Shaxsga doir maʼlumotlar: himoya va mahalliy saqlash

Mijozlar yoki xodimlarning maʼlumotlariga ishlov beradigan kompaniya qonuniy asos, himoya va saqlash joyi uchun javob beradi. Majburiy mahalliy saqlash maʼlumotlar toifasiga (Qonun 27-1-moddasi) bogʻliq. Bazani roʻyxatdan oʻtkazish besh ish kuni (Reglament 10-bandi) davom etadi. Qoidalar «Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisida»gi Qonun, hukumat reglamentlari va namunaviy tartiblarda, javobgarlik esa maʼmuriy va jinoyat kodekslarida belgilangan.

Qisqacha:

• Shaxsga doir maʼlumotlarga ishlov beradigan shaxs faoliyatining nomidan qatʼi nazar operator boʻladi.
• Biometrik, genetik maʼlumotlar hamda mahalliy telekommunikatsiya operatorlari xizmatlaridan foydalanuvchilar haqidagi maʼlumotlar mamlakat hududida saqlanishi shart.
• Bazani davlat roʻyxatidan oʻtkazish bepul (Reglament 9-bandi); roʻyxatdan oʻtkazishdan istisnolar mavjud.
• Rozilik ishlov berish asoslaridan biri; u mahalliy saqlash va transchegaraviy uzatish talablarini bekor qilmaydi.
• Biznes uchun ishlov berish asosi, saqlash joyi va maʼlumotlardan foydalanish huquqi har bir baza bilan ishlashning alohida shartlaridir.

Yangilangan: 2026-yil 16-sentyabr

Shaxsga doir maʼlumotlar operatori kim

Operator — shaxsga doir maʼlumotlarga ishlov beradigan (Qonun 4-moddasi) davlat organi, jismoniy yoki yuridik shaxs. Mulkdor bazaga egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish huquqiga ega. Subyekt — maʼlumotlar oʻziga taalluqli boʻlgan inson. Uchinchi shaxs ishlov berish munosabatlari orqali ular bilan bogʻlangan, lekin tegishli munosabatda subyekt, mulkdor yoki operator boʻlmagan shaxsdir.

Insonni aniqlash imkonini beradigan, jumladan qogʻozga yozilgan axborot shaxsga doir maʼlumot hisoblanadi. Ishlov berish yigʻish, tizimlashtirish, saqlash, oʻzgartirish, toʻldirish, foydalanish, berish, tarqatish, uzatish, egasizlantirish va yoʻq qilishni qamrab oladi. Shu sababli mijozlar bazasini yuritadigan internet-doʻkon ham, xodimlar haqidagi axborotni saqlaydigan ish beruvchi ham oʻz maqomini amalda bajaradigan harakatlariga qarab belgilaydi. Pudratchini jalb qilish kompaniyaning oʻz majburiyatlarini bekor qilmaydi.

Qonun ishlov berish vositalaridan qatʼi nazar (Qonun 3-moddasi) qoʻllaniladi. Jismoniy shaxsning shaxsiy va maishiy maqsadlardagi ishlovi; arxiv hujjatlarini shakllantirish, saqlash va ulardan foydalanish; davlat sirlariga, mudofaa va milliy xavfsizlikka oid maʼlumotlar; tezkor-qidiruv, razvedka, kontrrazvedka, jinoyatchilikka qarshi kurashish, huquq-tartibotni saqlash va jinoiy daromadlarni legallashtirishga qarshi faoliyat maʼlumotlari uning qoʻllanilish sohasidan chiqarilgan. Tijorat tashkilotining oddiy mijozlar bazasi kichik hajmli boʻlgani uchungina maishiy faoliyatga aylanmaydi.

Qaysi bazalar roʻyxatdan oʻtkaziladi va ariza qanday beriladi

Roʻyxatdan baza oʻtkaziladi, ariza beruvchi esa uning mulkdori yoki operatori boʻladi. Qonundagi talab Oʻzbekistonda majburiy saqlanishi kerak boʻlgan (Qonun 20-moddasi) maʼlumotlar bazalariga tegishli. Shu moddada quyidagi maʼlumotlar mavjud bazalar roʻyxatdan oʻtkazishdan ozod qilingan:

• jamoat birlashmasi yoki diniy tashkilot aʼzolariga oid, tegishli tashkilot ishlov beradigan hamda uchinchi shaxslarga tarqatilmaydigan va oshkor qilinmaydigan maʼlumotlar;
• subyekt tomonidan hamma foydalanishi mumkin boʻlgan maʼlumotlarga aylantirilgan axborot;
• faqat familiya, ism va otasining ismidan iborat maʼlumotlar;
• mulkdor yoki operator hududiga bir marta kirish yoki shunga oʻxshash maqsadlar uchun zarur maʼlumotlar;
• davlat avtomatlashtirilgan axborot tizimi maqomiga ega tizimlarga kiritilgan maʼlumotlar;
• avtomatlashtirish vositalarisiz ishlov beriladigan maʼlumotlar;
• mehnat qonunchiligiga muvofiq ishlov beriladigan maʼlumotlar.

Roʻyxatdan oʻtkazishdan ozodlik maʼlumotlarni himoya qilishdan ozod etmaydi. Kadrlar va mijozlar maʼlumotlari aralashgan bazaning hammasiga mehnat munosabatlariga oid istisnoni qoʻllab boʻlmaydi. Alohida qoida xodimlar va boshqa subyektlar bazalarini ajratishni (Himoya darajalari toʻgʻrisidagi nizom 6-bandi) bevosita talab qiladi.

Amaldagi reglamentda xizmat boʻyicha vakolatli organ sifatida Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi (IIV) huzuridagi Migratsiya va personallashtirish departamenti (Reglament 4-bandi) koʻrsatilgan. Ariza shaxsan Davlat xizmatlari markazi yoki YIDXP — Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali beriladi (Reglament 7-bandi). Davlat xizmatlari markazi quyida DXM deb ataladi. Elektron arizani kecha-yu kunduz yuborish mumkin; ish vaqtidan tashqari kelgan arizaning qabul qilingan kuni keyingi ish kuni hisoblanadi.

Ariza beruvchi anketani toʻldiradi, shaxsan murojaat qilganda buni markaz xodimi bajaradi. Vakil ishonchnoma ilova qiladi. Anketadagi maʼlumotlar tekshiriladi va nazarda tutilgan identifikatsiya usuli bilan tasdiqlanadi; YIDXP orqali berilganda elektron raqamli imzo talab qilinmaydi (Reglament 8-bandi).

Baza haqidagi anketada (Reglamentga 2-ilova) quyidagi axborot guruhlari koʻrsatiladi:

• Jismoniy shaxs haqida: familiya, ism, otasining ismi, jismoniy shaxsning shaxsiy identifikatsiya raqami (JShShIR), telefon, mavjud boʻlsa elektron pochta, manzil.
• Yuridik shaxs haqida: toʻliq nomi, joylashgan yeri, telefon, mavjud boʻlsa elektron pochta, soliq toʻlovchining identifikatsiya raqami (STIR).
• Baza haqida: nomi, ishlov berish boshlangan sana, ishlovni tugatish muddati yoki sharti, joylashgan davlat va manzil, ishlov berish maqsadi.
• Boshqaruv haqida: masofadan boshqarish, bazaning kimga tegishliligi, unga boʻlgan huquq, transchegaraviy uzatish imkoniyati, masʼul shaxsning familiyasi, ismi, otasining ismi va lavozimi.
• Maʼlumotlar tarkibi haqida: shaklda nazarda tutilgan toifalar, biometrik va genetik maʼlumotlar. Masalan, surat, telefon, mehnat faoliyati va sogʻliq holati uchun belgilash joylari mavjud; bular shakldagi belgilar roʻyxatining bir qismidir.

Oʻzgarishlar uchun ikkala muddat bir vaqtda hisobga olinadi: yetti ish kuni har doim ham oʻn kalendar kun ichiga sigʻmaydi. Ertaroq tugaydigan muddatdan oldin ariza berish ikkala talabni bajarish imkonini beradi. Reglament boʻyicha roʻyxatdan oʻtkazish raqami saqlanadi (Reglament 16-bandi).

Toʻliq boʻlmagan yoki notoʻgʻri maʼlumotlar (Reglament 11-bandi) rad etish uchun asos boʻladi. Boshqa asoslarga, jumladan roʻyxatdan oʻtkazish maqsadga muvofiq emasligiga koʻra rad etish taqiqlangan. Qaror yoki harakatsizlik ustidan yuqori turuvchi organ yoki sudga (Reglament 22-bandi) shikoyat qilish mumkin.

Baza reyestrdan uch asosga koʻra (Reglament 17-bandi) chiqariladi: mulkdor yoki operator arizasi, ularning faoliyati tugashi, ishlov berishni toʻxtatish haqidagi sud qarori. Chiqarilgandan keyin guvohnoma haqiqiy emas deb topiladi (Reglament 18-bandi), raqam esa qayta ishlatilmaydi.

Qaysi maʼlumotlar Oʻzbekistonda saqlanishi shart

Amaldagi mahalliy saqlash qoidasi shaxsga doir maʼlumotlar toifalarini (Qonun 27-1-moddasi) farqlaydi. Jismoniy shaxslarning biometrik va genetik maʼlumotlari hamda mamlakatda ishlayotgan telekommunikatsiya operatorlari xizmatlaridan foydalanuvchi jismoniy shaxslar haqidagi maʼlumotlar Oʻzbekistonda saqlanishi shart. Boshqa maʼlumotlarni chet elda joylashtirish uchun Qonunda shartlar belgilangan.

Boshqa maʼlumotlar uchun quyidagi muqobil shartlardan bittasi yetarli, lekin uning amalda bajarilgani tasdiqlanishi kerak: chet davlat maʼlumotlar bir xil himoya qilinishini taʼminlovchi davlat deb eʼtirof etilgan; operator tasdiqlangan talablarga mos standart shartnomaviy shartlar yoki majburiy korporativ qoidalarni qabul qilgan va ularga rioya etadi; yoxud operator tasdiqlangan roʻyxatdagi maʼlumotlarni boshqarish va saqlashga oid xalqaro standartlarga rioya etadi.

Bulutli xizmat bilan tuzilgan shartnomaning oʻzi ikkinchi muqobil shart bajarilganini isbotlamaydi. Hukumat qarori shartnomaviy mexanizmlar talablarini tasdiqlashni (415-son qaror 7-bandi) topshiradi. Bunday topshiriq har qanday shartnoma yoki xalqaro sertifikat allaqachon mos keladi degani emas. Muayyan joylashtirish uchun maʼlumot toifasi, davlat, oluvchi va qoʻllaniladigan himoya mexanizmi aniqlanadi.

Maxsus, biometrik va genetik maʼlumotlar

Irqiy yoki ijtimoiy kelib chiqish, siyosiy, diniy va dunyoqarashga oid eʼtiqodlar, partiya va kasaba uyushmalariga aʼzolik, jismoniy va ruhiy salomatlik, shaxsiy hayot va sudlanganlik haqidagi maʼlumotlar maxsus maʼlumotlardir. Ularga ishlov berish umumiy qoida boʻyicha taqiqlangan; Qonunda taqiqdan istisnolar (Qonun 25-moddasi) belgilangan:

• vakolatli davlat organining davlat xavfsizligini tashqi va ichki tahdidlardan himoya qilishi;
• subyektning yozma, jumladan elektron hujjat shaklidagi roziligi;
• subyektning oʻzi maxsus maʼlumotlarni hamma foydalanishi mumkin boʻlgan manbalarda eʼlon qilishi;
• subyekt yoki boshqa shaxslarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish;
• qoʻzgʻatilgan jinoyat ishi yoki ijro ishi doirasida sudlar va tegishli huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyati;
• prokuratura organlarining jinoiy daromadlarni legallashtirish va terrorizmni moliyalashtirishga qarshi choralari;
• davlat statistikasi va boshqa davlat organlarining majburiy egasizlantirish bilan statistik maqsadda foydalanishi;
• tibbiy-ijtimoiy xizmat, tashxis va davolashda tibbiyot xodimi yoki sogʻliqni saqlash muassasasining maʼlumotlarni himoya qilishi shart boʻlgan boshqa shaxsi ishlov berishi;
• mehnat munosabatlaridagi huquq va majburiyatlarni amalga oshirish;
• subyekt muomalaga layoqatsiz yoki layoqati cheklangan boʻlsa, uning yoki uchinchi shaxsning qonuniy manfaatlarini himoya qilish;
• maʼlumotlarni, jumladan saylanadigan davlat lavozimlariga nomzodlar maʼlumotlarini oshkor etish;
• nodavlat notijorat yoki diniy tashkilot, partiya yoxud kasaba uyushmasining faqat aʼzolar yoki xodimlarga oid faoliyati, maʼlumotlarni roziliksiz uchinchi shaxslarga bermaslik sharti bilan;
• ota-ona qaramogʻisiz qolgan bolalarni oilalarga joylashtirish va boshqa vasiylik-homiylik choralari;
• davlat xavfsizligini taʼminlash maqsadida ishlov berish;
• davlat organlari va boshqa shaxslarning oʻz vakolatlari doirasida sudlanganlik haqidagi maʼlumotlarga ishlov berishi.

Biometrik maʼlumotlar insonning anatomik va fiziologik xususiyatlarini ifodalaydi. Genetik maʼlumotlar biologik namuna yoki unga teng axborot beruvchi boshqa tahlil natijasida olingan irsiy yoxud orttirilgan xususiyatlarga taalluqli. Shaxsni aniqlash uchun ulardan subyekt roziligi bilan (Qonun 26-moddasi) foydalaniladi; xalqaro shartnomalarni amalga oshirish, odil sudlov, ijro ishi va qonunchilikdagi boshqa hollar bundan mustasno. Bu ishlov berish asosi mahalliy saqlash majburiyatidan alohida tekshiriladi.

Transchegaraviy uzatish va xorijiy bulutli xizmatlar

Mulkdor yoki operatorning maʼlumotlarni Oʻzbekistondan tashqariga berishi transchegaraviy uzatish (Qonun 15-moddasi) hisoblanadi. Umumiy qoida — subyekt huquqlarini bir xil himoya qilishni taʼminlovchi davlatlarga uzatish. Bunday himoya boʻlmagan davlatlarga subyektning transchegaraviy uzatishga roziligi bilan; konstitutsiyaviy tuzum, jamoat tartibi, huquq va erkinliklar, sogʻliq va maʼnaviyatni himoya qilish zarur boʻlganda; yoxud xalqaro shartnomadagi hollarda uzatish mumkin. Ushbu jamoat manfaatlari, fuqarolar huquqlari, mudofaa va xavfsizlik uchun uzatish taqiqlanishi yoki cheklanishi mumkin.

Hukumat roʻyxatida 49 davlat va hudud (415-son qarorga ilova) mavjud. Roʻyxatdan ayrim misollar: Avstriya Respublikasi, Germaniya Federativ Respublikasi, Koreya Respublikasi, Rossiya Federatsiyasi, Singapur Respublikasi, Shveysariya Konfederatsiyasi, Yaponiya. AQSh uchun alohida shart bor: faqat EU-US Data Privacy Framework (roʻyxat izohi) doirasida ishlayotgan kompaniyalar. Mazkur bandni qoʻllash uchun serverning AQShdagi manzili oʻzi yetarli emas.

Roʻyxatga kirmagan davlatlar uchun qaror vakolatli organ belgilagan huquqiy, tashkiliy va texnik shartlarni (4-band) bajarishni talab qiladi. Shu sababli uzatishga rozilik bu talablar va chet elda saqlash shartlari bilan birga baholanadi. Mahalliy roʻyxatdan oʻtkazishdan istisno maʼlumotni istalgan davlatga uzatishga oʻz-oʻzidan ruxsat bermaydi.

Alohida qoida xalqaro kelishuvlar asosida tuzilgan axborot tizimlari orqali roʻyxatdagi davlatlarga qoʻshimcha ruxsat va xabarnomasiz (4-band) avtomatik uzatishga yoʻl qoʻyadi. U shaxsga doir va egasizlantirilgan maʼlumotlarni qamrab oladi hamda maʼlumotlar tarqalib ketishining oldini olish choralarini talab qiladi. Bu shu tizimlarning maxsus tartibi, har qanday bulutli xizmat uchun umumiy imtiyoz emas.

Transchegaraviy uzatish vaqtida maʼlumotlar tarqalib ketgani aniqlansa, operator vakolatli organga aniqlangan paytdan 24 soat ichida (4-band) xabar beradi va 72 soat ichida sabablar hamda koʻrilgan choralar haqida batafsil axborot taqdim etadi. Muddat aynan shu vaziyatga tegishli; uni avtomatik ravishda har qanday hodisaga tatbiq qilib boʻlmaydi.

Bu yerda maʼlumotlar bilan ishlash shartlari yoritilgan. Onlayn platformaning xaridorlar oldidagi majburiyatlari, shartnomalar va hisob-kitoblar marketpleyslar haqidagi maqolada tushuntiriladi. U maʼlumotlarga ishlov berish platformadagi savdo bilan bogʻliq boʻlganda kerak boʻladi.

Ishlov berishga rozilik qanday rasmiylashtiriladi

Oddiy maʼlumotlar uchun rozilik olinganligini tasdiqlash mumkin boʻlgan shaklda (Qonun 21-moddasi) beriladi. Maxsus maʼlumotlar uchun yozma shakl, jumladan elektron hujjat talab qilinadi. Voyaga yetmaganlar nomidan ota-onalar, vasiylar yoki homiylar, ular yoʻq boʻlsa vasiylik va homiylik organlari rozilik beradi. Muomalaga layoqatsiz yoki layoqati cheklangan shaxs nomidan qonuniy vakil harakat qiladi. Vafot etgan shaxs hayotligida rozilik bermagan boʻlsa, merosxoʻrlar rozilik beradi; sud vafot etgan yoki bedarak yoʻqolgan deb topgan shaxs uchun ham merosxoʻrlarning yozma roziligi nazarda tutilgan.

Namunaviy tartib rozilik mazmunini (11-band) belgilaydi: operatorning nomi va STIRi yoki jismoniy shaxs maʼlumotlari hamda JShShIRi; subyekt va uning shaxsini tasdiqlovchi hujjat maʼlumotlari; maqsadlar; ishlov beriladigan maʼlumotlar roʻyxati; rozilik muddati yoki davri; uchinchi shaxslarga berish va/yoki transchegaraviy uzatishga rozilik; hamma foydalanishi mumkin boʻlgan manbalarda tarqatishga rozilik; boshqa maʼlumotlar. Shu sababli rozilik qaydi inson qaysi harakat va maqsadlarni qabul qilganini koʻrsatishi kerak.

Ofertada ishlov berish maqsadlari koʻrsatilgan (Namunaviy tartib 9-bandi) boʻlsa, uni qabul qilish rozilikni ifodalashi mumkin. Dalilni saqlashning amaliy usuli — qabul qilingan matn tahriri, sana va foydalanuvchi harakatini qayd etish. Bu roziliklarni hisobga olish misoli, qonunda belgilangan qoʻshimcha hujjat shakli emas.

Maqsad oʻzgarsa, operator yangi rozilik oladi (Qonun 19-moddasi). Masalan, buyurtma uchun yigʻilgan maʼlumotdan boshqa maqsadda foydalanish asosini alohida tekshirish kerak. Dastlab bildirilgan maqsadlardan tashqariga chiqib tarqatish ham subyekt roziligini talab qiladi (Qonun 14-moddasi).

Rozilik dastlab berilgan shaklda yoki yozma shaklda, jumladan elektron hujjat bilan chaqirib olinadi. Namunaviy tartib ishlov berishni toʻxtatish haqidagi ariza kelgan kundan keyingi ish kunidan kechiktirmay (10-band) maʼlumotlarni yoʻq qilishni talab qiladi. Qonun mustaqil saqlash majburiyatini belgilagan boʻlsa, qaysi maʼlumotga va qaysi majburiy maqsadda ishlov berish davom etishi alohida aniqlanadi; rozilikni chaqirib olish majburiy hujjatlarni yoʻq qilishga ruxsat deb tushunilmasligi kerak.

Qachon roziliksiz ishlov berish mumkin

Rozilik qonuniy asoslar roʻyxatiga (Qonun 18-moddasi) kiradi, lekin yagona asos emas. Rozilikdan tashqari quyidagi hollarda ham ishlov berishga yoʻl qoʻyiladi:

• subyekt bilan tuzilgan shartnomani bajarish yoki tuzilishidan oldin uning soʻroviga binoan choralar koʻrish uchun;
• mulkdor yoki operatorning qonunchilikdagi majburiyatlarini bajarish uchun;
• subyekt yoki boshqa shaxsning qonuniy manfaatlarini himoya qilish uchun;
• subyektlarning huquqlari va qonuniy manfaatlari buzilmasa, mulkdor, operator yoki uchinchi shaxs huquqlari va qonuniy manfaatlarini amalga oshirish yoxud ijtimoiy ahamiyatli maqsadlarga erishish uchun;
• majburiy egasizlantirish sharti bilan statistika va boshqa tadqiqotlar uchun;
• maʼlumotlar hamma foydalanishi mumkin boʻlgan manbalardan olingan boʻlsa.

Subyektning oʻz huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish uchun ishlov zarur boʻlsa, rozilikni olish imkoni paydo boʻlguncha roziliksiz ishlov berish mumkin. Shartnomaviy asos shartnoma uchun zarur ishlovga tegishli; mijozlar bazasidan keyingi har qanday foydalanishni qamrab olmaydi.

Hamma foydalana olishi uchun erkin foydalanishga rozilik (Qonun 29-moddasi) yoki qonuniy maxfiylik talabining tatbiq etilmasligi asos boʻladi. Ochiq maʼlumotnomaga kiritish yozma rozilikni talab qiladi; subyekt undan chiqarishni soʻrashi mumkin, organ yoki sud qarori bilan ham chiqariladi. Internetdan topilgan fayl uning qonuniy eʼlon qilinganini isbotlamaydi. Tarixiy, statistik, sotsiologik va ilmiy tadqiqotlar uchun egasizlantirish majburiy (Qonun 16-moddasi).

Maʼlumotlarni himoya qilish va yoʻq qilishni tashkil etish

Mulkdor, operator va uchinchi shaxs huquqiy, tashkiliy va texnik choralar (Qonun 27-moddasi) koʻradi: shaxsiy hayotni, maʼlumotlarning yaxlitligi va but saqlanishini, maxfiyligini himoya qiladi hamda qonunga xilof ishlovning oldini oladi. Xodimlar maʼlumotlardan faqat xizmat va mehnat majburiyatlari (Qonun 12-moddasi) doirasida foydalanadi.

Kompaniya masʼul boʻlinma yoki mansabdor shaxsni (Qonun 31-moddasi) belgilaydi, zarur maʼlumotlar tarkibini tasdiqlaydi, rozilik dalillarini saqlaydi, ishlovni toʻxtatish va yoʻq qilish talablarini elektron berish imkonini yaratadi. Ishlovni uchinchi shaxsga yozma, jumladan elektron rozilik boʻlsa; mulkdor va subyekt shartnomasini bajarish uchun; yoxud qonunchilikdagi hollarda topshirish mumkin. Himoya majburiyati maʼlumot yigʻilgandan yoʻq qilinguncha yoki egasizlantirilguncha amal qiladi.

Namunaviy tartib quyidagi majburiy tashkiliy va texnik harakatlarni (30-band) nazarda tutadi:

• hamma foydalana oladigan va olmaydigan maʼlumotlarni ajratish, ishlov tartibi va kirish huquqi berilgan shaxslarni belgilash;
• himoya vositalarini oʻrnatish va hamma foydalana olmaydigan maʼlumotlarga ishlov beruvchi texnik vositalarning dasturiy taʼminotini yangilash;
• bazani boshqarish tizimi hodisalari jurnalini va hamma foydalana olmaydigan maʼlumotlar foydalanuvchilarining harakatlari qaydini yuritish;
• yaxlitlikni nazorat qilish, hamma foydalana olmaydigan maʼlumotlarni rozilik bilan berishda xavfsiz kanallar va/yoki shifrlashdan foydalanish, qonuniy istisnolarni hisobga olish;
• hamma foydalana olmaydigan maʼlumotlarni saqlashda kriptografik himoya, foydalanuvchilarni identifikatsiya yoki autentifikatsiya qilish vositalarini qoʻllash;
• yuridik shaxs uchun vakolatli shaxs yoki boʻlinma belgilash, ichki siyosat hamda murojaatlar boʻyicha bloklash va yoʻq qilish tartibini tasdiqlash.

Zarur himoya darajasi hukumat nizomi asosida (Namunaviy tartib 32-bandi) aniqlanadi. Masʼul xodimlar boshqa ishga oʻtkazilganda yoki mehnat shartnomasi bekor qilinganda ularning kirish huquqi oxirgi ish kunidan kechiktirmay (Masʼul shaxs faoliyatining namunaviy tartibi 5-bandi) bekor qilinadi.

Saqlash yigʻish va ishlov berish maqsadiga (Qonun 10-moddasi) bogʻliq. Namunaviy tartib qonun yoki shartnomadagi muddatlarni (5-band) alohida hisobga oladi. Qonunda yoʻq qilishning toʻrt asosi bor: maqsadga erishish, rozilikni chaqirib olish, rozilikdagi ishlov muddati tugashi va sud qarorining qonuniy kuchga kirishi. Yoʻq qilish maʼlumotni tiklab boʻlmasligini (Qonun 17-moddasi) anglatadi.

Shu asoslar boʻyicha yoʻq qilishning umumiy muddati uch kun (Namunaviy tartib 23-bandi). Rozilikni chaqirib olishda yuqorida keltirilgan keyingi ish kuni haqidagi qisqaroq qoida amal qiladi. Qonunga xilof ishlovda subyekt, vakil, sud yoki boshqa vakolatli organ talabi boʻyicha bir ish kuni (24-band) belgilangan.

Ish beruvchi nimalarni hisobga oladi

Kadrlar bazasi qonundagi holatda roʻyxatdan oʻtkazishdan ozod qilingan, lekin ish beruvchi maʼlumotlarni himoya qilishi shart. U maʼlumotni xodimning oʻzidan oladi; faqat uchinchi shaxsdan olish imkoni boʻlsa, oldindan xabardor qilish va yozma rozilik (Mehnat kodeksi 176-moddasi) zarur. Ish beruvchi qonunchilikka muvofiq xodimni oʻzi yuborgan uchinchi shaxslar, masalan tibbiy koʻrik oʻtkazuvchi tashkilotlar bundan mustasno. Ish beruvchi maqsadlar, manbalar, usullar, axborot xususiyati va rad etish oqibatlarini tushuntiradi, himoya xarajatlarini qoplaydi, hujjatlar bilan imzo qoʻydirib tanishtiradi va choralarni xodimlar vakillari bilan birga ishlab chiqadi.

Xodimlar maʼlumotlarini berishda (Mehnat kodeksi 178-moddasi) quyidagi talablar amal qiladi:

• uchinchi shaxsga berish uchun yozma rozilik olinadi, hayot va sogʻliqqa tahdidning oldini olish va boshqa qonuniy hollar bundan mustasno;
• tijorat maqsadlarida berish uchun yozma rozilik olinadi;
• oluvchi maqsad haqida ogohlantiriladi va unga rioya qilishini tasdiqlashi talab etiladi; u maxfiylikni saqlaydi, qonundagi axborot almashinuvi haqidagi qoida hisobga olinadi;
• tashkilot ichida xodim imzo qoʻyib tanishgan ichki hujjat boʻyicha beriladi;
• faqat maxsus vakolat berilgan shaxslar zarur mehnat funksiyalari doirasida kirish huquqiga ega boʻladi;
• sogʻliq haqidagi axborot faqat mehnat funksiyasini bajarish imkoniyatiga oid qismda soʻraladi;
• xodimlar vakillariga faqat ularning vazifalari uchun kerakli maʼlumotlar qonuniy tartibda beriladi.

Mehnat shartnomasidagi maʼlumotlar himoyasidan voz kechish sharti haqiqiy emas (Mehnat kodeksi 177-moddasi). Xodim oʻz maʼlumotlaridan bepul foydalanish (179-modda), jumladan qonundagi istisnolardan tashqari nusxalar olish huquqiga ega. U tuzatishlarni va oldingi oluvchilarni tuzatilgan maʼlumotlar haqida xabardor qilishni talab qilishi mumkin.

Tekshiruvlar, koʻrsatmalar va kirishni cheklash

Qonun davlat nazorati va qoidabuzarlikni bartaraf etish boʻyicha majburiy koʻrsatmalarni (Qonun 8-moddasi) nazarda tutadi. Amaldagi roʻyxatdan oʻtkazish reglamenti va chet elga uzatish haqidagi qarorda IIV huzuridagi Migratsiya va personallashtirish departamenti nomi ishlatilgan; tegishli xizmat va xabarnomalar uchun shu organ koʻrsatilgan. Qonun moddasida organning avvalgi nomi saqlangan, shuning uchun murojaat oluvchisi amaldagi maxsus hujjatni hisobga olib aniqlanadi.

Internetdagi ishlovning alohida shartlari ustidan nazorat tartibi «Oʻzkomnazorat» vakolatlarini ham (707-son qarorga 3-ilova) qamrab oladi. Choralar oʻrganish, monitoring, tekshirish, koʻrsatma berish va maʼmuriy huquqbuzarlik bayonnomasini sudga yuborishni oʻz ichiga oladi. Nazorat predmeti barcha maʼlumotlarga oid eski qoidaga emas, amaldagi majburiy saqlash toifalariga mos boʻlishi kerak.

Sxemada qoidabuzarlik haqida xulosa, kamchilikni tuzatishning muayyan muddati koʻrsatilgan koʻrsatma, u bajarilmasa qoidabuzarlar reyestri va kirishni cheklash (3-ilovaga sxema) nazarda tutilgan. Qoidabuzarlik bartaraf etilgani tasdiqlangach, resurs reyestrdan chiqariladi va cheklov bekor qilinadi. Bu pul jarimasidan alohida oqibatdir.

Sud qonunga xilof ishlovni toʻxtatish, maʼlumotni oʻchirish yoki bloklashni, toʻliq oʻchirishda esa zaxira nusxalarni ham yoʻq qilishni (Oliy sud Plenumining 21-son qarori 13-bandi) buyurishi mumkin. Shu sababli ichki oʻchirish tartibi sud qarori talab qilganda tiklash nusxalarini ham qamrab olishi kerak.

Tekshiruvni tayinlash va roʻyxatga olish, inspektorni kiritish va natija ustidan shikoyat qilishning umumiy qoidalari biznes tekshiruvlari haqidagi maqolada tushuntirilgan. U xabarnoma kelganda yoki nazorat organi vakili tashrif buyurganda kerak boʻladi. Bu yerda shaxsga doir maʼlumotlar bilan ishlashdagi qoidabuzarliklarning maxsus oqibatlari yoritilgan.

Jarimalar va jinoiy javobgarlik

Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks (MJtK) sanab oʻtilgan qonunga xilof harakatlar va tegishli mahalliy saqlash talablari buzilgani uchun 7 va 50 BHM (MJtK 46-2-moddasi) jarima belgilaydi. BHM — bazaviy hisoblash miqdori. Fuqaro 7 BHM, mansabdor shaxs 50 BHM toʻlaydi. Bu miqdorlar 2022-yil 31-yanvardan amal qiladi. Sunʼiy intellekt yordamida qonunga xilof ishlov berish va maʼlumotlarni tarqatish haqidagi alohida qism huquqbuzarlik ashyolarini musodara qilib, 50–100 BHM jarima belgilaydi.

Asosiy jinoyat tarkibi shu harakatlar maʼmuriy jazo qoʻllanilganidan keyin (Jinoyat kodeksi 141-2-moddasi) sodir etilishi bilan bogʻliq. Ogʻirlashtiruvchi belgilar alohida sanalgan: bir guruh shaxslarning oldindan til biriktirishi; takroran yoki xavfli retsidivist tomonidan sodir etish; gʻarazgoʻylik yoki boshqa past niyatlar; xizmat mavqeyidan foydalanish; ogʻir oqibatlarga sabab boʻlish. Jadvaldagi jazolar muqobildir; jarima boshqa barcha jazolarga avtomatik qoʻshilmaydi. Jinoyat kodeksining mahalliy saqlashga oid amaldagi qismi 2022-yil 31-yanvardan qoʻllaniladi.

Misol. Mansabdor shaxsga asosiy maʼmuriy tarkib boʻyicha jarima tayinlansa, hisob: 440.000 soʻm × 50 = 22.000.000 soʻm. Xuddi shu tarkib boʻyicha fuqaro uchun: 440.000 soʻm × 7 = 3.080.000 soʻm. Bu belgilangan sanksiyalar hisobi, bir shaxsga ikkita jarima emas.

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• 2025-yil 25-dekabrdan 2025-yil 24-dekabrdagi 821-son qaror bilan reglamentning yangi tahriri amal qiladi: DXM yoki YIDXP orqali murojaat, bepul xizmat, besh ish kunida qaror. Oldingi koʻrib chiqish muddatini amaldagi tartibga koʻchirib boʻlmaydi.
• 2026-yil 21-yanvardagi OʻRQ-1115-son Qonun sunʼiy intellekt yordamida maʼlumotlarga qonunga xilof ishlov berish va ularni tarqatish uchun alohida maʼmuriy tarkib kiritdi. Norma 2026-yil 21-yanvardan amal qiladi.
• 2026-yil 27-martdan 2026-yil 26-martdagi OʻRQ-1125-son Qonun roʻyxatga olish va mahalliy saqlashni oʻzgartirdi. 2026-yil 25-iyuldan hududning alohida huquqiy rejimi (Qonun 3-moddasi) Konstitutsiyaviy qonun bilan belgilangan hududda ishlov berish va himoyaning boshqa qoidalarini nazarda tutishi mumkin.
• 2026-yil 3-avgustdan 2026-yil 29-iyuldagi 415-son qaror amal qiladi: uzatish yoʻnalishlari roʻyxati tasdiqlangan va transchegaraviy uzatishda maʼlumotlar tarqalib ketganda bajariladigan majburiyatlar kiritilgan.

Maxsus hudud qoidalari ushbu umumiy tartibda batafsil yoritilmagan. Toshkent xalqaro moliya markazi haqidagi maqola uning huquqiy rejimini tushuntiradi. U kompaniya markaz doirasida ishlaganda kerak boʻladi.

Subyektlar murojaatlariga qanday javob beriladi

Operator foydalanish, tuzatish va ishlovni tugatishni alohida tartib-taomillar sifatida tashkil etadi. Subyekt soʻrov boʻyicha ishlov berish haqidagi axborotni (Qonun 22-moddasi) olish huquqiga ega: ishlov berilayotganining tasdigʻi; asoslar va maqsadlar; usullar; mulkdor yoki operatorning nomi va manzili hamda ruxsat berilgan oluvchilar haqidagi maʼlumot; tarkib va manba; ishlov va saqlash muddatlari; huquqlarni amalga oshirish tartibi; bajarilgan yoki rejalashtirilgan transchegaraviy uzatish haqida maʼlumot.

Modda boshqa shaxslar huquqlarini himoya qilish uchun cheklovga yoʻl qoʻyadi. Subyekt oldin xabardor qilingan boʻlsa, maʼlumotni subyekt ochiq qilgan yoki u ochiq manbadan olingan boʻlsa, shuningdek axborotni berish jismoniy va yuridik shaxslarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini buzsa, axborot berish majburiyatidan ozod etiladi. Rad javobi oʻn kun ichida yozma yuboriladi; uning ustidan organ yoki sudga shikoyat qilish mumkin.

Murojaat boʻyicha maʼlumotlar uch kundan kechiktirmay (Qonun 11-moddasi) oʻzgartiriladi yoki toʻldiriladi, aniqlangan notoʻgʻri axborot esa darhol tuzatiladi. Maʼlumot toʻliq boʻlmasa, eskirgan, noaniq, noqonuniy olingan yoki maqsad uchun keraksiz boʻlsa, subyekt ishlovni vaqtincha toʻxtatishni (Qonun 30-moddasi) talab qilishi mumkin.

Bazaga kiritilganda subyektga maqsadlar va huquqlar yozma bildiriladi. Uchinchi shaxsga berilgandan keyin operator uch kun ichida xabarnoma (Qonun 23-moddasi) yuboradi. Davlat organlari oʻz vakolatini bajarganda, tarixiy, statistik, sotsiologik yoki ilmiy maqsadlar uchun berilganda va ochiq manbalardan yigʻilganda yozma xabar berilmaydi.

Faqat avtomatlashtirilgan ishlovga asoslangan va yuridik oqibat keltiradigan qaror qonunda nazarda tutilgan hollarda (Qonun 24-moddasi) qabul qilinishi mumkin: yozma, jumladan elektron rozilik; mulkdor va subyekt shartnomasini yoki oldin tuzilgan shartnoma shartlarini bajarish; qonunchilikdagi boshqa hollar. Operator qaror tartibi va oqibatlarini tushuntiradi, eʼtiroz bildirish imkonini beradi hamda himoya yoʻllarini izohlaydi. Eʼtiroz koʻrib chiqilib, natija oʻn kun ichida yozma bildiriladi.

Sunʼiy intellekt qoʻllaniladigan qarorlar uchun qoʻshimcha cheklov bor: inson huquq va erkinliklariga taʼsir qiladigan yuridik ahamiyatli qarorlar faqat sunʼiy intellekt xulosalariga asoslanmaydi (OʻRQ-1115 tahriridagi Axborotlashtirish toʻgʻrisidagi qonun 7-1-moddasi). Avtomatlashtirilgan ishlov uchun asos borligi ushbu alohida himoyani bekor qilmaydi.

Koʻp beriladigan savollar

Oddiy mijozlar bazasini roʻyxatdan oʻtkazish kerakmi?

Javob maʼlumotlar tarkibi va istisnolarga bogʻliq. Amaldagi roʻyxatdan oʻtkazish qoidasi (Qonun 20-moddasi) roʻyxatni tegishli toifalarni Oʻzbekistonda majburiy saqlash bilan bogʻlaydi. Shu sababli avval bazada biometrik, genetik yoki maxsus norma maʼnosida mahalliy telekommunikatsiya operatorlari foydalanuvchilarining maʼlumotlari borligi aniqlanadi. Har bir istisno alohida tekshiriladi. Qonuniy istisno asosida roʻyxatdan oʻtkazmaslik ishlov asosi, maxfiylik va himoya talablarini bekor qilmaydi.

Maʼlumotlarni xorijiy CRMda saqlash mumkinmi?

CRM — mijozlar bilan munosabatlarni boshqarish tizimi. Uning xorijda joylashuvi maʼlumotlar toifasi va saqlash shartlari (Qonun 27-1-moddasi) boʻyicha baholanadi. Mahalliy saqlash majburiy boʻlmagan boshqa maʼlumotlar uchun muqobil himoya mexanizmlari mavjud. Bunda transchegaraviy uzatish qoidalari, amaldagi saqlash davlati va oluvchi ham alohida tekshiriladi. AQSh kompaniyasi uchun shunchaki AQShni koʻrsatish yetmaydi: hukumat roʻyxatida Data Privacy Framework boʻyicha maxsus shart bor.

Saytdagi rozilik belgisi yetarlimi?

Oddiy maʼlumotlar uchun Qonun tasdiqlash mumkin boʻlgan rozilik shakliga (Qonun 21-moddasi) yoʻl qoʻyadi. Biroq operator foydalanuvchi muayyan maqsadlar, maʼlumot tarkibi va ishlov shartlarini qabul qilganini isbotlashi kerak. Shartlar matnisiz bitta qayd buning uchun yetarli boʻlmasligi mumkin. Maxsus maʼlumotlar yozma, jumladan elektron hujjat shaklidagi rozilikni talab qiladi. Belgilash katagi ham, oferta ham saqlash joyi va chet elga uzatish talablarini bekor qilmaydi.

Rozilik chaqirib olingach barcha maʼlumot oʻchiriladimi?

Rozilikni chaqirib olish shu asosdagi ishlovni tugatadi; namunaviy tartib keyingi ish kuni muddatini (10-band) belgilaydi. Bir vaqtda muayyan axborotni saqlashning mustaqil qonuniy majburiyati bor-yoʻqligi aniqlanadi. Saqlash muddatlari qoidasi qonun va shartnomani hisobga oladi, shu sababli majburiy hujjatlar avtomatik yoʻq qilinmaydi. Davom etadigan saqlash chaqirib olingan rozilikka emas, oʻz maqsadi va asosiga ega boʻlishi kerak.

Chet elga uzatishda maʼlumotlar tarqalib ketsa nima qilish kerak?

Operator vakolatli organga aniqlangandan keyin 24 soat ichida (415-son qaror 4-bandi) xabar beradi, 72 soat ichida sabablar va bartaraf etish choralari haqida batafsil axborot taqdim etadi. Ichki tartibda aniqlangan vaqtni kim qayd etishi, xabarnomani kim tayyorlashi va dalillarni kim yigʻishi belgilanishi mumkin. Bu majburiyatni bajarishni amaliy tashkil etishdir; qonuniy muddat pudratchi oʻz tekshiruvini tugatgan-tugatmaganiga bogʻliq emas.