Oʻzbekistonda xodimlar uchun soliq imtiyozlari

Rezident xodim Soliq kodeksida bevosita koʻrsatilgan toʻlovning hammasidan yoki bir qismidan jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligʻini (JShDS) toʻlamaydi. Bunga davolanish, taʼlim, ayrim sovgʻalar, moddiy yordam va maqsadli xarajatlar kiradi. Odatda imtiyozni ish beruvchi tasdiqlovchi hujjatlar asosida qoʻllaydi; ortiqcha ushlangan soliq qaytariladi.

Qisqacha:

• odatdagi ish haqi 12 foiz stavkada (SKning 381-moddasi) soliqqa tortiladi, imtiyoz esa muayyan toʻlovni chiqarib tashlaydi yoki soliq bazasini kamaytiradi;
• moddiy yordam soliq davrida 5.739.200 soʻmgacha, natura shaklidagi sovgʻalar esa 2.869.600 soʻmgacha soliqdan ozod qilinadi;
• davolanish, taʼlim, bolalar bogʻchasi, ipoteka va pensiya badallarining har biri uchun alohida shartlar bor: toʻlovning nomi yetarli emas;
• norezidentning ish haqi ham 12 foiz stavkada (SKning 382-moddasi) soliqqa tortiladi, ammo bu imtiyozlar odatda uning bazasini kamaytirmaydi;
• avval toʻlov turini aniqlang, soʻng ish haqi hisoblanishidan oldin ariza va hujjatlarni ish beruvchiga topshiring.

Yangilangan: 2026-yil 04-sentyabr

JShDS imtiyozlari qanday ishlaydi

Xodim uchun ish haqidan yagona chegirma yoʻq. Soliq kodeksi uchta mexanizmdan foydalanadi. Ish beruvchining ayrim xarajatlari xodimning daromadi hisoblanmaydi (SKning 369-moddasi). Boshqa tushumlar daromad sifatida yuzaga keladi, biroq soliq solinmaydi (SKning 378-moddasi). Ayrim toifadagi xodimlarning esa jami daromadi kamaytiriladi (SKning 380-moddasi).

JShDS obyekti — jismoniy shaxsning jami daromadi (SKning 365-moddasi). Shu sababli avval tasniflash kerak: buxgalter toʻlov turini aniqlaydi, imtiyoz asosi va limitini tekshiradi, qolgan summani soliq bazasiga kiritadi. Quyida EKMH yoki BHM orqali koʻrsatilgan limitlarni sayt amaldagi miqdorlar boʻyicha hisoblaydi.

Soliq davri — kalendar yil (SKning 384-moddasi). Yillik limitlar yanvardan yangidan hisoblanadi, ish beruvchi esa JShDSni har oy yil boshidan oʻsib boruvchi yakun bilan hisoblaydi.

Misol. Imtiyozsiz 10 000 000 soʻm ish haqidan JShDS 10 000 000 × 12% = 1 200 000 soʻm boʻladi va xodimga 8 800 000 soʻm qoladi. Agar 3 000 000 soʻm qonuniy ravishda imtiyozli maqsadga yoʻnaltirilsa, soliq bazasi 7 000 000 soʻm, JShDS 840 000 soʻm, tejash esa 360 000 soʻm boʻladi.

Bu qoidalar, avvalo, rezidentga moʻljallangan: norezident bazasi imtiyozlarsiz aniqlanadi (SKning 366-moddasi). Stavkalar, soliq rezidentligi va ijtimoiy soliq JShDS va ijtimoiy soliq maqolasida alohida tushuntirilgan. Xalqaro bitim transchegaraviy holatga taʼsir qilishi mumkin, ammo bu yerda ular batafsil koʻrib chiqilmaydi.

Soliq solinmaydigan toʻlovlar va JShDS imtiyozlari

Ish beruvchining daromad hisoblanmaydigan toʻlovlari

Xodim foydasiga qilingan har bir toʻlov ham daromadni yuzaga keltirmaydi. Xodim daromadi sifatida qaralmaydigan ish beruvchi xarajatlariga quyidagilar kiradi:

• qonunda nazarda tutilgan mehnat sharoitlari uchun sut, davolash-profilaktika oziq-ovqati, ichimlik suvi, shaxsiy himoya va gigiyena vositalari;
• xodimlarni ish joyiga olib borish va qaytarish;
• xizmat vazifalari uchun maxsus yoki formali kiyim-bosh va qonunda nazarda tutilgan oziq-ovqat;
• boshqa joyga koʻchish va olis hududdagi mutaxassislarga belgilangan ayrim toʻlovlar;
• hujjatlar bilan tasdiqlangan xizmat safari xarajatlari va meʼyor doirasidagi sutkalik pullar;
• ish beruvchi bilan taʼlim tashkiloti oʻrtasidagi toʻgʻridan-toʻgʻri shartnoma boʻyicha talabalarni oʻqitish, xodimni qayta tayyorlash yoki malakasini oshirish;
• sogʻliqqa zarar va boquvchisini yoʻqotish uchun qonunda belgilangan doiradagi kompensatsiyalar;
• muayyan jismoniy shaxsga tegishli deb boʻlmaydigan mehnat va dam olish sharoitlariga umumiy xarajatlar.

Ish beruvchi xodimning shaxsiy xarajatini toʻlasa, bu xodim daromadi boʻladi (SKning 376-moddasi). Uy-joy, kommunal xizmatlar, bolalar bogʻchasi, taʼlim, yoʻllanma yoki davolanish uchun toʻlovlar shular jumlasidan. Summa faqat 378-moddaning maxsus shartlari bajarilganda ozod qilinadi; aks holda buxgalter JShDS ushlab qoladi.

Odatdagi mukofotlar ragʻbatlantiruvchi toʻlov (SKning 372-moddasi), taʼtil puli esa ishlanmagan vaqt uchun haq (SKning 374-moddasi) hisoblanadi. Ish haqining bir qismini «moddiy yordam» deb nomlash soliq natijasini oʻzgartirmaydi: asos, hujjatlar va Kodeks normasi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ovqatlanish, yoʻl chiptalari va meʼyordan ortiq kompensatsiya ham soliq solinadigan ish haqi (SKning 373-moddasi) tarkibiga kiradi.

Moddiy yordam va sovgʻalar

Moddiy yordam har qanday holatda soliqdan ozod emas. Vafot etgan xodimning oilasiga yoki oila aʼzosi vafot etganligi sababli xodimga berilgan yordam 5.739.200 soʻmgacha ozod qilinadi. Xuddi shu limit 377-moddadagi holatlar — bola tugʻilishi, nikoh, mehnatda mayib boʻlish yoki kasb kasalligi va yordam sifatida qishloq xoʻjaligi mahsuloti berilishi uchun soliq davrida qoʻllaniladi.

Ish beruvchining sovgʻasi soliq davrida 2.869.600 soʻmgacha faqat natura shaklida (SKning 378-moddasi) olinganda ozod qilinadi. Bayram uchun pul mukofoti ushbu imtiyoz maqsadida sovgʻaga aylanmaydi. Limitdan oshgan qism soliqqa tortiladi.

Favqulodda holat sababli berilgan yordam tasdiqlangan zarar doirasida daromad hisoblanmaydi (SKning 369-moddasi), shuning uchun unga moddiy yordamning yillik limiti qoʻllanilmaydi. Ishdan boʻshatish nafaqasi va koʻrsatilgan moddiy yordam turlari imtiyoz qoʻllanishidan oldin boshqa daromadlar (SKning 377-moddasi) hisoblanadi.

Misol. Ish beruvchi 4.080.000 soʻmlik buyum bersa, 2.869.600 soʻm ozod qilinadi, 1.210.400 soʻm esa soliqqa tortiladi. Oshgan qismdan JShDS 1.210.400 × 12% boʻladi. Xodim shu soliq davrida boshqa sovgʻa olgan boʻlsa, buxgalter ularning jami qiymatini hisobga oladi.

Davolanish, yoʻllanmalar va sugʻurta

Ish beruvchi xodim va uning bolalariga ambulatoriya yoki statsionar tibbiy xizmat haqini JShDSsiz toʻlashi mumkin. Imtiyoz sogʻliqni saqlash tashkilotiga naqdsiz toʻlanganda yoxud pul xodimga, uning oila aʼzosiga yoki ota-onasiga berilganda yoki xodim hisobvaragʻiga tibbiy hujjatlar asosida (SKning 378-moddasi) oʻtkazilganda amal qiladi. Davolanish, tibbiy xizmat, nogironlik profilaktikasi va sogʻliqni tiklash texnik vositalari ham qamrab olinadi.

Oʻzbekistondagi muassasalarga turistik boʻlmagan yoʻllanmalar qiymati ham ozod qilinadi: nogironligi boʻlgan shaxslar uchun, hatto ular toʻlovchida ishlamasa ham, xodimlarning 16 yoshgacha, oʻqiydigan boʻlsa 18 yoshgacha boʻlgan bolalari uchun. Hujjatlarda yoʻllanma turi, oluvchi, muassasa va toʻlov koʻrsatilishi kerak.

Amaldagi roʻyxatda ish beruvchi toʻlagan ixtiyoriy hayotni sugʻurtalash badali uchun umumiy alohida imtiyoz yoʻq. Ish beruvchi xodimning shaxsiy sugʻurta badalini toʻlasa, boshlangʻich tasnif moddiy naf boʻladi; ozod qilish uchun boshqa bevosita huquqiy asos kerak. Sugʻurta hodisasidan keyin fuqaro oladigan sugʻurta tovoni boshqa daromad turi boʻlib, ish beruvchining badali bilan bir xil emas.

Taʼlim va bolalar bogʻchasi toʻlovlari

Soliq natijasi kim oʻqishi va shartnoma qanday tuzilganiga bogʻliq. Talabani oʻqitish uchun ish beruvchi bilan taʼlim tashkiloti oʻrtasidagi shartnoma boʻyicha toʻgʻridan-toʻgʻri xarajat, shuningdek xodimni qayta tayyorlash yoki malakasini oshirish xarajati xodim daromadi hisoblanmaydi (SKning 369-moddasi). Ish beruvchi xodimga pul bermaydi, balki taʼlim xizmatini sotib oladi.

Xodim hisoblangan ish haqini yoki boshqa daromadini oʻzining, 26 yoshga toʻlmagan farzandi yoki turmush oʻrtogʻining Oʻzbekistondagi kasbiy yoki oliy taʼlim tashkilotida oʻqishiga, taʼlim krediti va foizlariga yoʻnaltirganda boshqa mexanizm ishlaydi. Bunday maqsadli daromadga JShDS solinmaydi (SKning 378-moddasi).

Toʻlov manbaida imtiyoz olish uchun xodim ariza, taʼlim shartnomasi nusxasi va kerak boʻlsa taʼlim krediti shartnomasini topshiradi. Ish beruvchi summani hisoblangan daromaddan ushlab, taʼlim tashkiloti yoki bankka oʻtkazadi; ushbu hujjatlar tartibi (2107-son Nizomning 5-bandi) soliq ushlanmasligini asoslaydi. Xodimning daromadi yetmasa, foydalanilmagan qismni huquqi bor boshqa oila aʼzosi (2107-son Nizomning 16-bandi) soliq organi orqali qoʻllashi mumkin.

Ota-ona har bir bola uchun oyiga 3 000 000 soʻmgacha daromadni nodavlat maktabgacha taʼlim tashkiloti yoki maktabga JShDSsiz yoʻnaltirishi mumkin. Shu limit 3 yoshdan 18 yoshgacha nogironligi boʻlgan bolani kunduzgi parvarishlash xizmatiga ham tatbiq etiladi.

Misol. Ota-ona har oy bolalar bogʻchasiga 4 000 000 soʻm oʻtkazishni soʻraydi. Shartnoma va ariza mavjud boʻlsa, 3 000 000 soʻm ozod qilinadi, 1 000 000 soʻm ortiqcha qism bazaga kiradi; undan JShDS 120 000 soʻm boʻladi.

Ipoteka, pensiya badallari va investitsiya hisobi

Xodim soliq solinadigan daromadni bir necha uzoq muddatli maqsadga yoʻnaltirishi mumkin, ammo har birining sharti alohida.

Ipoteka, pensiya va investitsiya shartlari maqsadli xarajatlar roʻyxatida (SKning 378-moddasi) belgilangan. Ipoteka limiti qarz oluvchi va birgalikda qarz oluvchilar uchun umumiy. Boshlangʻich badal yoki foizga budjet subsidiyasi talab qilinadi, Kodeksda koʻrsatilgan yosh er-xotin holati bundan mustasno.

Ixtiyoriy jamgʻarib boriladigan pensiya badali uchun xodim yozma ariza beradi. Summa hisoblangan daromaddan oshmaydi, ish beruvchi uni ish haqi kunidan kechiktirmay (2111-son Nizomning 6-bandi) oʻtkazadi. Majburiy jamgʻarib boriladigan badallar, ulardan olingan daromad va pensiya toʻlovlariga soliq solinmaydi (702-II-son Qonunning 14-moddasi).

Misol. Xodim investitsiya hisobvaragʻiga oyiga 27.200.000 soʻm yoʻnaltiradi. Besh oyda jami 136.000.000 soʻm — butun yillik limit toʻladi; oltinchi badal imtiyoz doirasiga kirmaydi. Ipotekada ham qarz oluvchi va birgalikda qarz oluvchilarning jami toʻlovlari 108.800.000 soʻm bilan taqqoslanadi.

Misol. Hujjatlar bilan tasdiqlangan qayta tayyorlash 4.400.000 soʻm tursa, 3.520.000 soʻm imtiyozga kiradi, 880.000 soʻm soliq bazasida qoladi. Ortiqcha qismdan JShDS 880.000 × 12% boʻladi.

Ayrim toifadagi xodimlar imtiyozlari

Ayrim xodimlar uchun muayyan toʻlov emas, balki oylik jami daromadning bir qismi chiqarib tashlanadi. Imtiyozli toifalar (SKning 380-moddasi) roʻyxati yopiq.

Xodimda bir nechta asos boʻlsa, bittasi tanlanadi. Huquq asos yuzaga kelgan oydan boshlanadi. Asos yoʻqolganda xodim 15 kun ichida ish beruvchini xabardor qilishi shart.

Misol. II guruh nogironligi boʻlgan xodimning ish haqi 8 000 000 soʻm. Soliq bazasi 8 000 000 soʻmdan 4.080.000 soʻm ayirilganiga teng, lekin noldan kam boʻlmaydi; JShDS qoldiqning 12 foizidir. 1.917.600 limitli toifada usul ayni, faqat kamaytirish summasi oʻzgaradi.

Imtiyozni rasmiylashtirish va qaytarish

Ish beruvchi orqali imtiyozni rasmiylashtirish

Asosiy ish joyidagi buxgalteriyaga murojaat qiling. Toifa imtiyozi uchun ariza va ayni toifa boʻyicha belgilangan hujjat kerak; asosiy ish joyi boʻlmasa, imtiyoz deklaratsiya orqali qoʻllaniladi. Ish beruvchi imtiyoz hujjatlarini shartlar tugagan davrdan keyin kamida uch yil (SKning 84-moddasi) saqlaydi.

Maqsadli toʻlov uchun shartnoma, hisobvaraq yoki oluvchining maʼlumotnomasini ilova qiling va hisoblangan daromaddan oʻtkaziladigan summani koʻrsating. Imtiyoz aynan shu usulni talab qilsa, pul taʼlim tashkiloti, bank, klinika yoki boshqa oluvchiga bevosita toʻlanadi. Oldin qilingan shaxsiy xarajatni qoplash faqat norma xodimga pul berishga bevosita ruxsat etib, hujjatlarni belgilagan holatda mos keladi.

Ish beruvchi xodimning soliq solinadigan daromadidan (SKning 387-moddasi) JShDS hisoblaydi hamda daromad, imtiyoz va ushlangan soliqni registrlarda yuritadi. Asosiy ish joyi oʻzgarganda yangi ish beruvchiga birinchi ish haqi hisoblanishidan oldin daromad va soliq maʼlumotnomasini topshiring; aks holda ayrim imtiyozlar vaqtincha qoʻllanilmaydi, keyin soliq qayta hisoblanadi (SKning 388-moddasi). Xodim talab qilsa, ish beruvchi daromad maʼlumotnomasini (SKning 386-moddasi) beradi.

Hisob-kitob varaqasini tekshiring: hisoblangan daromad, maqsadli oʻtkazma, soliq solinmaydigan limit, soliq bazasi va JShDS oʻzaro mos boʻlishi kerak. Ish haqini hisoblash va ushlab qolish qoidalari Ish haqini hisoblash maqolasida alohida tushuntirilgan.

Ortiqcha ushlangan soliqni qaytarish

Joriy kalendar yilda buxgalter ortiqcha JShDS ushlab qolgan boʻlsa, ish beruvchiga yozma ariza va bank rekvizitlarini bering. Soliq agenti summani kelgusi JShDS toʻlovlari hisobidan naqdsiz shaklda uch oy ichida (SKning 391-moddasi) qaytaradi.

Soliq davri tugagan yoki soliq agenti mavjud boʻlmagan holatda soliq organiga deklaratsiya bilan birga ariza beriladi. Deklaratsiyaga soliq agentlari maʼlumotnomalari va imtiyoz hujjatlari ilova qilinadi; soliq organi xato haqida xabardor qilganidan keyin tuzatilgan deklaratsiya oʻn kun ichida (SKning 396-moddasi) topshiriladi. Qaytarish uchun umumiy murojaat muddati uch yil (SKning 104-moddasi), ushlangan soliq esa fuqaro soliq hisobida turishidan (SKning 105-moddasi) qatʼi nazar qaytarilishi mumkin.

Jami yillik daromad deklaratsiyasi keyingi yilning 1-apreligacha (SKning 397-moddasi) topshiriladi. Qayta hisoblashdan keyin toʻlanadigan soliq qolsa, u 1-iyungacha (SKning 398-moddasi) toʻlanadi. Qaytarish uchun hisob-kitob, ariza, ish beruvchi maʼlumotnomasi, bank rekvizitlari hamda asos va toʻlov hujjatlarini tayyorlang.

2026-yilda nimalar oʻzgardi

• 2026-yil 17-apreldagi OʻRQ-1129-son Qonun (Qonunning 3-moddasi) imtiyozni 3 yoshdan 18 yoshgacha nogironligi boʻlgan bolalarni kunduzgi parvarishlash xizmatiga ham tatbiq etdi. Limit har bir bola uchun oyiga 3 000 000 soʻm.
• Qonun rasmiy eʼlon qilingan kundan (Qonunning 7-moddasi) kuchga kirdi. Oldingi oylar qayta hisoblanganda toʻlov sanasida amal qilgan tahrir qoʻllaniladi.

Koʻp beriladigan savollar

Ishlaydigan shaxs qaysi soliq imtiyozlarini olishi mumkin?

Asosiy guruhlar — ish beruvchining daromad hisoblanmaydigan xarajatlari, maqsadli toʻlovlar ozodligi va ayrim toifalar uchun daromadni kamaytirish. Davolanish, taʼlim, bolalar bogʻchasi, ipoteka, pensiya badali, moddiy yordam va sovgʻa koʻp uchraydi. Toʻlov nomi imtiyoz yaratmaydi: oluvchi, maqsad, limit, toʻlov usuli va tasdiqlovchi hujjatlarni tekshirish kerak.

Taʼlim toʻlovi amalga oshirilgandan keyin imtiyoz olish mumkinmi?

Ha, xarajat va toʻlovchi shartlarga mos boʻlsa mumkin. Ish beruvchi hisoblangan daromadni taʼlim tashkiloti yoki bankka oʻtkazishi uchun JShDS ushlanishidan oldin ariza bering. Soliq ushlangan boʻlsa, hujjatlarni deklaratsiya va qaytarish arizasiga ilova qiling. Foydalanilmagan qismni huquqi bor boshqa oila aʼzosi qoʻllashi mumkin.

Xodimga berilgan moddiy yordam soliqqa tortiladimi?

Asosiga bogʻliq. Vafot, bola tugʻilishi, nikoh, mehnatda mayib boʻlish va belgilangan boshqa hodisalar uchun yordam 5.739.200 soʻmgacha ozod qilinadi. Favqulodda yordam haqiqiy tasdiqlangan zarar doirasida daromad hisoblanmaydi. Qonuniy asossiz taʼtil yoki bayram toʻlovi odatda mehnatga haq toʻlash tarzidagi daromad sifatida soliqqa tortiladi.

Ikki imtiyozni bir vaqtda qoʻllash mumkinmi?

Turli toʻlovlar boʻyicha imtiyozlar birga ishlashi mumkin: barcha shart bajarilsa, xodim daromadini taʼlimga yoʻnaltirib, davolanish toʻlovini ham soliqsiz olishi mumkin. Ammo bir nechta imtiyozli toifaga kiradigan shaxs oylik daromadni kamaytirish uchun faqat bitta asosni tanlaydi. Bir xarajat bazadan ikki marta chiqarilmaydi.

Ish beruvchi imtiyozni qoʻllamasa nima qilish kerak?

Avval buxgalteriyaga ariza, tasdiqlovchi hujjatlar va qayta hisoblash talabini topshiring. Joriy soliq davridagi ortiqcha toʻlovni ish beruvchi qaytaradi. Yil tugagach yoki soliq agenti boʻlmasa, deklaratsiya, daromad maʼlumotnomasi, hisob-kitob va bank rekvizitlari bilan soliq organiga murojaat qiling. Hujjat topshirilganini va olingan javobni saqlang.