻidan ozod etiladi

Olti toifa shaxs yer soligʻidan ozod etilgan (Soliq kodeksining 436-moddasi):

1. “Oʻzbekiston Qahramoni”, Sovet Ittifoqi Qahramoni, Mehnat Qahramoni unvoniga yoki uchala darajadagi Shuhrat ordeniga ega fuqarolar;
2. urush nogironlari va qatnashchilari hamda ularga tenglashtirilgan shaxslar;
3. I va II guruh nogironligi boʻlgan shaxslar;
4. alohida uyda yolgʻiz yoki voyaga yetmagan bolalari yoxud nogironligi boʻlgan farzandi bilan yashaydigan yolgʻiz pensionerlar;
5. boquvchi ota-onasidan biri yoki ikkalasini yoʻqotgan koʻp bolali oilalar;
6. Chernobil AES halokati oqibatlarini tugatishda qatnashgani uchun imtiyozga ega fuqarolar.

Asosiy imtiyozlar yakka tartibdagi uy-joy yoki dehqon xoʻjaligi uchun roʻyxatdan oʻtkazilgan yerga tatbiq etiladi va soliq toʻlovchi tanlagan faqat bitta uchastkaga beriladi. Tasdiqlovchi hujjatlarni shaxs uchastka joylashgan yerdagi soliq organiga mustaqil taqdim etadi. 436-moddada har bir toifa uchun hujjat koʻrsatilgan: guvohnoma, vakolatli organ maʼlumotnomasi, pensiya guvohnomasi yoki ushbu hujjatlar birikmasi.

Quvvati 1 kVt dan yuqori qayta tiklanuvchi energiya qurilmasi oʻrnatilgan turar joy uchastkasida soliq koʻpi bilan 440.000 soʻmga kamaytirilishi mumkin. Muddat uch yil, quvvati panellar quvvatining kamida 25% iga teng saqlash tizimiga ega quyosh panellari uchun esa oʻn yil. Imtiyoz energiya taʼminoti tashkiloti maʼlumotnomasi asosida bitta uchastkaga bir marta beriladi.

Yuridik shaxs hisobotni qanday topshiradi va soliqni toʻlaydi

Soliq davri — kalendar yil (Soliq kodeksining 430-moddasi). Tashkilot soliqni 1-yanvar holatiga hisoblaydi va uchastka joylashgan joy boʻyicha hisobot beradi. Qishloq xoʻjaligiga moʻljallanmagan yer uchun muddat 20-yanvardan kechiktirmay, qishloq xoʻjaligi yeri uchun esa 1-maydan kechiktirmay (Soliq kodeksining 431-moddasi).

Soliq bazasi yoki summasi oʻzgarsa, bir oy ichida aniqlashtirilgan hisobot topshiriladi. Qishloq xoʻjaligi yerlarining maydoni yoki tarkibidagi oʻzgarishlar 1-dekabrgacha aniqlashtirilgan hisobotda aks ettiriladi. Soliq solish obyekti hisoblanmaydigan uchastkalarga ega tashkilot ular haqida 20-yanvargacha alohida maʼlumotnoma topshiradi.

Toʻlov muddatlari farq qiladi:

Toʻlov muddatlari soliq toʻlovchi va yer toifasiga qarab farq qiladi (Soliq kodeksining 432-moddasi). Tashkilot soliqni oʻzgartirgan xatoni topsa, aniqlashtirilgan hisobot topshiradi (Soliq kodeksining 83-moddasi). Toʻlov muddatidan keyin, agar aniqlashtirish soliq toʻlovchi huquqbuzarlik aniqlangani yoki audit tayinlanganini bilishidan oldin topshirilgan, yetishmagan soliq va penya esa oldindan toʻlangan boʻlsa, javobgarlikdan ozod etish mumkin.

Jismoniy shaxs yer soligʻini qanday biladi va toʻlaydi

Jismoniy shaxs uchun soliq davri — kalendar yil (Soliq kodeksining 438-moddasi). Soliqni uchastka joylashgan yerdagi organ koʻchmas mulk reyestri, qishloq xoʻjaligi yeri uchun esa normativ qiymat maʼlumotlari asosida hisoblaydi. U 1-martgacha toʻlov xabarnomasini imzo qoʻydirib, shaxsiy kabinet, SMS, maxsus mobil ilova yoki tasdiqlash mumkin boʻlgan boshqa usul orqali yuboradi (Soliq kodeksining 439-moddasi).

Maydon oʻzgarganda yoki imtiyoz yuzaga kelganda yoxud tugaganda soliq organi bir oy ichida summani qayta hisoblaydi va yangi yoki qoʻshimcha xabarnoma yuboradi. Koʻp kvartirali uydagi noturar obyekt uchun yer soligʻi obyekt maydonini qavatlar soniga boʻlish orqali hisoblanadi.

Jismoniy shaxs soliqni ikki teng ulushda 15-aprel va 15-oktabrgacha toʻlaydi. Yangi uchastka boʻyicha majburiyat keyingi oydan boshlanadi; maydonning kamayishi va yangi imtiyoz voqea yuz bergan oydan hisobga olinadi; imtiyoz tugagach, toʻlov keyingi oydan boshlanadi. Xabarnomada boshqa maydon, toifa yoki imtiyoz koʻrsatilgan boʻlsa, avval elektron koʻchirma va tasdiqlovchi hujjatlar solishtiriladi, soʻng qayta hisoblash soʻraladi.

Toʻlov kechiksa yoki hisobot notoʻgʻri boʻlsa nima boʻladi

Muddati oʻtgan yer soligʻiga belgilangan muddatdan keyingi kundan boshlab har bir kalendar kun uchun penya hisoblanadi. Kunlik stavka toʻlanmagan summaga nisbatan Markaziy bankning amaldagi qayta moliyalashtirish stavkasining uch yuzdan biriga teng (Soliq kodeksining 110-moddasi). Penya soliqdan tashqari toʻlanadi va boshqa undirish yoki javobgarlik choralarini bekor qilmaydi.

Soliqni hisoblash uchun zarur hujjatlarni taqdim etmaslik 1.320.000 soʻm jarimaga sabab boʻladi (Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 175-moddasi). Soliq hisobotini kechiktirish fuqaro uchun 440.000 soʻm, mansabdor shaxs uchun 4.400.000 soʻm, mikrofirma yoki kichik korxona uchun esa 1.320.000 soʻm jarimaga sabab boʻladi. Bir kalendar oyida bir necha soliq turi boʻyicha hisobot kechiksa, bitta jarima qoʻllanadi.

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 26-noyabrdagi 744-son qarori 2026-yil 1-yanvardan qishloq xoʻjaligi yerlarining normativ qiymatini aniqlashning yangi tartibini joriy etdi. Agroportal maʼlumotlari asos boʻladi, qiymatni “Oʻzdaverloyiha” aniqlaydi, natija esa idoralararo platforma orqali Soliq qoʻmitasiga yuboriladi.
• Prezidentning 2025-yil 28-noyabrdagi PQ-364-son qarori 2026-yil 1-yanvardan Namangan viloyatida tajribani joriy etdi: jismoniy shaxsning mol-mulk va yer soligʻi boʻyicha 1 000 000 soʻmdan ortiq qarzini undirishda elektr energiyasi billing tizimidan foydalanilishi mumkin.
• 2025-yil 30-dekabrdagi VII-15-104-2-42-K/25-son qaror Buxoro shahri uchun 2026-yil 1-yanvardan yuridik shaxslarga bir gektar uchun 79 288 000 soʻm, jismoniy shaxslarga bir kvadrat metr uchun 645 soʻm stavkani belgiladi va oldingi qarorni bekor qildi. Bu yillik mahalliy qayta koʻrib chiqish misolidir: boshqa tuman uchun uning qarori qoʻllanadi.
• Prezidentning 2026-yil 25-martdagi PF-47-son Farmoni ilmiy tajriba, seleksiya va oʻquv maqsadlaridagi ekin hamda daraxtlar egallagan botanika bogʻlari va dendrologiya bogʻlari yerlarini soliqdan ozod etdi. Yuridik shaxs uchun bir foiz qoidasi alohida qoʻllanadi (Soliq kodeksining 75-moddasi).
• Prezidentning 2026-yil 2-iyundagi PF-103-son Farmoni sanab oʻtilgan madaniyat va sanʼat subyektlarini 2026-yil 1-sentabrdan 2036-yil 1-yanvargacha yer soligʻidan ozod etishni nazarda tutdi. Yuridik shaxslar Soliq kodeksining 75-moddasidagi bir foizlik toʻlov qoidasini ham hisobga oladi.

Hisoblashdan oldin nimalarni tekshirish kerak

Hisoblashdan oldin oltita boshlangʻich maʼlumot bir-biriga mos kelishi kerak: huquq egasi, maydon, yer toifasi, ruxsat etilgan asosiy foydalanish turi, hududiy stavka va imtiyoz huquqi. Yuridik shaxsga qoʻshimcha ravishda baza oʻzgargan sana, mahalliy Kengash qarori, qishloq xoʻjaligi yerining normativ qiymati haqidagi maʼlumotnoma hamda soliqqa tortiladigan va tortilmaydigan maydonning alohida hisobi kerak. Jismoniy shaxsga toʻlov xabarnomasi va tanlangan imtiyozni tasdiqlovchi hujjatlar kerak.

Haqiqiy maydon bilan reyestr maʼlumoti oʻrtasidagi farq summa va koeffitsiyentga taʼsir qiladi: hujjatsiz yoki roʻyxatdan oʻtkazilgan maydondan ortiq foydalanish stavkani oshiradi. Shuning uchun hisob-kitob reyestr maʼlumotlari va amaldagi mahalliy qarordan boshlanib, tegishli soliq toʻlovchi toifasi uchun hisobot va toʻlov muddatlarini tekshirish bilan yakunlanadi.

Koʻp beriladigan savollar

Oʻzbekistonda yer soligʻi qanday hisoblanadi?

Yer toifasi va soliq bazasini aniqlang. Qishloq xoʻjaligiga moʻljallanmagan uchastka uchun bu maydon, qishloq xoʻjaligi yeri uchun esa normativ qiymat. Keyin Soliq kodeksidagi bazaviy stavka, viloyat va tuman yoki shahar koeffitsiyentlari, maxsus koeffitsiyent va imtiyozni qoʻllang. Huquq yil davomida yuzaga kelsa, yuridik shaxs bazani keyingi oydan hisoblaydi; jismoniy shaxs uchun summani soliq organi hisoblaydi.

Uchastkam uchun yer soligʻi stavkasini qayerdan bilaman?

Bazaviy stavka Soliq kodeksining 429 va 437-moddalarida koʻrsatilgan, lekin yakuniy hududiy stavkani mahalliy Kengashlar belgilaydi. Uchastka joylashgan tuman, shahar, mahalla, koʻcha yoki zona uchun joriy yil qarori kerak. Yuridik shaxs shu stavkani hisobotda qoʻllaydi, jismoniy shaxs esa uni toʻlov xabarnomasi bilan solishtirishi mumkin.

Jismoniy shaxslar yer soligʻini qachon toʻlaydi?

Toʻlov ikki teng ulushda 15-aprel va 15-oktabrgacha amalga oshiriladi. Soliq organi 1-martgacha summa va muddatlar koʻrsatilgan xabarnomani yuborishi kerak. Yil davomida maydon oʻzgarsa yoki imtiyoz yuzaga kelsa, organ soliqni bir oy ichida qayta hisoblaydi va yangi yoxud qoʻshimcha xabarnoma yuboradi.

Pensioner yer soligʻini toʻlaydimi?

Imtiyoz barcha pensionerlarga emas, Soliq kodeksining 436-moddasidagi yolgʻiz pensionerlarga — alohida uyda yolgʻiz yoki voyaga yetmagan bolalari yoxud nogironligi boʻlgan farzandi bilan yashaydigan shaxslarga beriladi. Tasdiqlovchi hujjatlar topshirilgach, imtiyoz yakka tartibdagi uy-joy yoki dehqon xoʻjaligi uchun roʻyxatdan oʻtkazilgan va soliq toʻlovchi tanlagan bitta uchastkaga qoʻllanadi.

Tadbirkorlik uchun ishlatiladigan yerga qanday soliq solinadi?

Jismoniy shaxs uchastkadan tadbirkorlik uchun foydalansa, uy yoki boshqa imoratni yuridik shaxs yoxud yakka tartibdagi tadbirkorga ijaraga bersa yoki noturar obyektga ega boʻlsa, yer yuridik shaxslar stavkasida soliqqa tortiladi va shaxsiy imtiyozlar qoʻllanmaydi. Uyda yashash bilan birga tovar ishlab chiqarish yoki xizmat koʻrsatishda jismoniy shaxs stavkasi saqlanadi.

Yer ijaraga olinsa soliq toʻlash kerakmi?

Davlat yeri uchun roʻyxatdan oʻtkazilgan ijara toʻlovi yer soligʻiga tenglashtiriladi va ijarachiga tegishli soliq qoidalari qoʻllanadi. Xususiy koʻchmas mulk oddiy ijara asosida berilganda yer soligʻini ijaraga beruvchi toʻlaydi. Moliyaviy ijara boʻlganda soliq toʻlovchi lizing oluvchidir, shu sababli majbur shaxsni aniqlashda shartnoma turi muhim.