Oʻzbekistonda BHMS boʻyicha buxgalteriya hisobi

Buxgalteriya hisobining milliy standartlari (BHMS) tashkilot operatsiyalarni qanday hujjatlashtirishi, ikkiyoqlama yozuvni yuritishi, hisob usullarini tanlashi va moliyaviy hisobot tuzishini belgilaydi. Avval tashkilot MHXSni qoʻllashi shart yoki shart emasligini tekshiring. Keyin hisob siyosati va ishchi hisobvaraqlar rejasini tasdiqlab, boshlangʻich hujjatlar, registrlar, inventarizatsiya hamda ichki nazoratni yoʻlga qoʻying.

Qisqacha:

• BHMS umumiy rejimdagi tashkilotlarga, agar ular uchun MHXS yoki maxsus tarmoq qoidalari belgilanmagan boʻlsa, tatbiq etiladi.
• Ishni shtatdagi yoki tashqi buxgalter bajarsa ham, hisobni rahbar tashkil etadi.
• Ishchi hisobvaraqlar rejasi 21-sonli BHMS asosida tuziladi va hisob siyosatida mustahkamlanadi.
• Majburiy rekvizitlar va tuzatishlarni tasdiqlash talablari bajarilsa, boshlangʻich hujjatlar hamda registrlar elektron shaklda yuritilishi mumkin.
• Amaliy natija — hujjat va yozuvdan inventarizatsiya hamda haqqoniy hisobotgacha kuzatiladigan yagona zanjir.

Yangilangan: 2026-yil 04-sentyabr

BHMS nima va uni kim qoʻllaydi

Buxgalteriya hisobining milliy standartlari hisob obyektlarini tan olish, baholash va aks ettirishga doir maxsus talablarni belgilaydi. Buxgalteriya hisobining oʻzi operatsiyalarni kamida ikkita hisobvaraqda ikkiyoqlama yozuv usulida yalpi, uzluksiz va hujjatlar asosida aks ettirishdir hisob qoidasiga koʻra (Qonunning 4-moddasi). Uning asosiy prinsiplari — uzluksizlik, haqqoniylik va koʻrsatkichlarning qiyoslanuvchanligi Qonunda belgilangan (Qonunning 3-moddasi).

Oddiy tijorat tashkiloti uchun BHMS asosiy rejimdir. Shu bilan birga, Qonun subyektlarga MHXSni milliy qoidalar oʻrniga qoʻllashga ruxsat beradi (Qonunning 10-moddasi). Budjet tashkilotlari budjet hisobi standartlarini, banklar va boshqa kredit tashkilotlari esa Markaziy bankning tarmoq qoidalarini qoʻllaydi (Qonunning 9-moddasi).

Shu sababli birinchi navbatda operatsiya turi emas, tashkilotning hisob rejimi aniqlanadi: BHMS, majburiy yoki ixtiyoriy MHXS yoxud maxsus tarmoq tartibi. Soliq hisobi moliyaviy hisob bilan parallel yuritiladi va uning oʻrnini bosmaydi.

Qaysi BHMSlar amal qiladi

Tashkilotning ishchi toʻplami umumiy va mavzuga oid standartlardan iborat. 1-sonli BHMSning yangi tahriri 2025-yil 1-yanvardan amal qilib, avvalgi 1, 3, 14 va 15-sonli BHMSlarni bitta standart bilan almashtirdi. Shu bois bu raqamlarni alohida amaldagi hujjatlar sifatida koʻrsatadigan eski roʻyxatlardan foydalanmang.

Jadval tegishli hujjatni topishga yordam beradi, lekin Lex.uz saytida uning amaldagi tahririni tekshirish oʻrnini bosmaydi. Muayyan operatsiya uchun standartning oʻzini va operatsiya hamda hisobot sanasida kuchga kirgan barcha roʻyxatdan oʻtkazilgan oʻzgartirishlarni oching.

BHMS oʻrniga MHXS qachon qoʻllanadi

Aksiyadorlik jamiyatlari, tijorat banklari, sugʻurta tashkilotlari va yirik soliq toʻlovchilar toifasiga kiritilgan yuridik shaxslar 2021-yil 1-yanvardan MHXS boʻyicha hisob yuritadi va moliyaviy hisobot tayyorlaydi majburiy roʻyxatga koʻra. Davlat ulushi mavjud ayrim tashkilotlarning oʻtishi alohida tasdiqlanadigan jadval bilan belgilanadi.

Boshqa tadbirkorlik subyektlari moliyaviy hisobotni MHXS boʻyicha ixtiyoriy ravishda tayyorlashi mumkin. Bunday tashkilot BHMS boʻyicha moliyaviy hisobot taqdim etishdan shu asosda ozod qilinadi. Ozod etish soliq hisob-kitoblari, boshlangʻich hujjatlar yoki ichki nazoratni taʼminlash majburiyatiga taalluqli emas.

Hisob siyosatini tasdiqlashdan oldin yirik soliq toʻlovchi maqomini, tashkiliy-huquqiy shaklni, tarmoq talablarini va jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar reyestriga kiritilganlikni tekshiring. Bu bosqichdagi xato hisobvaraqlar rejasi va hisobot shakllarini notoʻgʻri asos boʻyicha sozlashga olib keladi.

Buxgalteriya hisobi qanday tashkil etiladi

Hisobni tashkil etish uchun rahbar masʼul boʻlib qoladi. U bosh buxgalter rahbarligida buxgalteriya xizmatini tuzishi, buxgalterni shartnoma asosida jalb qilishi, hisobni ixtisoslashtirilgan tashkilotga topshirishi yoki mustaqil yuritishi mumkin usullardan biri bilan (Qonunning 11-moddasi).

Rahbar hisob siyosati, ichki hisob va hisobot tizimi, ichki nazorat, operatsiyalarning toʻliq va haqqoniy aks ettirilishi, hujjatlar saqlanishi hamda hisob-kitoblarning oʻz vaqtida bajarilishini tashkilot doirasida taʼminlashi shart (Qonunning 11-moddasi). Autsorsing shartnomasi ishlarni taqsimlaydi, ammo rahbarning bu majburiyatlarini bekor qilmaydi.

Amalda toʻrtta jarayon uchun masʼullarni belgilang: boshlangʻich hujjatlarni olish, tekshirish va oʻtkazish, davrni yopish hamda hisobot tayyorlash. Savdo, xarid, ombor, kadrlar va buxgalteriya oʻrtasida hujjatlarni topshirish muddatlarini belgilang. Odatdagi oqimdan tashqari operatsiya uchun alohida kelishuv va tanlangan BHMS usulining yozma asosini talab qiling.

Hisob siyosati qanday tuziladi

Hisob siyosati BHMS talablarini muayyan tashkilot qoidalariga aylantiradi. Unda qoʻllanadigan standartlar va usullar, ishchi hisobvaraqlar rejasi, boshlangʻich hujjatlar va registrlar shakllari, hujjatlar aylanishi, inventarizatsiya, davrni yopish, muhimlik, ichki hisobot hamda nazorat tartib-taomillari qayd etiladi.

Siyosatni amaldagi axborot tizimi bilan muvofiqlashtiring. Dastur shartnoma, loyiha, boʻlinma yoki ombor boʻyicha tahlil yuritsa, ishchi reja va registrlar ham shu kesimlarni qoʻllab-quvvatlashi kerak. Tanlangan usul faqat buyruqda qolib ketmasligi, yozuvlar, hisob-kitoblar va hisobotda bir xil ishlashi lozim.

Qarorlarni qabul qilish va oʻzgartirish tartibi hisob siyosati haqidagi materialda batafsil bayon etilgan.

Qonun yoki standart, biznes modeli, muhim yangi operatsiya yoxud axborot tizimi oʻzgarsa, hujjatni qayta koʻrib chiqing. Usuldagi oʻzgarishni xatoni tuzatishdan ajrating va uning hisobotga taʼsirini 1-sonli BHMSga muvofiq ochib bering.

21-sonli BHMS hisobvaraqlar rejasi qanday qoʻllanadi

21-sonli BHMS milliy hisobvaraqlar rejasi va uni qoʻllash boʻyicha yoʻriqnomani oʻz ichiga oladi. Uning yangi tahriri 2025-yil 1-yanvardan buyruq asosida amal qiladi. Reja aktivlar, majburiyatlar, xususiy kapital, daromad va xarajatlar hamda balansdan tashqari hisobvaraqlarni qamrab oladi.

Tashkilot shu asosda ishchi hisobvaraqlar rejasini ishlab chiqadi va uni hisob siyosatiga ish vositasi sifatida kiritadi. Barcha mavjud hisobvaraqlarni koʻchirish shart emas. Qoʻllanadigan hisobvaraqlarni qoldiring, zarur tahliliy hisobni oching va moliyaviy hisobot satrlariga muvofiqlikni taʼminlang. Hisobvaraqning iqtisodiy mazmunini oʻzgartiradigan yoki standartdagi bogʻlanishni buzadigan tuzilma yaratmang.

Rejani dasturga yuklashdan oldin xarita tuzing: operatsiya → boshlangʻich hujjat → debet va kredit → tahlil → hisobot satri. Boshlangʻich qoldiqlar, odatiy oʻtkazma andozalari, yopuvchi operatsiyalar va foydalanuvchi huquqlarini sinovdan oʻtkazing. 21-sonli BHMSdagi oʻzgarishni avval siyosat va tizim sozlamalarida aks ettirib, soʻng yangi yozuvlarga qoʻllang.

Qaysi hujjatlar va registrlar kerak

Har bir operatsiya u bajarilgan paytda yoki darhol undan keyin tuzilgan boshlangʻich hujjatdan boshlanadi. Hujjatda subyekt va hujjat nomi, raqam, sana va joy, operatsiya mazmuni hamda oʻlchovlari, lavozimlar, imzolar va imzolovchilarni aniqlovchi maʼlumotlar boʻlishi kerak majburiy rekvizitlar sifatida (Qonunning 14-moddasi). Elektron shaklga ruxsat beriladi.

Pul yoki qimmatliklarni olish va berish, kredit hamda hisob-kitob majburiyatlariga oid hujjatlar uchun rahbar imzolovchilarning ikkita roʻyxatini tasdiqlaydi: rahbarlik va hisob-moliya yoʻnalishi. Zarur imzolarsiz hujjat hisob maqsadida haqiqiy emas (Qonunning 13-moddasi).

Registrlar jurnallar, qaydnomalar, kitoblar yoki tasdiqlangan elektron shakllarda yuritiladi. Ular tashkilot va davrni aniqlashi, operatsiyalarni tizimlashtirishi, summa va oʻlchov birligini, shuningdek masʼul shaxslarni koʻrsatishi lozim. Tasdiqlanmagan tuzatishlar barcha registrlarda taqiqlanadi (Qonunning 15-moddasi). Qonun talablari bajarilsa, elektron hujjat qogʻoz hujjat bilan teng yuridik kuchga ega (Qonunning 7-moddasi).

Boshlangʻich hujjatlar, registrlar va moliyaviy hisobotni hisobot yilidan keyin kamida besh yil belgilangan muddat davomida saqlang (Qonunning 29-moddasi). Arxiv, shartnoma yoki maxsus tarmoq talabi uzoqroq muddatni belgilashi mumkin.

Soddalashtirilgan hisob qanday yuritiladi

Kichik korxona 20-sonli BHMS boʻyicha soddalashtirilgan tartibni ixtiyoriy tanlashi mumkin. Standart yakka tartibdagi tadbirkorlar va fermer xoʻjaliklariga tatbiq etilmaydi, ular alohida qoidalar boʻyicha ishlaydi standart doirasiga koʻra. Bir nechta faoliyat turi bilan shugʻullanuvchi tashkilot ularni alohida hisobga oladi.

Soddalashtirish boshlangʻich hujjatlar, ikkiyoqlama yozuv, hisob siyosati yoki hisobotni bekor qilmaydi. Kichik korxona hisob obyektlari uchun boshqa BHMSlarni qoʻllaydi va operatsiyalar hajmi hamda xususiyatiga qarab oddiy yoki kombinatsiyalashgan shaklni tanlaydi. Oddiy shakl xoʻjalik operatsiyalari jurnali va hisob kitobiga, kombinatsiyalashgan shakl esa bir nechta qaydnomaga asoslanadi.

Takrorlanadigan operatsiyalar roʻyxatini tuzing, hujjatlar va foydalanuvchilar soni, ombor, ishlab chiqarish, valyuta operatsiyalari va alohida yoʻnalishlar mavjudligini baholang. Oddiy shakl har bir operatsiya, hisobvaraq qoldigʻi va hisobot koʻrsatkichini taxminsiz tiklash imkonini bersagina mos keladi.

Bosh buxgalterga qanday talablar qoʻyiladi

Bosh buxgalter bevosita rahbarga boʻysunadi, uning hujjatlarni rasmiylashtirish va topshirish talablari xodimlar uchun majburiydir. Operatsiya yuzasidan kelishmovchilik boʻlsa, hujjat rahbarning yozma farmoyishi asosida ijroga qabul qilinishi mumkin. Bunda oqibatlar uchun rahbar yakka oʻzi javobgar boʻladi (Qonunning 12-moddasi).

Moliyaviy hisoboti majburiy auditdan oʻtkaziladigan tashkilotda bosh buxgalter yoki hisob xizmati rahbari oliy maʼlumotli boʻlishi kerak. Iqtisodiy oliy maʼlumot bilan soʻnggi besh yilning kamida uch yilida buxgalteriya, audit, moliya yoki soliq sohasida ishlagan boʻlish kerak; boshqa oliy maʼlumot bilan soʻnggi oʻn yilning kamida yetti yilida shunday tajriba talab etiladi. Har yili malaka oshirish ushbu lavozim uchun majburiy (Qonunning 12-moddasi). Banklar va boshqa kredit tashkilotlari uchun talablarni Markaziy bank belgilaydi.

Diplom, ish stajini tasdiqlovchi hujjatlar, yillik oʻqish, qonundagi cheklovlarning yoʻqligi va lavozim yoʻriqnomasi amaldagi vakolatlarga mosligini tekshiring. Majburiy audit subyektida hisob xizmati rahbari vazifasini bajarayotgan tashqi tashkilot mutaxassisiga ham shu malaka talablari tatbiq etiladi.

Alohida hisob obyektlari qanday aks ettiriladi

Har bir muhim operatsiya uchun avval mavzuga oid BHMS, keyin hisob siyosatidagi usul va ishchi rejadagi hisobvaraq tanlanadi. Quyidagi jadval faqat standartlar xaritasi boʻlib, batafsil hisob-kitob operatsiya faktlari va hujjatlariga bogʻliq.

Buxgalteriya bahosini soliq bahosi bilan birlashtirmang. Bitta operatsiyaning moliyaviy hisobdagi summasi yoki tan olish sanasi soliq hisobidagi tartibdan farq qilishi mumkin. Farqni soliq registrlarida nazorat qiling.

Hisobot va ichki nazorat BHMS bilan qanday bogʻliq

Hisob maʼlumotlarining toʻgʻriligi va haqqoniyligini tasdiqlash uchun inventarizatsiya majburiydir. Uning obyektlari, muddatlari va tartibini 19-sonli BHMS Qonun talabi asosida belgilaydi (Qonunning 16-moddasi). Inventarizatsiya natijalarini tegishli moliyaviy hisobot tuzilguniga qadar hisobda aks ettiring.

Ichki nazorat operatsiyalarning qonuniyligi, aktivlar saqlanishi, xato va suiisteʼmolliklarning oldini olish hamda aniqlash, maʼlumotlarning toʻliqligi va hisobotning oʻz vaqtida tuzilishini qamrab oladi. Uni rahbar tashkilot uchun tashkil etadi (Qonunning 21-moddasi). Davrni yopish roʻyxatlari, solishtirish, kirish huquqlarini ajratish va noodatiy yozuvlarni tasdiqlash bu majburiyatni ish jarayoniga aylantiradi.

Moliyaviy hisobotning toʻliq toʻplamiga buxgalteriya balansi, moliyaviy natijalar, pul oqimlari va xususiy kapital toʻgʻrisidagi hisobotlar, shuningdek izohlar va tushuntirishlar kiradi. Kichik va mikrokorxonalar soddalashtirilgan balans hamda moliyaviy natijalar hisobotini qisqartirilgan tarkibda taqdim etadi (Qonunning 22-moddasi).

Moliyaviy hisobot shakllari, hisobot davrlari va taqdim etish tartibi alohida materialda yoritiladi.

Hisob yuritish majburiyatlarini buzish, jumladan notoʻgʻri maʼlumot kiritish yoki inventarizatsiya oʻtkazmaslik mansabdor shaxsga 1.320.000 dan 3.080.000 BHMgacha jarima solishga sabab boʻladi. Bir yil ichida takroriy huquqbuzarlik uchun jarima 3.080.000 dan 4.400.000 BHMgacha belgilanadi (MJtKning 175¹-moddasi).

Misol. Amaldagi 440.000 BHMda birinchi jarima oraligʻi 440.000 × 3 = 1.320.000 dan 440.000 × 7 = 3.080.000 gacha. Takroriy huquqbuzarlikda yuqori chegara 440.000 × 10 = 4.400.000 boʻladi.

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• 1 va 21-sonli BHMSlarning yangi tahrirlari 2025-yil 1-yanvardan amal qila boshladi. 1-sonli BHMS avvalgi toʻrtta standartni 181-sonli buyruq asosida, 21-sonli BHMS esa avvalgi hisobvaraqlar rejasini 191-sonli buyruq asosida almashtirdi. 2025-yil 26-avgustdagi 282-sonli buyruq 21-sonli BHMSga oʻzgartirish kiritib, 2025-yil 24-sentabrda kuchga kirdi oʻzgartirish hujjatiga koʻra.
• Prezidentning 2025-yil 15-sentabrdagi PQ-282-son qarori 2025-yil 17-dekabrda kuchga kirib, jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar reyestrini joriy etdi. Reyestrga kiritilgan tashkilot keyingi yilning 1-yanvaridan MHXSni qoʻllaydi va ikkinchi keyingi yildan soʻng auditorlik xulosasi bilan MHXS hisobotini tayyorlab eʼlon qiladi oʻtish qoidasiga koʻra. Ixtiyoriy oʻtayotgan tashkilot keyingi yilning 1-martigacha shaxsiy kabinet orqali soliq organini xabardor qiladi.
• 2026-yil 4-martdagi 336 va 337-sonli buyruqlar 13-martda roʻyxatdan oʻtkazildi. 337-sonli buyruq bilan 20-sonli BHMSga kiritilgan oʻzgartirishlar 14-martda birinchi hujjat boʻyicha, 336-sonli buyruq bilan 21-sonli BHMSga kiritilgan oʻzgartirishlar esa 2026-yil 16-martda ikkinchi hujjat boʻyicha kuchga kirdi.
• 2026-yilda kelajakda qoʻllanadigan moliyaviy hisobot milliy standartlari roʻyxatdan oʻtkazildi. Hisob siyosati va hisob baholariga oid 2-sonli MHMS 2027-yil 1-yanvardan kuchga kiradi roʻyxatdagi hujjatga koʻra. Moliyaviy hisobotni taqdim etish va axborotni yoritishga oid 1-sonli MHMS ham shu sanadan kuchga kirib, 1-sonli BHMSni bekor qiladi oʻtish qoidasiga koʻra. Nodavlat notijorat tashkilotlari uchun 77-sonli MHMS 2028-yil 1-yanvardan kuchga kiradi maxsus standartga koʻra.

Koʻrsatilgan sanalargacha bu MHMSlar roʻyxatdan oʻtkazilgan kelajak qoidalari hisoblanadi. Joriy hisobda amaldagi BHMS tahrirlari va tegishli MHXS rejimiga tayaning, shu bilan birga hisob siyosati, hisobot shakllari va axborot tizimini oʻtishga tayyorlang.

Davrni yopishdan oldin nimani tekshirish kerak

Davrni yopishdan oldin hisob rejimi toʻgʻri aniqlanganini, hisob siyosati va ishchi hisobvaraqlar rejasi dolzarbligini, har bir operatsiyada boshlangʻich hujjat borligini tekshiring. Bank va kassa, kontragentlar va budjet bilan hisob-kitoblar, zaxiralar va asosiy vositalarni solishtiring. Inventarizatsiya natijalarini rasmiylashtirib, zarur tuzatishlarni oʻtkazing.

Keyin noodatiy va katta yozuvlar, qoʻlda kiritilgan oʻzgartirishlar, hisobot sanasidan keyingi hodisalar va aylanmalarning moliyaviy hisobot satrlariga mosligini tekshiring. Nazorat dalillarini saqlang: solishtirish dalolatnomalari, inventarizatsiya roʻyxatlari, baholash hisob-kitoblari, kelishuv bayonnomalari va hisobotning arxiv nusxasi. Bu yoʻl yakuniy raqamlar va ularning qanday olinganini koʻrsatadi.

Koʻp beriladigan savollar

Oddiy MChJ BHMS oʻrniga MHXSni tanlashi mumkinmi?

Ha. Qonun MHXSni qoʻllashga ruxsat beradi, MHXS boʻyicha moliyaviy hisobotni ixtiyoriy tayyorlash esa BHMS hisobotini taqdim etishdan ozod qiladi. Oʻtishdan oldin qaror va sanani rasmiylashtiring, boshlangʻich maʼlumotlarni tayyorlang hamda PQ-282dagi soliq organini xabardor qilish talabini tekshiring. Soliq hisobi va boshlangʻich hujjatlar tegishli qonunchilik boʻyicha davom etadi.

Kichik korxona 20-sonli BHMSni qoʻllashi shartmi?

Yoʻq. Soddalashtirilgan tartib ixtiyoriy tanlanadi. Kichik korxona oddiy yoki kombinatsiyalashgan shakldan foydalanishi mumkin, ammo boshqa tegishli BHMSlarga rioya qilishi, operatsiyalarni hujjatlashtirishi va haqqoniy hisobot tuzishi shart. 20-sonli BHMS yakka tartibdagi tadbirkorlar va fermer xoʻjaliklariga tatbiq etilmaydi.

Boshlangʻich hujjatlarni faqat elektron yuritish mumkinmi?

Ha. Buning uchun elektron hujjat barcha majburiy rekvizitlarni oʻz ichiga olishi, tegishli tarzda imzolanishi, foydalanish uchun ochiq boʻlishi va belgilangan muddat saqlanishi kerak. Imzolovchini aniqlash, oʻzgartirishlar tarixi, zaxira nusxa va oʻqiladigan nusxani olish imkonini sozlang. Muayyan tarmoq uchun maxsus format va axborot tizimi talablarini ham tekshiring.

21-sonli BHMSdagi barcha hisobvaraqlardan foydalanish kerakmi?

Yoʻq. Tashkilot milliy reja asosida ishchi rejani tuzadi va operatsiyalar hamda hisobot uchun zarur hisobvaraqlarni qoldiradi. Hisobvaraqlar vazifasi, yetarli tahliliy hisob va belgilangan bogʻlanish saqlanishi kerak. Ishchi rejani hisob siyosati tarkibida tasdiqlang va operatsiyalar yoki standart oʻzgarganda yangilang.

Hisob autsorsingga berilganda kim javobgar?

Ijrochi shartnomadagi majburiyatlari va ish sifati uchun javob beradi, ammo Qonun hisob va ichki nazoratni tashkil etishni subyekt rahbariga yuklaydi. Shuning uchun shartnomada boshlangʻich hujjatlarni topshirish muddatlari, imzolovchilar vakolati, davrni yopish, bazaga kirish, hujjatlarni saqlash, xatolarni tuzatish va xizmat tugaganda arxivni topshirish tartibi boʻlishi kerak.