Bitimlarda intellektual mulk

Kompaniyani sotib oluvchi va intellektual mulkni (IM) kapitalga kirituvchi ishtirokchiga tasdiqlangan huquqlar, rasmiylashtirilgan oʻtkazish va asoslangan qiymat kerak. Fuqarolik kodeksi (FK), Soliq kodeksi (SK), masʼuliyati cheklangan jamiyat (MChJ), aksiyadorlik jamiyati (AJ) va alohida IM obyektlari haqidagi qonunlar bitimning turli qismlarini tartibga soladi. Foydali foydalanish muddatini aniqlab boʻlmaydigan nomoddiy aktivlar (NMA) uchun soliq amortizatsiyasi besh yilga (SK 307-moddasi) hisoblanadi.

Qisqacha:

• Shartnomada oʻtkaziladigan mutlaq huquqlar (FK 1035-moddasi) sanaladi; moddiy tashuvchini sotib olish buning oʻrnini bosmaydi.
• MChJga qoʻshiladigan pulsiz hissa 10 000 BHMdan ortiq (MChJ haqidagi Qonunning 15-moddasi) boʻlsa, mustaqil baholash majburiy; BHM — bazaviy hisoblash miqdori.
• Tovar belgisiga huquqni oʻtkazish shartnomasi uchun yozma shakl va roʻyxatdan oʻtkazish (FK 1106-moddasi) majburiy.
• Qayta tashkil etishda mulkiy huquqlar huquqiy vorislik tartibida (FK 50-moddasi) oʻtadi; oluvchi nimaga ega boʻlishini bitim predmeti belgilaydi.

Yangilangan: 2026-yil 16-sentyabr

Kompaniya yoki IM huquqlari sotib olinganda nima oʻtadi

Masʼuliyati cheklangan jamiyatdagi (MChJ) ulushni va unga tegishli dasturni sotib olish turli bitimlardir. MChJ alohida mol-mulkka (MChJ haqidagi Qonunning 3-moddasi) ega. Shu sababli ulushni sotib olishning oʻzi jamiyat mol-mulkini yangi ishtirokchi nomiga qayta rasmiylashtirmaydi: huquqlar faqat ulush sotuvchisiga emas, kompaniyaning oʻziga tegishliligi tekshiriladi.

Mutlaq huquq tashuvchiga boʻlgan mulk huquqidan mustaqil (FK 1038-moddasi) mavjud boʻladi. Server, boshlangʻich kod fayllari yoki dastur nusxasini topshirishning oʻzi xaridorga takrorlash, qayta ishlash va huquqlarni keyinchalik oʻtkazish ruxsat etilganini bildirmaydi. Mualliflik begonalashtirilmaydi va boshqa shaxsga oʻtkazilmaydi (FK 1033-moddasi), hatto mulkiy huquqlar toʻliq sotib olinganda ham.

Litsenziya shartnomasi huquqlar, chegaralar va muddatlarni (FK 1036-moddasi) belgilashi kerak. Boshqacha shart boʻlmasa, litsenziya oddiy, nomutlaq hisoblanadi; sublitsenziya faqat asosiy shartnomada nazarda tutilgan hollarda beriladi. Hatto mutlaq litsenziyaning ham shartlari oʻqiladi: bu foydalanishga ruxsat boʻlib, huquqni oʻtkazish shartnomasining har qanday vaziyatdagi oʻrnini bosmaydi.

Korxona sotilganda xususiy alomatlarni aks ettiruvchi vositalardan foydalanish huquqlari, shartnomada boshqacha qoida boʻlmasa (FK 489-moddasi), xaridorga oʻtadi. Imzolashdan oldin inventarizatsiya dalolatnomasi, buxgalteriya balansi, auditorlik xulosasi, baholash hisoboti hamda kreditorlar, talablarning xususiyati, miqdori va muddatlari koʻrsatilgan qarzlar roʻyxati tuziladi va taraflar tomonidan koʻrib chiqiladi. Bu korxonani sotish uchun hujjatlar majmui (FK 491-moddasi) boʻlib, alohida huquqning har qanday savdosi uchun majburiy roʻyxat emas.

IM huquqlari ustav kapitaliga qanday kiritiladi

MChJga pul bahosiga ega mulkiy va boshqa huquqlar hissa sifatida qoʻshilishi mumkin. Pulsiz hissalar qiymati ishtirokchilarning bir ovozdan qabul qilingan qarori (MChJ haqidagi Qonunning 16-moddasi) bilan tasdiqlanadi. Qiymat haqidagi qaror oʻtkaziladigan huquqlarni belgilovchi shartnoma va majburiy boʻlgan hollarda roʻyxatdan oʻtkazish oʻrnini bosmaydi.

MChJ taʼsis etilganda hissani toʻliq kiritish muddati taʼsis hujjatlarida belgilanadi, biroq u roʻyxatdan oʻtgandan boshlab bir yildan (MChJ haqidagi Qonunning 15-moddasi) oshmasligi kerak. Huquqlar bilan hissa qoʻshishda amaliy masala faqat ishtirokchilar bayonnomasi imzolanganida emas, jamiyat ushbu huquqlarni olishi uchun zarur harakatlar yakunlanganida hamdir.

MChJ ustav kapitalini oshirishga u toʻliq toʻlangandan keyin (MChJ haqidagi Qonunning 17-moddasi) yoʻl qoʻyiladi.

Ishtirokchi yoki jamiyatga kirayotgan uchinchi shaxsning qoʻshimcha hissasi hisobiga kapital oshirilganda arizada hissani kiritish tartibi, miqdori, usuli, muddati va olinishi istalgan ulush koʻrsatiladi. Ishtirokchilarning bir ovozdan qarori (MChJ haqidagi Qonunning 19-moddasi) talab etiladi. Ayni paytda taʼsis hujjatlari va ulushlarni oʻzgartirish masalalari hal qilinadi. Hissa kiritish muddati tugaganidan keyin bir oydan kechiktirmay yakunlar tasdiqlanadi; oʻzgartirishlarni roʻyxatdan oʻtkazish hujjatlari ular tasdiqlanganidan keyin bir oydan kechiktirmay topshiriladi. Ustav oʻzgartirishlari davlat roʻyxatidan oʻtkazilgandan kuchga kiradi.

Qonunda belgilangan hollarda kapitalni oshirish amalga oshmagan deb topilsa, pulsiz hissalar uch oy ichida (MChJ haqidagi Qonunning 19-moddasi) kiritilgan shaklda yoki ishtirokchining roziligi bilan pul shaklida qaytariladi. Qaytarish kechiksa, jamiyat kiritilgan mol-mulkdan foydalana olmaslik oqibatidagi boy berilgan foydani qoplaydi; ushbu norma bunday toʻlovning qatʼiy miqdorini belgilamaydi.

Hissa sifatida berilgan foydalanish huquqi muddatidan oldin tugasa, ishtirokchi jamiyat talabiga binoan qolgan muddat uchun tovon (MChJ haqidagi Qonunning 16-moddasi) toʻlaydi. Miqdor oʻxshash sharoitlarda shunday mol-mulkdan foydalanganlik haqiga teng. Umumiy qoida boʻyicha tovon talab qoʻyilgandan keyin bir oy ichida bir yoʻla toʻlanadi; taʼsis hujjatlari yoki yigʻilish qarori boshqa tartibni belgilashi mumkin, tegishli qarorda esa ushbu ishtirokchining ovozi hisobga olinmaydi.

Misol. Tasdiqlangan taqqoslama haq oyiga 2 000 000 soʻm, huquq esa muddati tugashidan olti oy oldin bekor boʻlgan boʻlsin. Koʻrsatilgan qoida boʻyicha tovon: 2 000 000 × 6 = 12 000 000 soʻm. Bu yerda haq va qolgan muddat shartli; bitimda ular hujjatlar bilan tasdiqlanadi.

Qachon baholash kerak va huquqlar qiymati qanday aniqlanadi

Mustaqil baholash chegarasi MChJ va aksiyadorlik jamiyati (AJ) uchun farqlanadi. Bazaviy hisoblash miqdori (BHM) qonundagi chegara bilan solishtirish uchun qoʻllanadi; muayyan huquqning bozor qiymati esa alohida aniqlanadi.

Misol. MChJga kiritiladigan hissaning shartli qiymati 4.840.000.000 soʻm, yaʼni 11 000 BHM. Chegaradan oshgan qism: 4.840.000.000 − 4.400.000.000 = 440.000.000 soʻm. Baholovchi tashkilot jalb etilishi majburiy. Uning yakuniy bahosi 4.620.000.000 soʻm boʻlsa, hissani oldingi 4.840.000.000 soʻm miqdorida tasdiqlab boʻlmaydi. AJda huquqlar bilan toʻlanadigan aksiyalarning shartli nominali 250 BHM boʻlsa, u ham oʻz chegarasidan oshadi: 110.000.000 − 88.000.000 = 22.000.000 soʻm.

AJ taʼsis etilganda topshirilayotgan mol-mulkning pul bahosini taʼsischilar kelishadi; pul bahosiga ega huquqlar (AJ haqidagi Qonunning 31-moddasi) bilan toʻlash mumkin. Qoʻshimcha aksiyalar uchun haq ularni chiqarish haqidagi qarorda belgilangan joylashtirish muddatida toʻlanadi. Qonunchilik va ustav toʻlovga beriladigan mol-mulk turlarini cheklashi mumkin.

Davlat mulki bilan bitimlar (Baholash faoliyati haqidagi Qonunning 11-moddasi) va qonunda sanalgan qiymat nizolari uchun majburiy baholashning alohida asoslari mavjud. MChJ va AJ chegaralari bu asoslarni bekor qilmaydi. Baholash buyurtmachi bilan shartnoma asosida (shu Qonunning 12-moddasi), nazarda tutilgan hollarda esa sud ajrimi asosida oʻtkaziladi.

11-son Milliy baholash standarti qiyosiy, xarajat va daromad yondashuvlarini nazarda tutadi. Tanlov baholash maqsadi, obyekt xususiyatlari va maʼlumotlar mavjudligiga bogʻliq. Baholash topshirigʻida muhofaza rejimi: huquqlar hajmi, davomiyligi, hududi, cheklovlari va kelib chiqishi; baholanadigan huquqlar hajmi; baholanadigan obyektlar, texnologiyalar yoki qoʻshimcha aktivlar majmui aks ettiriladi. Xaridor uchun bu «umuman dastur» bahosi unga boʻlgan muayyan huquqlar hajmini baholash oʻrnini bosmasligini anglatadi.

Kompaniyani sotib olishda IM boʻyicha qaysi hujjatlar tekshiriladi

Tekshiruv har bir aktivni huquqlar tegishliligini tasdiqlovchi hujjatlarga solishtirishdan boshlanadi. Quyidagi amaliy roʻyxat keltirilgan normalardan kelib chiqadigan masalalarni birlashtiradi; bu qonunda belgilangan tekshiruv xulosasi shakli emas.

• Muhofaza hujjatlari va shartnomalardagi huquq egasini sotib olinayotgan kompaniya bilan solishtirish. Huquq ishtirokchi yoki dasturchi nomida boʻlsa, uni kompaniyaga oʻtkazishning alohida asosini aniqlash.
• Muallif yoki dastlabki egadan kompaniyagacha boʻlgan shartnomalar zanjirini, shu jumladan keyingi oʻtkazishga ruxsatni tekshirish.
• Obyekt, dastur versiyalari, belgi uchun tovarlar, foydalanish usullari, muddat, hudud va saqlanib qoladigan litsenziyalarni solishtirish.
• Garov, nizolar va roʻyxat maʼlumotlaridagi oʻzgartirishlar hujjatlarini, shuningdek amaldagi shartnomalarning bekor boʻlish shartlarini tekshirish.
• Huquqlarning yuridik hajmini baholash hisoboti va hisob maʼlumotlari bilan solishtirish: balansdagi qiymatning oʻzi mutlaq huquqni tasdiqlamaydi.

Mualliflik shartnomasi bilan beriladigan huquqlar, boshqacha qoida bevosita belgilanmagan boʻlsa, nomutlaq deb hisoblanadi (Mualliflik huquqi haqidagi Qonunning 38-moddasi). Shu sababli «ishlab chiqish haqi toʻlangan» iborasi muayyan mulkiy huquqlar haqidagi shartlar bilan solishtiriladi.

Mualliflik shartnomasida hudud koʻrsatilmasa, foydalanish Oʻzbekiston hududi bilan cheklanadi. Muddat boʻlmasa, muallif foydalanuvchini olti oy oldin yozma ogohlantirib, besh yil oʻtgach (shu Qonunning 39-moddasi) shartnomani bekor qilishi mumkin. Huquqlarni keyingi oʻtkazishga faqat shartnoma bevosita ruxsat bersa yoʻl qoʻyiladi. Bu cheklovlar rejalashtirilgan foydalanishni ham, sotib olinayotgan aktiv bahosini ham oʻzgartirishi mumkin.

Firma nomi tovar belgisidan alohida tekshiriladi. Uning oʻtishiga qayta tashkil etish yoki korxona savdosida (Firma nomlari haqidagi Qonunning 9-moddasi) yoʻl qoʻyiladi: qonun qoʻshib yuborish, qoʻshib olish, boʻlish va ajratib chiqarishni hamda korxonani toʻliq mulkiy majmua sifatida sotishni sanaydi. Firma nomini alohida sotish bu normada nazarda tutilmagan.

Bu yerda belgiga allaqachon mavjud huquqlarning oʻtkazilishi koʻrib chiqiladi. Tovar belgisi haqidagi maqola dastlabki roʻyxatdan oʻtkazish, muddatni uzaytirish va himoyani tushuntiradi. Bitimdan oldin belgining oʻzini muhofazaga olish yoki muhofazani saqlash kerak boʻlsa, oʻsha maqola kerak boʻladi.

Xodimlar va pudratchilar ishlanmalari kompaniyaga tegishlimi

Xizmat asariga boʻlgan mutlaq huquqlar umumiy qoida boʻyicha ish beruvchiga tegishli, agar shartnomada boshqacha qoida boʻlmasa (FK 1062-moddasi). Shaxsiy huquqlar muallifda qoladi. Oshkor qilingandan oʻn yil oʻtgach muallif asardan foydalanish va haq olish huquqiga toʻliq ega boʻladi, ish beruvchi roziligi bilan esa bundan oldinroq. Normada unda koʻrsatilgan davriy va ensiklopedik nashrlar uchun istisno bor; ish beruvchining mutlaq huquqi muddatsiz saqlanadi degan umumiy xulosa chiqarib boʻlmaydi.

Xizmat ixtirosiga patent olish huquqi ish beruvchiga shartnomada nazarda tutilgan boʻlsa (FK 1087-moddasi) tegishli boʻladi. Shu sababli xaridor asarlar haqidagi qoidalarni patentlarga avtomatik tatbiq etmasdan, mehnat vazifalari, topshiriqlar, shartnomalar va har bir natijaning yaratilish tarixini tekshiradi.

Mustaqil muallif bilan natija yaratish shartnomasi natijaning xususiyatini va foydalanish maqsadlari yoki usullarini (FK 1037-moddasi) belgilashi kerak. Dastur muhofazasi yaratilishi bilan (EHM dasturlari va maʼlumotlar bazalari haqidagi Qonunning 4-moddasi) vujudga keladi; guvohnoma yoʻqligi oʻz-oʻzidan mualliflik huquqi yoʻqligini isbotlamaydi.

Bitim qiymatining asosi nou-xau boʻlsa, qonundagi barcha tijorat sirini muhofaza qilish choralari (Tijorat siri haqidagi Qonunning 10-moddasi) tekshiriladi: maʼlumotlar roʻyxati va hajmi; ular bilan muomala qilish tartibi va uning nazorati; foydalanishga ruxsat olgan shaxslar hisobi; tashuvchilar yoki hujjat rekvizitlarida mulkdor koʻrsatilgan «tijorat siri» belgisi. Bunday tekshiruv uchun jildni «nou-xau» deb nomlashning oʻzi yetmaydi.

Mutlaq huquqlarni oʻtkazish qanday rasmiylashtiriladi

Talablar obyektga bogʻliq. Oʻtkaziladigan huquqlar uchun shartnomaning mazmuni belgilangan boʻlishi, ayrim obyektlar uchun esa shartnoma roʻyxatdan oʻtkazilishi kerak; aks holda shartnoma haqiqiy boʻlmaydi.

Dastur huquqlarini oʻtkazish shartnomasi taraflar kelishuviga koʻra roʻyxatdan oʻtkaziladi (tegishli Qonunning 9-moddasi). Buni dasturga mualliflik huquqi vujudga kelishining umumiy majburiy sharti sifatida koʻrsatish mumkin emas.

Tovar belgisi litsenziyasida litsenziat tovarlari sifati litsenziar tovarlari sifatidan past boʻlmasligi va litsenziar buni nazorat qilishi haqidagi shart boʻlishi kerak. Oʻtkazish isteʼmolchini tovar yoki uning ishlab chiqaruvchisi haqida chalgʻitmasligi lozim; jamoaviy belgi oʻtkazilmaydi (Tovar belgilari haqidagi Qonunning 30-moddasi). Huquqlar korporativ bitimda qatnashganda ham ushbu cheklovlar saqlanadi.

Sotib olingan huquqlar foyda soligʻi uchun qanday hisobga olinadi

Soliq maqsadidagi NMA mutlaq huquqlar, ishlab chiqarish, xizmat yoki boshqaruvda oʻn ikki oydan ortiq (SK 307-moddasi) foydalanish, iqtisodiy naf keltirish imkoniyati va aktiv yoki mutlaq huquqni tasdiqlovchi hujjatlarni nazarda tutadi. Shu sababli shartnomadagi «IM xaridi» degan nomning oʻzi toʻlovni amortizatsiya qilinadigan NMAga aylantirmaydi.

Uzoq muddatli aktivning boshlangʻich qiymatiga kiritilgan xarajatlar, Kodeksda boshqacha qoida boʻlmasa, amortizatsiya ajratmalari orqali (SK 305-moddasi) xarajatlarga oʻtkaziladi. Xarajatlar asoslangan va hujjatlar bilan tasdiqlangan boʻlishi kerak. Buxgalteriya va soliq qoidalari farq qilsa, soliq uchun Soliq kodeksi qoʻllanadi; hisobga olinadigan qoʻshilgan qiymat soligʻi (QQS) xarajatlarga kiritilmaydi.

7-son Buxgalteriya hisobining milliy standartini (BHMS) qoʻllaydigan tashkilotda xaridning boshlangʻich qiymati xarid qilish va tayyorlash xarajatlarini (7-son BHMSning 15-bandi) qamrab oladi:

• huquqni oʻtkazish shartnomasi boʻyicha sotuvchiga toʻlanadigan summa;
• mutlaq huquqni olish bilan bogʻliq roʻyxatdan oʻtkazish yigʻimlari, patent bojlari va oʻxshash toʻlovlar;
• bojxona bojlari va yigʻimlari;
• xarid qilishda toʻlanadigan qoplanmaydigan soliqlar va yigʻimlar;
• xarid bilan bogʻliq axborot va maslahat xizmatlari;
• vositachilarga haq;
• aktivni yetkazib berish yoki yaratish riskini sugʻurtalash;
• aktivni foydalanishga yaroqli holatga keltirish bilan bevosita bogʻliq boshqa xarajatlar.

Bu tegishli xarajatlar mavjud boʻlgandagi qiymat tarkibi boʻlib, har bir bitim uchun majburiy toʻlovlar roʻyxati emas. Shu band toʻlov, konvertatsiya va xarid bilan bevosita bogʻliq boʻlmagan boshqa bank xarajatlarini chiqarib tashlaydi; xarid uchun kredit foizlari ham kiritilmaydi. Oʻzi yaratadigan aktivni ishlab chiqish foizlari uchun qoida boshqacha, shu sababli tayyor huquq xaridi va ishlanmani moliyalashtirish ajratiladi.

Foydali muddat muhofaza hujjati, qonuniy cheklovlar yoki shartnoma boʻyicha belgilanadi. Amortizatsiya boshlangʻich qiymat va foydali muddatdan kelib chiqib har oy hisoblanadi; muddat soliq toʻlovchining faoliyat muddatidan oshmaydi. Foydali muddatni aniqlab boʻlmasa, besh yilga hisoblash (SK 307-moddasi) qoʻllanadi. Bu muddati aniqlanmaydigan aktiv uchun maxsus qoida boʻlib, barcha dastur va tovar belgilarining yagona muddati emas.

Misol. Sotib olingan huquq qiymati 120 000 000 soʻm, tasdiqlangan foydali muddati besh yil, yaʼni 60 oy boʻlsin; soliqda tan olishning barcha shartlari bajarilgan. Oylik amortizatsiya: 120 000 000 / 60 = 2 000 000 soʻm. Oʻn ikki toʻliq oy uchun: 2 000 000 × 12 = 24 000 000 soʻm. Misolda muddat aniqlangan; uni aniqlash imkoni boʻlmaganda xuddi shu besh yillik hisob yuqoridagi normadan kelib chiqadi.

NMA yoki undan foydalanish huquqi uchun davriy toʻlovlar asoslanganlik va hujjatlarga qoʻyiladigan talablar bajarilganda foydalanish muddati davomida bir maromda (SK 307-moddasi) xarajat deb tan olinadi. Shu sababli mutlaq huquq xaridi va litsenziya boʻyicha joriy toʻlovlar hisobda alohida koʻrsatiladi.

Korxona xaridida narx va sof aktivlar farqi uchun alohida qoida bor: ijobiy ustama mulk huquqi roʻyxatdan oʻtkazilgan oydan keyingi oydan boshlab besh yil davomida bir maromda (SK 323-moddasi) xarajat deb tan olinadi; chegirma esa oʻtish roʻyxatga olingan oyda daromad hisoblanadi. Xususiylashtirishda solishtirish bazasi maxsus — baholangan boshlangʻich qiymatdir. Ustama alohida patent narxi bilan bir xil emas. Masalan, shartli 60 000 000 soʻm ustama oyiga 60 000 000 / 60 = 1 000 000 soʻm xarajat beradi.

Buxgalteriya amortizatsiyasi usullari va oʻtkazmalar bu yerda koʻrib chiqilmaydi. Asosiy vositalar va NMA hisobi haqidagi maqolada aktivlarni tan olish, amortizatsiya, inventarizatsiya va soliq hisobidan farqlar tushuntirilgan. U bitimning yuridik mazmuni aniqlangach buxgalterga kerak boʻladi.

Huquqlarni sotib olish va kapitalga kiritishda QQS

Xaridor uchun NMA maqomi qoʻshilgan qiymat soligʻini (QQS) tekshirish zaruratini bekor qilmaydi. Maxsus qoidalarsiz soliq solinadigan operatsiyada umumiy stavka 12 foiz (SK 258-moddasi). Tovar yoki xizmatlarni kapitalga kiritish realizatsiya aylanmasiga (SK 239-moddasi) kiritilgan, shu sababli «hissa» soʻzining oʻzi QQS yoʻq degan xulosa uchun yetmaydi.

Tegishli shartlar bajarilganda sotib olingan NMA boʻyicha taqdim etilgan QQS toʻliq hajmda (SK 266-moddasi) hisobga olinadi. Oddiy ichki xaridda haqiqatda olinganlik, soliq solinadigan faoliyatda foydalanish, soliq summasi alohida koʻrsatilgan hisobvaraq-faktura yoki boshqa hujjat va yetkazib beruvchining QQS toʻlovchisi sifatida roʻyxatini tekshirish kerak. Bular koʻrib chiqilayotgan xarid shartlari boʻlib, moddadagi barcha maxsus holatlarning toʻliq roʻyxati emas. Hissani oluvchi ham ishtirokchi topshirishda toʻlagan soliqni belgilangan tartibda hisobga olish huquqiga ega.

Misol. Huquqning QQSsiz shartli narxi 100 000 000 soʻm boʻlsa, umumiy stavkada soliq 100 000 000 × 12% = 12 000 000 soʻm; soliq bilan jami — 112 000 000 soʻm. Hisobga olishning barcha shartlari bajarilsa, 12 000 000 soʻm kiruvchi QQS sifatida hisobga olinadi va xarajatlarga yana kiritilmaydi. Misol QQS toʻlovchilari oʻrtasidagi ichki soliq solinadigan bitimni nazarda tutadi.

Yuridik shaxs qayta tashkil etilganda mol-mulkning huquqiy vorislarga berilishi esa QQS solish obyekti emas (SK 238-moddasi). Bu holat oddiy ustav kapitaliga hissa kiritishdan ajratilishi kerak.

Qayta tashkil etishda huquqlar qanday oʻtadi

IMga mulkiy huquqlar obyektga oid maxsus qoidalarni hisobga olgan holda huquqiy vorislik tartibida (FK 1035-moddasi) oʻtadi. Umumiy qoidalar qayta tashkil etish shakliga (FK 50-moddasi) qarab taqsimlanadi:

• qoʻshib yuborishda — yangi vujudga kelgan yuridik shaxsga;
• qoʻshib olishda — qabul qilayotgan yuridik shaxsga;
• boʻlishda — taqsimlash balansiga muvofiq yangi yuridik shaxslarga;
• ajratib chiqarishda — taqsimlash balansiga muvofiq ajratilayotgan yuridik shaxslarga;
• oʻzgartirishda — boshqa tashkiliy-huquqiy shaklda yangi vujudga kelgan yuridik shaxsga.

Qoʻshib yuborish, qoʻshib olish va oʻzgartirishda qonun huquq yoki majburiyat topshirish hujjatida qayd etilganidan qatʼi nazar oʻtishini bevosita belgilaydi. Bu hujjat tayyorlashni bekor qilmaydi: topshirish hujjati va taqsimlash balansi barcha, jumladan nizoli majburiyatlarni (FK 51-moddasi) qamrab olishi, vakolatli shaxslar tomonidan tasdiqlanishi va roʻyxatdan oʻtkazish uchun topshirilishi kerak. IM hujjatlarida har bir obyekt va tegishli shartnomaviy majburiyatlarni aniqlashtirish amaliy jihatdan foydali.

Boʻlishda tovar belgisining oʻtishi maxsus qoida bilan tovarlar ishlab chiqarishning oʻtishiga (Tovar belgilari haqidagi Qonunning 31-moddasi) bogʻlangan. Ishlab chiqarishning bir qismi oldingi egada qolsa, kompaniyalar birgalikda egalik qilishga kelishishi mumkin; kelishuv Adliya vazirligida roʻyxatdan oʻtkaziladi. Qoʻshib yuborishda belgi yangi kompaniyaga, qoʻshib olishda qabul qiluvchi kompaniyaga oʻtadi. Roʻyxat maʼlumotlari oʻzgarsa, egasi Vazirlikni xabardor qiladi (shu Qonunning 23-moddasi), Vazirlik esa guvohnoma va reyestrga oʻzgartirish kiritadi.

Bu yerda IM huquqlarining taqdiri tushuntiriladi. Umumiy korporativ bosqichlar, kreditorlarni xabardor qilish va roʻyxatdan oʻtkazish kompaniyani qayta tashkil etish maqolasida koʻrib chiqilgan. Huquqlarni oʻtkazishni qayta tashkil etishning umumiy taqvimiga moslashtirish uchun oʻsha maqola kerak boʻladi.

2025–2026-yillarda nima oʻzgardi

• 2025-yil 28-noyabrdan 2025-yil 27-noyabrdagi PQ-358-son qaror amal qiladi: IM obyektlari garovi haqidagi shartnomalar Adliya vazirligida hisobga olinadi. Oluvchi uchun bu huquq cheklovlarini tekshirishning qoʻshimcha predmetidir.
• 2026-yil 22-iyuldan MChJ haqidagi yangi 2026-yil 21-apreldagi OʻRQ-1137-son Qonun amal qiladi. Maqolada hissalar va baholash boʻyicha oldingi modda raqamlari emas, yangi qonun qoidalari qoʻllangan.

Bitimni yakunlashdan oldin nima tekshiriladi

Xaridor uchun tekshiruv natijasi — kerakli yuridik shaxs foydalanishi mumkin boʻladigan huquqlar va bunga erishish uchun harakatlarning kelishilgan roʻyxati. Har bir aktiv uchun ishchi roʻyxat tuziladi: huquq egasi va olish asosi; muhofaza qilinadigan obyekt; muddat va hudud; mualliflar va foydalanuvchilar bilan shartnomalar; garov va nizolar; korporativ qaror; baholash; oʻtkazish shartnomasi; zarur roʻyxatdan oʻtkazish; hisob uchun hujjatlar.

Ulushlarni xarid qilishda huquqlar zanjiridagi uzilishni bartaraf etish uchun ishtirokchi yoki dasturchidan kompaniyaga alohida oʻtkazish talab qilinishi mumkin. Alohida huquq xaridida shartnoma predmeti baholash va hisob obyektiga mos boʻlishi kerak. Qayta tashkil etishda huquqlar, ishlab chiqarishlar va majburiyatlarning vorislar oʻrtasida taqsimlanishi ham solishtiriladi. Bunday roʻyxat bitim narxini hujjatlar bilan tasdiqlangan huquqlar hajmiga bogʻlashga yordam beradi.

Koʻp beriladigan savollar

Dasturdan foydalanish huquqini kapitalga kiritish mumkinmi?

MChJ haqidagi Qonun pul bahosiga ega mulkiy va boshqa huquqlarni hissa sifatida kiritishga yoʻl qoʻyadi. Avval hissa kirituvchi tegishli foydalanish huquqini tasarruf eta olishi va litsenziya shartlari uni jamiyatga berishga ruxsat etishini tekshirish kerak. Ishtirokchilar qarori va shartnomadagi obyekt, hajm va muddat mos kelishi lozim. Foydalanish muddatidan oldin tugashining oqibatlari ham hisobga olinadi: qonun jamiyat talabi bilan tovon toʻlashni, uni berish tartibiga oid shartlar bilan birga nazarda tutadi.

MChJ ulushi xaridoriga tovar belgisi shaxsan oʻtadimi?

Oddiy ulush xaridida mol-mulkning huquq egasi jamiyatning oʻzi boʻlib qoladi. Ishtirokchi kompaniyaning har bir aktiviga shaxsiy huquq emas, ulush oladi. Belgi ulush sotuvchisi nomiga jismoniy shaxs sifatida yoki boshqa kompaniya nomiga roʻyxatdan oʻtkazilgan boʻlsa, uni ulush narxiga qoʻshish alohida oʻtkazishni rasmiylashtirish oʻrnini bosmaydi. Tekshiruvda hujjatlardagi huquq egasi bitimdan keyin belgiga egalik qilishi kerak boʻlgan taraf bilan solishtiriladi.

Mutlaq huquq qiymatini birdaniga xarajatga chiqarish mumkinmi?

Olingan huquq NMAning soliq shartlariga javob bersa, uning qiymati faqat haq toʻlanganligi sababli emas, amortizatsiya orqali xarajatlarga oʻtkaziladi. Mutlaq huquq, kutiladigan iqtisodiy naf, hujjatlar va foydalanish davomiyligi tekshiriladi. Foydalanish uchun davriy toʻlovlar foydalanish muddati davomida bir maromda tan olinadi. Shuning uchun javob toʻlov «litsenziya», «ishlab chiqish» yoki «dastur xaridi» deb nomlanganiga emas, xaridning yuridik mazmuniga bogʻliq.

Qayta tashkil etishda huquqlarni vorisga doim sotish kerakmi?

Huquqiy vorislik tartibida oʻtish mustaqil asosga ega boʻlib, har bir aktivni sotish shartnomasini tuzish bilan cheklanmaydi. Ammo hujjatlarda, ayniqsa boʻlish va ajratib chiqarishda, huquqlar va majburiyatlar taqsimoti aks etishi kerak. Tovar belgisi uchun topshirilayotgan ishlab chiqarish bilan bogʻliqlik mavjud; birgalikda egalik kelishuvi roʻyxatdan oʻtkaziladi. Roʻyxat maʼlumotlari oʻzgarishi ham rasmiylashtiriladi, shu sababli alohida savdo yoʻqligi hujjat ishlari yoʻqligini anglatmaydi.