Oʻzbekistonda chet el valyutasidagi buxgalteriya hisobi

Chet el valyutasidagi operatsiyalar operatsiya sanasidagi Markaziy bank kursi boʻyicha soʻmda aks ettiriladi. Monetar moddalar har oy qayta baholanadi, nomonetar moddalar va qaytarilmaydigan boʻnaklar esa qayta baholanmaydi. Asosiy qoidalar 22-sonli BHMSda, kurs farqlarining soliq oqibatlari esa Soliq kodeksida belgilangan.

Qisqacha:

• buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot, umumiy qoidaga koʻra, soʻmda yuritiladi;
• chet el valyutasidagi operatsiya dastlab operatsiya sanasidagi kursda tan olinadi;
• monetar moddalar har oy qayta baholanadi, kurs farqi esa moliyaviy natijaga kiritiladi;
• oy yakunida chet el valyutasidagi pul va qarzlar joriy kursda, aktivlar va qaytarilmaydigan boʻnaklar esa dastlabki tan olish kursida qoladi.

Yangilangan: 2026-yil 04-sentyabr

22-sonli BHMSni kim qoʻllaydi

Ushbu maqola buxgalteriya hisobining milliy standartlari boʻyicha hisob yuritadigan tashkilotlar uchun moʻljallangan. Amaldagi 22-sonli BHMS mulkchilik shaklidan qatʼi nazar yuridik shaxslarning chet el valyutasidagi operatsiyalarini tartibga soladi, biroq ayrim tashkilotlarni istisno qiladi: budjet tashkilotlari, banklar va nobank kredit tashkilotlari. Ularga maxsus tarmoq qoidalari tatbiq etiladi.

Amaldagi standart Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 6-dekabrdagi 201-son buyrugʻi bilan joriy etilgan va 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan. U avvalgi 22-sonli BHMS va unga kiritilgan oʻzgartirishlarni almashtirgan.

Tashkilot Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini (MHXS) qoʻllashi shartmi, buni ham alohida tekshirish kerak. Aksiyadorlik jamiyatlari, tijorat banklari, sugʻurta tashkilotlari va yirik soliq toʻlovchilar 2021-yildan MHXS boʻyicha hisob yuritadi; MHXS boʻyicha moliyaviy hisobotni ixtiyoriy tuzadigan tashkilot BHMS hisobotidan ozod. Bunday shaxs chet el valyutasidagi operatsiyalarga bu yerda bayon qilingan milliy usulni emas, tegishli xalqaro standartni qoʻllaydi.

Bu maqolada aynan 22-sonli BHMS boʻyicha hisob yoritilgan. Milliy standartlar va MHXS oʻrtasidagi tanlov haqida buxgalteriya hisobi sharhida oʻqing. Davr uchun valyuta hisobvaraqlari yopilgach, moliyaviy hisobotning tarkibi va topshirish muddatlari ham alohida tekshiriladi.

Chet el valyutasidagi operatsiyalar

Olinadigan yoki toʻlanadigan summa chet el valyutasida ifodalangan boʻlsa, operatsiya chet el valyutasidagi operatsiya hisoblanadi. 22-sonli BHMS uchta guruhni belgilaydi:

• tovarlar, ishlar va xizmatlarni chet el valyutasida xarid qilish yoki realizatsiya qilish;
• toʻlanadigan yoki olinadigan summa chet el valyutasida boʻlgan kredit yoki qarzni olish yoxud berish;
• boshqa aktivlarni chet el valyutasida xarid qilish yoki realizatsiya qilish, shuningdek majburiyatlarni chet el valyutasida qabul qilish yoki soʻndirish.

Analitik hisob uchun chet el valyutasi miqdori, registrlar va moliyaviy hisobot uchun esa uning soʻmdagi ekvivalenti bir vaqtda yuritiladi. Shartnomada narx chet el valyutasida koʻrsatilishi va qonunchilik ruxsat bergan shaklda hisob-kitob nazarda tutilishi mumkin, biroq buxgalteriya yozuvi uchun operatsiya sanasi hamda shu sanadagi rasmiy kurs aniqlanishi kerak.

Kurs va operatsiya sanasini aniqlash

Dastlabki tan olish uchun Markaziy bankning chet el valyutasiga nisbatan rasmiy kursi qoʻllaniladi. Operatsiya sanasi har qanday hujjat imzolangan sana emas, balki qonunchilik yoki shartnomaga muvofiq operatsiya natijasi buxgalteriya hisobida tan olinadigan sanadir. 22-sonli BHMS odatiy holatlar uchun sanalar roʻyxatini beradi.

Amalda buxgalterga ikkita koʻrsatkich kerak: chet el valyutasidagi summa va belgilangan sanadagi kurs. Ularning koʻpaytmasi soʻmdagi bahoni beradi. Qarzdorlik ochiq qolsa, keyingi operatsiya sanasida yoki oy oxirida uning yangi soʻmdagi bahosi avvalgi baho bilan taqqoslanadi.

Monetar va nomonetar moddalar

Ushbu ajratish dastlabki tan olishdan keyin summani qayta baholash kerakmi, degan savolga javob beradi. Monetar modda aniqlanadigan valyuta miqdorini olish huquqi yoki oʻtkazish majburiyatini anglatadi. Nomonetar moddada bunday huquq yoki majburiyat yoʻq.

Asosiy mezon hisobvaraq nomi emas, huquq yoki majburiyatning mazmunidir. Tashkilot qatʼiy belgilangan 10 000 AQSh dollarini olishi kerak boʻlsa, debitorlik qarzi monetar hisoblanadi. Tashkilot qaytarilmaydigan boʻnak toʻlagan va pul emas, tovar oladigan boʻlsa, boʻnak nomonetar hisoblanadi.

Kurs farqini hisoblash va aks ettirish

Kurs farqi bir xil chet el valyutasi summasining ikki sanadagi soʻm baholari oʻrtasidagi oʻzgarishdir. U ochiq monetar modda oy oxirida qayta baholanganda va keyinchalik soʻndirilganda yuzaga keladi. Natija bevosita moliyaviy daromad yoki xarajat tarkibiga kiritiladi.

Amaldagi hisobvaraqlar rejasiga koʻra, monetar moddalar boʻyicha ijobiy farq 9540-hisobvaraqda, salbiy farq esa 9620-hisobvaraqda aks ettiriladi. Korreksiyalanuvchi hisobvaraq qayta baholanayotgan modda — valyuta hisobvaragʻi, debitorlik qarzi, majburiyat, kredit yoki qarzga bogʻliq.

Misol. Tashkilot kurs 12 500 soʻm boʻlganida 10 000 AQSh dollarlik tovarni joʻnatdi. Dastlabki debitorlik qarzi 125 000 000 soʻm. Oy oxirida kurs 12 650 soʻmga oshdi: yangi baho 126 500 000 soʻm, ijobiy kurs farqi 1 500 000 soʻm boʻladi. Xaridor keyinroq 12 600 soʻmlik kursda toʻlasa, oy oxiridagi bahoga nisbatan 500 000 soʻm salbiy farq yuzaga keladi.

Majburiyat chet el valyutasida ifodalanganda iqtisodiy belgi teskari boʻladi: kurs oshishi qarzning soʻmdagi summasini koʻpaytirib, odatda salbiy farqni, kurs pasayishi esa qarzni kamaytirib, ijobiy farqni yuzaga keltiradi. 22-sonli BHMS jamgʻarish usulini taqiqlaydi, shu sababli joriy kurs farqini qarz toʻlangunga qadar ixtiyoriy ravishda kechiktirib boʻlmaydi.

Chet el valyutasidagi boʻnaklar hisobi

Qaytarilmaydigan boʻnak qayta baholanmaydi, chunki hisob-kitob qatʼiy belgilangan valyuta summasini qaytarish bilan emas, aktiv, ish yoki xizmatni yetkazib berish bilan yakunlanadi. Xaridda oldindan toʻlov qoplagan qism boʻnak toʻlangan sanadagi kursda tan olinadi. Toʻlanmagan qoldiq aktiv, ish yoki xizmat hisobga olingan sanadagi kursda tan olinadi.

Sotuvchi teskari tartibni qoʻllaydi: olingan boʻnak qoplagan daromad qismi boʻnak olingan sanadagi kursda, qolgan qism esa daromad tan olingan sanadagi kursda aks ettiriladi.

Misol. Uskuna 20 000 AQSh dollari turadi. Xaridor 12 400 soʻmlik kursda 8 000 dollar qaytarilmaydigan boʻnak toʻladi, uskuna esa kurs 12 700 soʻm boʻlganida hisobga qabul qilindi. Birinchi 8 000 dollar 99 200 000 soʻmni, qolgan 12 000 dollar 152 400 000 soʻmni tashkil etadi. Dastlabki qiymat 251 600 000 soʻm; boʻnak qismi yetkazib berish sanasidagi kurs sababli oʻzgarmaydi.

Shartnoma yoki haqiqiy holatlar pulni qaytarishni nazarda tutsa, tasnif majburiyatning mazmuniga qarab belgilanadi. Registrda boʻnak deb nomlangan boʻlsa ham, qaytariladigan pul talabi monetar modda boʻlishi mumkin.

Hisobvaraqlar va tasdiqlovchi hujjatlar

Kassadagi chet el valyutasi 5020-hisobvaraqda hisobga olinadi. Oʻzbekistondagi va xorijdagi banklarda saqlanadigan mablagʻlar 5210 va 5220-hisobvaraqlarga ajratiladi. Valyuta hisobvaragʻi boʻyicha yozuv bank koʻchirmasi va hujjatlar bilan tasdiqlanadi, analitik hisob esa har bir ochilgan hisobvaraq boʻyicha yuritiladi.

Import va eksport hisob-kitoblarida shartnoma, invoys, kuzatuv hujjatlari yoki bojxona yuk deklaratsiyasi, bank koʻchirmasi va toʻlov hujjatini oʻzaro solishtiring. Korrespondent bank komissiyani eksport tushumi yoki import boʻnagi qaytariladigan summadan ushlab qolsa, bu komissiya debitorlik qarzi boʻlib qolmaydi: u eksportchi yoki importchi balansining xarajatlar qismida aks ettiriladi.

Ustav kapitali va qayta tasniflash

Taʼsischining chet el valyutasidagi ulushi ulush kiritilgan sanadagi kursda tan olinadi. Roʻyxatdan oʻtkazish sanasidagi taʼsis hujjatlarida berilgan baho bilan haqiqatda kiritilgan mol-mulk bahosi oʻrtasidagi farq hisobvaraqlar rejasining maxsus qoidasiga boʻysunadi: 8420-hisobvaraq qoʻllaniladi, ilgari jamgʻarilgan ijobiy summadan ortiq salbiy farq esa 9620-hisobvaraq debetiga olib boriladi.

Moddaning iqtisodiy mazmuni oʻzgarib, u nomonetar moddadan monetar moddaga yoki aksincha aylansa, yangi tartib istiqbolli ravishda qoʻllaniladi. Faqat shu qayta tasniflash sababli oʻtgan davrlar qayta hisoblanmaydi.

Chet eldagi boʻlinmani qayta hisoblash

Tashkilot chet elda faoliyat yuritish uchun foydalanadigan chet el valyutasidagi aktiv va majburiyatlarni oʻz moliyaviy hisobotiga soʻmda kiritadi. Monetar moddalar operatsiya sanasida va oy oxirida qayta hisoblanadi; tarixiy asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, uskunalar, kapital qoʻyilmalar va zaxiralar uchun hisobga olish sanasidagi kurs qoʻllaniladi.

Chet eldagi faoliyatning daromad va xarajatlari oʻrtacha tortilgan kurs boʻyicha oʻtkaziladi: har bir kurs uning amal qilgan kunlari soniga koʻpaytirilib, natijalar yigʻindisi davrdagi kunlar soniga boʻlinadi.

Misol. Shartli 30 kunlik oyda 12 400 soʻmlik kurs 10 kun, 12 700 soʻmlik kurs esa 20 kun amal qildi. Oʻrtacha kurs (12 400 × 10 + 12 700 × 20) / 30 = 12 600 soʻm. Chet eldagi boʻlinmaning 50 000 AQSh dollarlik daromadi moliyaviy hisobotga 630 000 000 soʻm qilib oʻtkaziladi.

Chet eldagi boʻlinma konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotga kiritilganda standart turli qayta hisoblash asoslarini belgilaydi: aktiv va majburiyatlar — davr oxiridagi kursda; xususiy kapital — joriy yil taqsimlanmagan foydasidan tashqari shu kursda; daromad, xarajat va foyda — oʻrtacha kursda.

Moliyaviy hisobotda yoritiladigan maʼlumotlar

Moliyaviy hisobot izohlarida beshta maʼlumot guruhi yoritiladi:

• moliyaviy natijaga kiritilgan kurs farqlari summasi;
• qoʻshilgan kapital sifatida tasniflangan kurs farqlari summasi;
• boshqa buxgalteriya hisobvaraqlariga olib borilgan summalar;
• hisobot sanasidan keyingi kursning muhim oʻzgarishi oqibatlari, agar ularni koʻrsatmaslik hisobotdan foydalanuvchining bahosi va qaroriga taʼsir qilsa;
• hisobot sanasidagi Markaziy bank kursi.

Hisob-kitob registri chet el valyutasidagi summa, dastlabki tan olish kursi, oldingi qayta baholash kursi, joriy sanadagi kurs va hosil boʻlgan farqni qayta tiklash imkonini berishi kerak. Bu maʼlumotlar boshlangʻich hujjatni buxgalteriya yozuvi va moliyaviy hisobot koʻrsatkichi bilan bogʻlaydi.

Kurs farqlarining soliqqa taʼsiri

Buxgalteriya tasnifi va soliq hisob-kitobi oʻxshash, ammo toʻliq bir xil emas. Foyda soligʻi uchun ijobiy farq jami daromadga, salbiy farq xarajatlarga kiritiladi, berilgan va olingan boʻnaklarni qayta baholash farqi esa soliq hisobida eʼtiborga olinmaydi (Soliq kodeksining 320-moddasi).

Aylanmadan olinadigan soliqda valyuta hisobvaraqlarini qayta baholash boʻyicha kurs farqlari saldosi soliq solish obyekti boʻladi (Soliq kodeksining 463-moddasi). Salbiy farq ijobiy farqdan ortiq boʻlsa, ortiqcha summa soliq bazasini kamaytirmaydi.

Bu yerda faqat kurs farqlarining taʼsiri koʻrsatilgan. Daromad va xarajatlarning toʻliq tarkibi, stavkalar va hisobot umumiy rejim uchun foyda soligʻi haqidagi maqolada, maxsus rejim uchun esa aylanmadan olinadigan soliq haqidagi maqolada yoritilgan.

2025–2026-yillardagi oʻzgarishlar

• Prezidentning 2025-yil 15-sentabrdagi PQ-282-son qarori 2026-yildan jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlarning elektron reyestrini joriy etdi. Reyestrga kiritilgan tashkilot keyingi yilning 1-yanvaridan MHXS boʻyicha hisobga oʻtadi va ikkinchi yil yakunlari boʻyicha MHXS hisobotini auditorlik xulosasi bilan eʼlon qiladi; qoida 2025-yil 15-sentabrdagi PQ-282 bilan belgilangan.
• BHMSni qoʻllashda davom etadigan tashkilotlar uchun valyuta hisobining asosiy usuli 2025-yil 1-yanvardan amalda boʻlgan 22-sonli BHMSda saqlanadi: monetar va nomonetar moddalarga ajratish, har oylik qayta baholash va kurs farqini bevosita tan olish.

Oyni yopishda tekshiriladigan maʼlumotlar

Valyuta hisobini yopish ochiq monetar moddalar toʻliq roʻyxatini tuzishdan boshlanadi. Buxgalter quyidagilarni bajarishi kerak:

1. kassa va har bir bank koʻchirmasi boʻyicha valyuta qoldiqlarini solishtirish;
2. debitorlik va kreditorlik qarzlari, kreditlar, qarzlar, xodimlar bilan hisob-kitoblar hamda toʻlanadigan dividendlarni valyuta miqdorida tekshirish;
3. qaytarilmaydigan boʻnaklar va boshqa nomonetar moddalarni ajratish;
4. har bir yangi operatsiyaning dastlabki tan olish sanasi va kursini tekshirish;
5. monetar qoldiqlarni oyning oxirgi sanasidagi kursda qayta baholash;
6. yangi bahoni avvalgi baho bilan solishtirib, farqni 9540 yoki 9620-hisobvaraqda aks ettirish;
7. buxgalteriya natijasini foyda soligʻi yoki aylanmadan olinadigan soliqning alohida hisob-kitobi bilan solishtirish;
8. moliyaviy hisobot izohlarini tayyorlash va hisob-kitob registrini boshlangʻich hujjatlar bilan birga saqlash.

Javobgarlik kurs oʻzgarishidan zarar koʻrilgani uchun emas, hisob qoidalari buzilgani uchun yuzaga keladi. Hisob va hisobot maʼlumotlarining toʻgʻriligi hamda ishonchliligi taʼminlanmasa, mansabdor shaxslarga 1.320.000 dan 3.080.000 BHMgacha, bir yil ichida takroran sodir etilsa 3.080.000 dan 4.400.000 BHMgacha jarima solinadi. BHM — bazaviy hisoblash miqdori. Ushbu chegaralar MJtKning 175¹-moddasidagi hisob qoidalarini buzish uchun belgilangan.

Koʻp beriladigan savollar

Valyuta bank hisobvaragʻiga kelib tushganda qaysi kurs olinadi?

Pul mablagʻlari bank hisobvaragʻiga kirim qilingan sanadagi Markaziy bank kursi qoʻllaniladi. 22-sonli BHMS ilovasida shu sana tegishli chet el valyutasidagi operatsiya sanasi sifatida belgilangan. Dastlabki tan olishdan keyin valyuta hisobvaragʻidagi qoldiq monetar modda boʻlib qoladi, shu sababli u har bir hisobot oyining oxirgi sanasida va keyingi chiqimda yana qayta baholanadi.

Chet el valyutasidagi boʻnak har oy qayta baholanadimi?

Tovar, ish yoki xizmat uchun qaytarilmaydigan boʻnak qayta baholanmaydi, chunki tashkilot qatʼiy belgilangan valyuta summasini emas, shartnoma boʻyicha ijroni oladi. Boʻnak pul shaklida qaytarilishi kerak boʻlsa, talab yoki majburiyatning haqiqiy mazmunini baholash zarur. Qaytariladigan pul summasi monetar modda boʻlishi va har oy qayta baholanishi mumkin.

Kreditorlik qarzi boʻyicha kurs farqi qanday hisoblanadi?

Qarzning oʻzgarmagan chet el valyutasi summasini yangi kursga koʻpaytirib, natijani uning soʻnggi soʻm bahosi bilan taqqoslang. Kurs oshishi majburiyatning soʻmdagi summasini koʻpaytirib, salbiy farqni yuzaga keltiradi; kurs pasayishi esa majburiyatni kamaytirib, ijobiy farqni beradi. Hisob-kitob oy oxirida va kurs yana oʻzgargan boʻlsa, toʻlov sanasida takrorlanadi.

Kurs farqini qarz toʻlangunga qadar kechiktirish mumkinmi?

Yoʻq. Amaldagi 22-sonli BHMS jamgʻarish usulini taqiqlaydi. Ochiq monetar modda boʻyicha kurs farqi kontragent hali toʻlamagan boʻlsa ham, oylik qayta baholashda moliyaviy natijaga kiritiladi. Qarz soʻndirilganda oxirgi baho bilan toʻlovning soʻmdagi ekvivalenti oʻrtasida keyingi farq yuzaga keladi.

Soliq hisobi buxgalteriya hisobidan nimasi bilan farq qiladi?

Buxgalteriya hisobida monetar moddalar boʻyicha joriy farq moliyaviy daromad yoki xarajat sifatida aks ettiriladi. Foyda soligʻida ijobiy farq daromadni oshiradi, salbiy farq xarajatga kiritiladi, boʻnaklarni qayta baholash esa chiqarib tashlanadi. Aylanmadan olinadigan soliqda faqat ijobiy saldo hisobga olinadi, ortiqcha salbiy farq bazani kamaytirmaydi.