Oʻzbekistonda marketpleyslar: platforma qoidalari va majburiyatlari

Marketpleys, buyurtmalar agregatori va oddiy internet-vitrina turli huquqiy rejimlarga ega. Agar servis buyurtma yoki shartnomani shakllantirsa, toʻlovni qabul qilsa yoxud sotuvchi bilan xaridor oʻrtasidagi hisob-kitobni boshqarsa, uning modeli elektron savdo maydonchasi yoki boshqa elektron tijorat operatori sifatida tuzilishi kerak. Bitimda qatnashmasdan faqat axborot koʻrsatadigan sayt axborot servisi boʻlib qolishi mumkin.

Qisqacha:

• maydoncha yoki agregator operatori Oʻzbekiston rezidenti boʻlgan yuridik shaxs boʻlishi kerak
• servis qoidalari maydoncha, sotuvchi, toʻlov hamkori va yetkazib beruvchining vazifalarini ajratishi lozim
• oferta, aksept, chek, bitim arxivi va qaytarish yagona isbotlanadigan jarayon sifatida ishlashi kerak
• shaxsga doir maʼlumotlar va saralash qoidalari uchun alohida ichki nazorat zarur
• ishga tushirishdan oldin mahsulot nomini emas, servisning har bir amaldagi funksiyasi va unga oid javobgarlikni tekshiring

Yangilangan: 2026-yil 05-sentyabr

Platforma maqomi va biznes shakli

Servisning huquqiy roli qanday aniqlanadi

Elektron tijorat axborot tizimlari orqali tuzilgan shartnoma asosida tovarlar, ishlar yoki xizmatlarni sotishni qamrab oladi. Qonun elektron savdo maydonchasi, uning operatori va elektron tijorat operatorlarining kengroq toifasini alohida belgilaydi. Ushbu asosiy taʼriflar (Qonunning 3-moddasi) rejimni brenddagi “marketpleys” soʻziga emas, mahsulot amalda bajaradigan funksiyalarga bogʻlaydi.

Elektron tijorat operatorlari jumlasiga maydoncha operatori, toʻlov xizmatlarini yetkazib beruvchi, telekommunikatsiya operatori hamda elektron hujjatlar va xabarlarni saqlovchi tashkilot kiradi. Roʻyxat qonunchilik bilan toʻldirilishi mumkin. Shu sababli bir guruh kompaniya bir nechta rolni bajarishi mumkin, biroq har bir xizmat alohida tavsiflanadi: interfeysni kim taqdim etadi, pulni kim oladi, hujjatni kim saqlaydi va buyurtmani kim yetkazadi. Operatorlar tarkibi (Qonunning 11-moddasi) ushbu funksiyalarni taqsimlashga yordam beradi.

Vazirlar Mahkamasining qarori operatorni axborot saytidan ajratadi. Faqat maʼlumot koʻrsatadigan hamda elektron shartnoma tuzish yoki elektron savdoni oʻtkazish majburiyatini olmaydigan servis elektron tijorat operatori hisoblanmaydi. Buyurtmani qabul qilish, ofertaga ishlov berish, komissiyani hisoblash, eskrou, reyting va ijroni nazorat qilish esa faol platforma modelini koʻrsatadi. Ushbu funksional mezonni foydalanuvchining butun yoʻliga qoʻllash kerak.

Maydoncha qaysi shaklda ishga tushiriladi

Elektron savdo platformasi, buyurtmalar agregatori yoki raqamli striming xizmati operatori Oʻzbekiston rezidenti boʻlgan yuridik shaxs sifatida ishlashi kerak. Shu qoida elektron tijorat hisob-kitoblari uchun alohida hisobvaraqni ham talab qiladi. Agar xorijiy kompaniya mahalliy platformani amalda boshqarsa, ushbu model talablarini u bilan tuzilgan shartnoma orqali almashtirib boʻlmaydi.

Yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlar maydonchada sotuvchi boʻlishi mumkin, chakana savdoda esa oʻzini oʻzi band qilgan shaxslar ham qatnashadi. Faqat onlayn-kanaldan foydalanish xuddi shu oflayn-faoliyatga nisbatan qoʻshimcha cheklov yaratmaydi. Sotuvchilar toifalarini (Qonunning 8-moddasi) assortiment va sotish usuli bilan solishtirish kerak.

Sotuvchi davlat roʻyxatidan oʻtgandan keyin faoliyat boshlaydi. Tovar yoki xizmat uchun litsenziya, ruxsatnoma yoxud xabarnoma talab etilsa, onlayn-shakl tarmoq ruxsatini bekor qilmaydi. Operator toifalar matritsasini yuritishi maqsadga muvofiq: hujjat, amal qilish muddati, tekshirish manbasi, bloklash asosi va qayta ruxsat berish tartibi. Sotuvchining majburiyatlari (Qonunning 9-moddasi) tovar haqida haqiqatga mos axborot berish va muomala cheklovlariga rioya etishni ham qamrab oladi.

885-son qarorda operatorlar uchun xabardor qilish rejimiga oid qonunchilik oʻzgartishlarini tayyorlash alohida topshirilgan. Qaror ilovasida taklif qilingan talablar bayon etilgan, ammo topshiriqning oʻzi amaldagi litsenziyalash va xabardor qilish qonunchiligida mustahkamlanishi kerak boʻlgan tartibning oʻrnini bosmaydi. Shu sababli ishga tushirish loyiha ilovasiga mustaqil topshirish asosi sifatida tayanmasdan, tartibga solinadigan faoliyatlarning amaldagi roʻyxati va servisning haqiqiy funksiyalari boʻyicha tekshiriladi.

Platforma qoidalari va shartnomalar

Maydoncha qoidalarida nimalar belgilanadi

Maydoncha operatori sotuvchilarning litsenziyalari, ruxsatnomalari va xabarnomalarini tekshiradi, taqiqlangan yoki muomalasi cheklangan tovarlar sotilishiga yoʻl qoʻymaydi, xizmat koʻrsatish kelishuvi va savdo qoidalarini doimiy joylashtiradi hamda foydalanuvchiga bitimning barcha shartlari bilan tanishish imkonini beradi. Faoliyatni toʻxtatib turish yoki qoidalarni oʻzgartirish haqida kamida oʻttiz kun oldin (Qonunning 13-moddasi) xabar beriladi. Istisno faqat ichki siyosatdan emas, bevosita qonunchilikdan kelib chiqishi kerak.

Qoidalarda javobgarlikning toʻrt qatlami ajratiladi: maydonchaning sotuvchi bilan munosabati, sotuvchining xaridor bilan munosabati, toʻlov xizmati va yetkazib berish. Har bir operatsiya uchun shartnoma tarafi, ijro payti, komissiya, soliqlar, pulni ushlab turish asoslari, bekor qilish, qaytarish, shikoyat kanali va elektron arxiv tarkibi koʻrsatiladi. Bu interfeys bir natijani, sotuvchi ofertasi boshqasini, yetkazib berish shartnomasi esa uchinchisini vaʼda qiladigan holatning oldini oladi.

Umumiy operator oʻz nomi, tashkiliy-huquqiy shakli, tegishli ruxsatlari, xizmatlari, shartlari va tariflarini oshkor qiladi. U elektron hujjatlarni oʻzboshimchalik bilan oʻzgartirmasligi, xabarlar va shaxsga doir maʼlumotlarni himoya qilishi shart. Ushbu operator majburiyatlarini (Qonunning 12-moddasi) bir martalik eʼlon emas, doimiy axborot kartalari va versiyalar jurnali shaklida bajarish kerak.

Axborot tizimi ishtirokchilarni roʻyxatga olishi va identifikatsiya qilishi, axborot vositachisi bilan munosabatlar esa tizimda ochiq turgan ommaviy shartnoma bilan tartibga solinishi kerak. Ushbu identifikatsiya qoidasi ommaviy shartnoma, qoidalar va tariflarni eʼlon qilish hamda axborot tizimi serverlarini Oʻzbekistonda joylashtirish talabi bilan toʻldiriladi. Vositachi talablari yangi qonun va shaxsga doir maʼlumotlarning maxsus qoidalari bilan birga qoʻllanadi.

Maydonchaning amaliy hujjatlar toʻplamiga odatda xaridor qoidalari, sotuvchi bilan shartnoma, taqiqlangan tovarlar siyosati, sotuvchini tekshirish tartibi, reyting va sharhlar qoidalari, toʻlov shartlari, qaytarish reglamenti, maʼlumotlar siyosati, shikoyatlarni koʻrib chiqish tartibi va hujjatlar oʻzgarishi jurnali kiradi. Har bir hujjatda bir xil rollar va buyurtma bosqichlari ishlatilishi kerak.

Oferta va elektron shartnoma qanday rasmiylashtiriladi

Elektron shartnoma qogʻozdagi shartnoma bilan teng yuridik kuchga ega va faqat shakli sababli haqiqiy emas deb topilmaydi. Aksept elektron hujjat, xabar yoki ofertada bevosita koʻrsatilgan harakat bilan qayd etilishi mumkin. Ushbu shakllar tengligi (Qonunning 15-moddasi) shunchaki oddiy interfeysni emas, isbotlanadigan jarayonni talab qiladi.

Oferta sotuvchi va uning aloqa maʼlumotlari, zarur boʻlganda litsenziya yoki ruxsatnoma haqidagi maʼlumot, shartnomani tuzish, chaqirib olish va oʻzgartirish tartibi, yetkazib berish, toʻlov va narx shartlarini koʻrsatishi kerak. Qoʻshimcha shartlar havola orqali kiritilishi mumkin. Ushbu oferta mazmunini (Qonunning 16-moddasi) tasdiqlash tugmasidan oldin koʻrsatish va foydalanuvchi koʻrgan versiyani saqlash zarur.

Shartnoma ofertani yuborgan taraf akseptni olgan paytda tuzilgan hisoblanadi. Shu bois audit izi foydalanuvchi, sotuvchi, tovar kartasi, narx, oferta versiyasi, tasdiqlash harakati va hodisa vaqtini oʻzaro bogʻlashi kerak. Shartnoma tuzilish payti (Qonunning 19-moddasi) narx oʻzgarishi, buyurtmani bekor qilish va yetkazib berish muddati boshlanishi uchun ahamiyatli.

Elektron hujjatlar tegishli qogʻoz hujjat uchun belgilangan muddatdan kam saqlanmaydi. Bitim yozuvida xabarlar, operatsiyalar, oferta, aksept, sana, vaqt va alohida identifikatorlar saqlanishi kerak. Saqlash muddati (Qonunning 17-moddasi) taraflarning arxivga kirishi, uni oʻzgartirishdan himoya qilish va faqat qonun yoki shartnoma asosida berish qoidalari bilan toʻldiriladi. Arxiv himoyasi hodisalar jurnali, zaxira nusxalar va dalillarni yuklab olishni qamrab olishi kerak.

Toʻlov, yetkazib berish va qaytarish qanday tashkil etiladi

2025-yil 1-iyuldan operator, sotuvchi va qarorda koʻrsatilgan xizmat ijrochilari faqat elektron tijorat hisob-kitoblari uchun alohida bank hisobvaraqlaridan foydalanadi. Alohida hisobvaraq qoidasi toʻlov xaritasida aks etishi kerak: xaridor toʻlovi, maydoncha komissiyasi, sotuvchi tushumi, qaytarish va yetkazib berish bilan hisob-kitob aniqlanmagan oqimlar bilan aralashmasligi lozim.

Qonun virtual kassa yoki elektron terminal orqali naqd toʻlov, bank oʻtkazmasi va elektron pullarga ruxsat beradi. Ushbu toʻlov usullari (Qonunning 22-moddasi) sotuvchini virtual kassa, elektron chek va tadbirkorlik subyektiga sotishda elektron hisobvaraq-fakturadan ozod qilmaydi. Fiskal hujjatlar (Qonunning 23-moddasi) toʻlov interfeysi maydonchaga tegishli boʻlsa ham, tegishli sotuvchi nomidan shakllantirilishi kerak.

Maydoncha, toʻlov tashkiloti yoki yetkazib beruvchi yuridik shaxs eskrou xizmatini koʻrsatishi mumkin. Pul majburiyat bajarilgani tasdiqlanguncha ushlab turiladi, har bir shartnoma boʻyicha alohida hisobga olinadi va xizmat koʻrsatuvchining mulkiga aylanmaydi. Eskrou qoidalari (Qonunning 24-moddasi) yetkazib berishni tasdiqlash, nomuvofiqlik nizosi va pulni chiqarish yoki qaytarishni oldindan tavsiflashni talab qiladi.

Yetkazib berish muddati kelishilmagan boʻlsa, sotuvchi akseptni olgandan keyin oʻttiz kundan (Qonunning 25-moddasi) kechiktirmay buyurtmani bajarishi kerak. Nuqsonli tovar uchun qonun yetti kun, sifat tekshiruvi zarur boʻlsa yigirma kun yoki aynan shunday tovar mavjud boʻlmasa bir oylik almashtirish muddatini belgilaydi. Ushbu almashtirish muddatlari (Qonunning 26-moddasi) shikoyatlarni koʻrib chiqish va sotuvchini xabardor qilish jarayoniga kiritiladi.

Taraflar boshqacha kelishmagan boʻlsa, pul ayni usulda qaytariladi va qaytarish xarajatlarini sotuvchi koʻtaradi. Kechikish uchun qaytariladigan summaning har bir kuniga bir foiz penya hisoblanadi, biroq uning jami qaytarish summasidan oshmaydi. Qaytarish qoidasi (Qonunning 27-moddasi).

Misol.

1 000 000 soʻm qaytarilishi kerak boʻlib, sotuvchi besh kun kechiksa, penya 50 000 soʻmni tashkil etadi. Kechikish davom etsa, eng yuqori chegara 1 000 000 soʻm boʻladi.

Buyurtma rasmiylashtirilishidan oldin isteʼmolchi sotuvchi, ishlab chiqaruvchi yoki import qiluvchi, tovar, narx, yetkazib berish, toʻlov, tegishli ruxsat, taklif muddati, shartnomani bekor qilish va qaytarish joyi haqidagi axborotni koʻrishi kerak. Ushbu shartnomagacha boʻlgan roʻyxat (Qonunning 28-1-moddasi) tovar kartasi, oferta va chek bilan mos kelishi lozim.

Shaxsiy maʼlumotlar va raqobat

Shaxsga doir maʼlumotlar bilan qanday ishlanadi

Har bir maʼlumot maydoni uchun qayta ishlash asosini belgilang. Bu rozilik, shartnomani bajarish zarurati, qonundagi majburiyat yoki bevosita nazarda tutilgan boshqa asos boʻlishi mumkin. Qayta ishlash asoslarini (Qonunning 18-moddasi) tahlil, reklama, yetkazib berish va buyurtmani bajarishni birlashtiradigan bitta umumiy rozilik bilan almashtirmaslik kerak.

Mulkdor va operator huquqiy, tashkiliy hamda texnik himoya choralarini koʻradi va maxfiylikka rioya etadi. Ushbu xavfsizlik choralarini (Qonunning 27-moddasi) maʼlumotlarning hayot sikliga taqsimlash maqsadga muvofiq: yigʻish, xodim kirishi, sotuvchi yoki kuryerga berish, saqlash, zaxira nusxa, oʻchirish va hodisaga javob berish.

Transchegaraviy uzatish uchun alohida mezon qoʻllanadi. Yetarli himoya boʻlmagan davlatga maʼlumot faqat qonundagi asoslar, jumladan subyektning roziligi yoki u bilan shartnomani bajarish zarurati boʻyicha beriladi. Uzatish shartlarini (Qonunning 15-moddasi) har bir bulutli xizmat, tahlil vositasi, qoʻllab-quvvatlash servisi va guruhning xorijiy kompaniyasi uchun tekshirish kerak.

Mahalliylashtirish haqidagi amaldagi modda biometrik, genetik va telekommunikatsiya abonentlari maʼlumotlarini Oʻzbekistonda saqlashni talab qiladi. Boshqa shaxsga doir maʼlumotlar qonunda nazarda tutilgan himoya mexanizmlari qoʻllanganda xorijda joylashtirilishi mumkin. Ushbu joylashtirish qoidalarini (Qonunning 27-1-moddasi) butun bazaga bir xil emas, har bir maʼlumotlar toʻplamiga alohida qoʻllash lozim.

Raqobat huquqi nimalarni cheklaydi

Maydoncha tovarni oʻzi ham sotishi mumkin, biroq infratuzilma va sotuvchi rollarining birlashishi kirish, saralash va maʼlumotlardan foydalanishning xolis qoidalarini talab qiladi. Ustun mavqedagi raqamli platformaga oʻz maʼlumotlari, texnologiyalari yoki raqamli mahsulotlaridan foydalanishni talab qilib, raqobatni cheklash bevosita taqiqlanadi. Ushbu platformaga oid taqiq (Qonunning 18-moddasi) kamsituvchi shartlar, bogʻliq boʻlmagan majburiyatlarni yuklash va bozorga kirishga toʻsqinlik qilish haqidagi umumiy taqiqlarni toʻldiradi; bu umumiy xavflarning toʻliq roʻyxati emas.

Xavf rasman ustun mavqe boʻlmagan holda ham paydo boʻlishi mumkin. Ustun muzokara kuchi maydoncha bitim shartlari, hududi yoki narxiga bir tomonlama taʼsir qila olganda yuzaga keladi. Muzokara kuchi mezoni (Qonunning 14-moddasi) komissiya, majburiy chegirma, xaridor maʼlumotlariga kirish va maydonchaning oʻz tovariga ustuvorlik berishda ayniqsa muhim.

Elektron tijorat operatori odatda unga berilgan hujjat va xabarlar mazmunidan kelib chiqadigan huquqiy oqibatlar uchun javob bermaydi. Biroq ushbu javobgarlik chegarasi (Qonunning 12-moddasi) operatorning oʻz buzilishlarini qamrab olmaydi: notoʻgʻri qoidalar, oʻz zimmasiga olgan toʻlov funksiyasini bajarmaslik, maʼlumot himoyasining yoʻqligi yoki sotuvchi ruxsatini tekshirmaslik. Shartnoma operator qabul qilgan javobgarlikni kengaytirishi ham mumkin.

Nimalar yaqinda oʻzgardi

2026-yil 26-martdagi OʻRQ-1125-son Qonun shaxsga doir maʼlumotlarni mahalliylashtirish haqidagi moddani oʻzgartirdi, yangi tahrir 2026-yil 27-martdan kuchga kirdi. Maʼlumotlar rejimidagi oʻzgarish koʻrsatilgan sezgir toifalar uchun majburiy mahalliylashtirishni boshqa maʼlumotlarni himoya mexanizmlari bilan xorijda saqlash imkoniyatidan ajratdi. Maydonchalar maʼlumotlar xaritasi, bulutli provayderlar bilan shartnomalar va transchegaraviy uzatish matnlarini yangilashi kerak.

2026-yil 13-apreldagi PQ-136-son Prezident qarori 2026-yil 1-iyuldan 2028-yil 1-iyulgacha bojxona omborlaridagi tovarlarni sotadigan maxsus elektron maydonchalar uchun tajriba joriy etdi. Tajriba shartlari reyestr, tizimlar integratsiyasi va bojxona nazoratiga ega maxsus modelga taalluqli; oddiy marketpleys bu rejimni avtomatik olmaydi.

Ishga tushirish yoki mahsulotni jiddiy oʻzgartirishdan oldin funksional tekshiruvni takrorlash foydali: sotuvchi kim, akseptni kim oladi, pul kimga tushadi, chekni kim beradi, arxivni kim saqlaydi, maʼlumotni kim uzatadi, yetkazib berish uchun kim javobgar va shikoyatni kim qabul qiladi. Soʻng har bir rol shartnoma, interfeys, texnik audit izi va ichki nazorat egasi bilan moslashtiriladi.

Koʻp beriladigan savollar

Har qanday internet-doʻkon maydoncha operatori hisoblanadimi?

Yoʻq. Faqat oʻz tovarini sotadigan kompaniya, avvalo, sotuvchidir. Maydoncha operatori ishtirokchilar bitimlari uchun elektron muhitni taʼminlaydi, agregator esa xizmatlarga buyurtmalarni qabul qiladi va qayta ishlaydi. Faqat axborotni koʻrsatib, foydalanuvchini sotuvchiga yoʻnaltiradigan vitrina boshqa toifadir. Tasnif sayt nomiga emas, haqiqiy foydalanuvchi yoʻlidagi funksiyalarga bogʻliq.

Oʻzini oʻzi band qilgan shaxs marketpleys orqali sota oladimi?

Ha. Qonun oʻzini oʻzi band qilgan shaxslarni elektron savdo maydonchasida chakana savdo qiluvchi sotuvchilar qatoriga kiritadi. Biroq tovar yoki xizmat oʻzini oʻzi band qilish rejimiga mos boʻlishi, tartibga solinadigan faoliyat uchun esa litsenziya, ruxsatnoma va xabarnomalar saqlanishi kerak. Maydoncha tegishli toifani joylashtirishdan oldin sotuvchi maqomi va tarmoq hujjatlarini tekshirishi lozim.

Tovar va pulni qaytarish uchun xaridor oldida kim javobgar?

Umumiy qoida boʻyicha tovar haqidagi axborot, sifat, yetkazib berish va qaytarish uchun sotuvchi javob beradi. Maydoncha oʻz funksiyalari va majburiyatlari, jumladan servis qoidalari, sotuvchining tegishli ruxsatlarini tekshirish, oʻzi taqdim etgan eskrouning ishlashi, elektron hujjatlarni saqlash va maʼlumotlarni himoya qilish uchun javobgar. Interfeys yoki shartnoma qoʻshimcha majburiyat olsa, javobgarlik taqsimoti kengayishi mumkin.

Barcha maʼlumot faqat Oʻzbekistonda saqlanishi kerakmi?

Yoʻq. Amaldagi qoida toifalarni ajratadi. Biometrik, genetik va telekommunikatsiya abonentlari maʼlumotlari Oʻzbekistonda saqlanishi shart. Boshqa shaxsga doir maʼlumotlar qonundagi himoya mexanizmlari va transchegaraviy uzatish qoidalariga rioya etilganda xorijda saqlanishi mumkin. Qaror maydonlar, tizimlar, oluvchilar va saqlash davlatlari inventarizatsiyasidan keyin qabul qilinadi.