Oʻzbekistonda asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar hisobi

Asosiy vositalar 5-son BHMS, nomoddiy aktivlar esa 7-son BHMS boʻyicha hisobga olinadi. Buxgalter obyektni, boshlangʻich qiymat va foydali xizmat muddatini aniqlaydi, amortizatsiya usulini tanlaydi, foydalanishga topshirish, inventarizatsiya va chiqib ketishni hujjatlashtiradi. Foyda soligʻi uchun tasnif va amortizatsiya alohida tekshiriladi.

Qisqacha:

• Asosiy vosita bir yildan ortiq ishlatiladigan moddiy obyekt; nomoddiy aktiv moddiy shaklga ega emas va identifikatsiya qilinishi kerak.
• Boshlangʻich qiymat narx va aktivni ishchi holatga keltirish bilan bogʻliq bevosita xarajatlarni oʻz ichiga oladi.
• Oddiy taʼmir xarajat deb tan olinadi, kelgusi nafni oshiradigan modernizatsiya esa obyekt qiymatini koʻpaytiradi.
• Buxgalteriya va soliq mezonlari farq qiladi, shu sababli bir obyekt boʻyicha amortizatsiya summalari turlicha boʻlishi mumkin.
• Amaliy natija — har bir obyekt uchun alohida kartochka, tasdiqlangan qiymat va hisob siyosatida belgilangan usullar.

Yangilangan: 2026-yil 04-sentyabr

Nima asosiy vosita hisoblanadi

Asosiy vosita — tashkilot ishlab chiqarish, ish bajarish, xizmat koʻrsatish, maʼmuriy yoki ijtimoiy-madaniy vazifalar uchun bir yildan ortiq foydalanadigan yoxud ijaraga beradigan moddiy aktiv (5-son BHMSning 3-bandi). Qisqa muddatli zaxira, qayta sotish uchun tovar yoki sarflanadigan material bu taʼrifga kirmaydi.

Obyekt boʻyicha kelgusi iqtisodiy naf kelishi ehtimoli mavjud va uning boshlangʻich qiymatini aniq baholash mumkin boʻlsa, u aktiv sifatida tan olinadi. Ushbu tan olish shartlari (5-son BHMSning 8-bandi) bir vaqtda bajariladi. Rahbar hisob siyosatida oʻz mezonlarini (5-son BHMSning 4-bandi) va guruhlar tasnifini belgilashga haqli.

Hisob birligi — inventar obyekti (5-son BHMSning 6-bandi). Konstruktiv bogʻlangan buyumlar majmuasi bitta obyekt sifatida hisobga olinishi mumkin. Mustaqil ishlaydigan qismlarning foydali xizmat muddati turlicha boʻlsa, har biri alohida hisobga olinadi. Shu sababli kartochka obyektni uning joylashuvi, javobgar shaxs, boshlangʻich qiymat, amortizatsiya va tasdiqlovchi hujjatlar bilan bogʻlashi kerak.

Asosiy vositaning boshlangʻich qiymati qanday aniqlanadi

Xarid qilingan asosiy vosita yetkazib beruvchi narxi va xarid bilan bogʻliq (5-son BHMSning 13-bandi) xarajatlar boʻyicha baholanadi. Qiymatga roʻyxatdan oʻtkazish yigʻimlari va bojlar, bojxona toʻlovlari, qoplanmaydigan soliqlar, axborot va maslahat xizmatlari, yetkazib berish tavakkalini sugʻurtalash, vositachi haqi, oʻrnatish, montaj, sozlash, ishga tushirish va obyektni ishchi holatga keltiradigan boshqa bevosita xarajatlar kiradi.

Bank xizmatlari, akkreditiv ochish, pul oʻtkazmalari, valyutani konvertatsiya qilish, shartnomani tayyorlash va roʻyxatdan oʻtkazish qiymatga kiritilmaydi, balki davr xarajati sifatida tan olinadi. Ushbu qiymat istisnosi (5-son BHMSning 13-bandi) aktiv xarajatlarini hisob-kitob va bitimni rasmiylashtirish xarajatlaridan ajratadi.

Tashkilot oʻzi qurgan yoki tayyorlagan obyekt boʻyicha haqiqiy qurish yoki ishlab chiqarish xarajatlarini jamlaydi. Material, mehnat va boshqa resurslarning meʼyordan ortiq sarfi kapitallashtirilmaydi. Toʻlov kechiktirilsa, aktiv darhol toʻlash narxida baholanadi, farq esa kechiktirish davrida moliyaviy xarajat sifatida tan olinadi.

Taʼmir, modernizatsiya va qayta baholash qanday hisobga olinadi

Obyektni ishchi holatda saqlaydigan va dastlab kutilgan nafni saqlab qoladigan joriy, oʻrta yoki kapital taʼmir davr xarajatiga yoxud mahsulot tannarxiga kiritiladi. Bunday saqlash xarajati (5-son BHMSning 50-bandi) balans qiymatini oshirmaydi.

Qoʻshimcha qurish, qoʻshimcha uskunalash, rekonstruksiya, modernizatsiya va texnik qayta jihozlashdan keyin foydali xizmat muddati, quvvat, foydalanish sifati yoki boshqa dastlabki koʻrsatkich oshsa, xarajat boshlangʻich qiymatni koʻpaytiradi. Shartnoma nomi emas, aynan koʻrsatkichning oʻsishi (5-son BHMSning 26-bandi) kapitallashtiriladigan xarajatni taʼmirdan ajratadi.

Tan olingandan keyin tashkilot boshlangʻich qiymat yoki qayta baholangan qiymat modelini tanlaydi. Tanlangan baholash modeli (5-son BHMSning 12-bandi) hisob siyosatida belgilanadi. Qayta baholash tegishli guruhning barchasini qamrab oladi va balans qiymati haqqoniy qiymatdan jiddiy farq qilmasligi uchun yetarli davriylikda oʻtkaziladi.

Asosiy vosita amortizatsiyasi qanday hisoblanadi

Amortizatsiya obyekt asosiy vositalar tarkibiga qabul qilinib, foydalanishga topshirilgan sanadan boshlanadi. Amortizatsiyalanadigan qiymat toʻliq qoplanganda yoki obyekt hisobdan chiqarilganda hisoblash toʻxtaydi. Bu hisoblash davri (5-son BHMSning 33-bandi). Oddiy bekor turish amortizatsiyani toʻxtatmaydi, qonunda nazarda tutilgan konservatsiya va modernizatsiya yoki tiklash uchun toʻliq toʻxtatish bundan mustasno.

5-son BHMS toʻrtta usulni (39-band) nazarda tutadi:

• bir maromli, yaʼni toʻgʻri chiziqli usul;
• bajarilgan ishlar hajmiga mutanosib ishlab chiqarish usuli;
• ikki baravar amortizatsiya meʼyori bilan qoldiqni kamaytirish usuli;
• yillar yigʻindisi, yaʼni kumulyativ usul.

Ishlab chiqarish usulidan tashqari amortizatsiya har oy yillik summaning oʻn ikkidan biri (5-son BHMSning 43-bandi) miqdorida hisoblanadi. Usul kutilayotgan naf olish shakliga qarab tanlanadi va bir turdagi obyektlarga izchil qoʻllanadi.

Misol. Tashkilot boshlangʻich qiymati 120 000 000 soʻm, taxminiy tugatish qiymati 0 soʻm va foydali xizmat muddati 5 yil boʻlgan uskunani foydalanishga topshirdi. Toʻgʻri chiziqli usulda yillik amortizatsiya 120 000 000 / 5 = 24 000 000 soʻm, oylik amortizatsiya esa 24 000 000 / 12 = 2 000 000 soʻmni tashkil etadi.

Nima nomoddiy aktiv hisoblanadi

Nomoddiy aktiv — moddiy-ashyoviy shaklga ega boʻlmagan, uzoq muddat faoliyatda yoki maʼmuriy vazifalarda foydalanish uchun saqlanadigan identifikatsiyalanadigan obyekt (7-son BHMSning 5-bandi). U ajratilishi va berilishi mumkin yoki shartnomaviy yoxud boshqa yuridik huquqlardan kelib chiqadi.

Tan olish uchun moddiy shaklning yoʻqligi, 12 oydan ortiq foydalanish, qayta sotish niyatining yoʻqligi, aktiv va mutlaq huquqni tasdiqlaydigan tegishli hujjatlar, identifikatsiya qilinish imkoniyati hamda kamida 50 BHM (7-son BHMSning 6-bandi) qiymat bir vaqtda mavjud boʻlishi kerak. Rahbar hisobot davri uchun pastroq qiymat chegarasini belgilashi mumkin. Joriy token boʻyicha 50 BHM 22.000.000 soʻmga teng.

Barcha mezonlar bajarilsa, NMA tarkibiga quyidagi huquqlar (7-son BHMSning 10-bandi) kirishi mumkin:

• ixtirolar, sanoat namunalari va foydali modellarga mutlaq huquqlar;
• dasturlar va maʼlumotlar bazalariga huquqlar;
• integral mikrosxemalar topologiyalariga huquqlar;
• tovar belgilari, xizmat koʻrsatish belgilari va tovar kelib chiqqan joy nomiga huquqlar;
• seleksiya yutuqlariga huquqlar;
• gudvill;
• tabiiy resurslardan foydalanish huquqlari;
• yer uchastkasidan foydalanish huquqi;
• NMA mezonlariga javob beradigan boshqa huquqlar.

Xodimlarning intellektual va ishchanlik sifatlari NMA hisoblanmaydi. Uskuna usiz ishlamaydigan oʻrnatilgan dasturiy taʼminot asosiy vosita bilan birga hisobga olinadi; mutlaq huquq bilan tasdiqlangan mustaqil dastur alohida NMA boʻlishi mumkin. Ushbu obyektlarni ajratish (7-son BHMSning 11-bandi) hisobvaraq tanlashdan oldin bajariladi.

NMA qiymati va ishlanma xarajatlari qanday hisobga olinadi

Xarid qilingan NMA qiymatiga berilayotgan huquq narxi, roʻyxatdan oʻtkazish va patent bojlari, bojxona toʻlovlari, qoplanmaydigan soliqlar, maslahat xizmatlari, vositachilar haqi, sugʻurta va foydalanishga tayyorlashga doir bevosita xarajatlar kiradi. Ushbu qiymat tarkibi (7-son BHMSning 15-bandi) shartnoma, qabul qilish hujjati, toʻlov hamda roʻyxatdan oʻtkazish hujjatlari bilan tasdiqlanadi.

Ichki loyiha boʻyicha avval ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik bosqichlari ajratiladi. Ilmiy-tadqiqot xarajatlari (11-son BHMSning 10-bandi) davr xarajati sifatida tan olinadi va keyingi davrda aktiv sifatida qayta tiklanmaydi.

Tajriba-konstruktorlik xarajatlari faqat toʻliq mezonlar toʻplami (11-son BHMSning 12-bandi) bajarilganda kapitallashtiriladi:

• mahsulot yoki jarayon aniqlangan, xarajatlar alohida ajratilishi va aniq baholanishi mumkin;
• yakunlash texnik jihatdan amalga oshirilishi mumkin;
• natija ishlab chiqarish, sotish yoki foydalanish uchun moʻljallangan;
• bozor mavjud yoki ichki foydalanishdan kelgusi naf olish tasdiqlangan;
• loyihani yakunlash va natijani bozorga chiqarish yoki qoʻllash uchun resurs hamda imkoniyatlar mavjud.

NMA qanday amortizatsiya qilinadi

NMA amortizatsiyasi aktiv hisobga qabul qilingan oydan keyingi oyning birinchi sanasidan boshlanadi. Amortizatsiyalanadigan qiymat toʻliq qoplangan yoki aktiv hisobdan chiqarilgan oydan keyingi oyning birinchi sanasida hisoblash toʻxtaydi. Ushbu boshlanish vaqti (7-son BHMSning 41-bandi) asosiy vosita qoidasidan farq qiladi.

Foydali xizmat muddati tan olishda patent, guvohnoma, shartnoma va boshqa huquqiy cheklovlar muddati yoki kutilayotgan naf davri boʻyicha belgilanadi. Muddatni aniqlash imkonsiz boʻlsa, standart besh yilni (7-son BHMSning 47-bandi) belgilaydi, biroq u tashkilot faoliyati muddatidan oshmasligi kerak.

NMA uchun xuddi shu usullar (7-son BHMSning 48-bandi) qoʻllanadi: toʻgʻri chiziqli, ishlab chiqarish, ikki baravar meʼyor bilan qoldiqni kamaytirish va yillar yigʻindisi usuli. Bir turdagi guruh uchun bitta usul ishlatiladi. Foydali xizmat muddati har yili koʻrib chiqiladi (7-son BHMSning 56-bandi), kutilayotgan naf olish shakli jiddiy oʻzgarsa, usul ham oʻzgartiriladi.

Misol. Tashkilot dasturiy mahsulotga mutlaq huquqni 18 000 000 soʻmga oldi va 2 000 000 soʻm roʻyxatdan oʻtkazish xarajatini toʻladi. Boshlangʻich qiymat 20 000 000 soʻm. Bu 50 BHMdan, yaʼni 22.000.000 soʻmdan kam, biroq hisob siyosatida 15 000 000 soʻmlik pastroq chegara belgilangan. 5 yillik muddatda toʻgʻri chiziqli oylik amortizatsiya 20 000 000 / 5 / 12 = 333 333,33 soʻmga teng.

Asosiy vosita va NMA qanday hisobdan chiqariladi

Asosiy vosita quyidagi asoslarda (5-son BHMSning 53-bandi) hisobdan chiqariladi: tugatish, sotish, ayirboshlash, tekinga berish, ustav kapitaliga ulush sifatida berish, moliyaviy ijaraga berish, kamomad yoki yoʻqotish, chiqayotgan taʼsischi bilan hisob-kitob va nodavlat notijorat tashkilotiga mulkiy badal berish.

NMA tugatish, sotish, ayirboshlash, tekinga berish, ustav kapitaliga ulush sifatida berish, chiqayotgan ishtirokchi bilan hisob-kitob, kamomad yoki yoʻqotish sababli hisobdan chiqariladi. Chiqib ketish asoslari (7-son BHMSning 67-bandi) operatsiyani hujjatlashtirish uchun boshlangʻich roʻyxat hisoblanadi.

NMA tugatilganda rahbar komissiya tuzadi. Komissiya yaroqsizlikni, chiqib ketish sabablarini, aybdor shaxslarni va natijaning ayrim qismlaridan foydalanish imkoniyatini aniqlaydi. Qaror dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. Dalolatnoma tasdiqlanmaguncha hisobdan chiqarish mumkin emas (NMAni hisobdan chiqarish nizomining 9-bandi). Moliyaviy natija chiqib ketish daromadidan qoldiq qiymat, bilvosita soliqlar va bogʻliq xarajatlarni ayirib, qayta baholash rezervini hisobga olgan holda aniqlanadi.

Qaysi hisobvaraqlar va provodkalar qoʻllanadi

Ishchi hisobvaraqlar rejasi kapital qoʻyilmalarni tan olingan aktivlar hamda jamgʻarilgan amortizatsiyadan ajratishi kerak. 21-son BHMS tashkilot hisob siyosatida batafsil belgilaydigan namunaviy bogʻlanishlarni beradi.

Boshlangʻich qiymat, jamgʻarilgan amortizatsiya va chiqib ketish natijasi provodkadan oldin hisoblanadi hamda yagona boshlangʻich hujjatlar toʻplamiga bogʻlanadi. Har bir inventar obyekti va mutlaq huquq boʻyicha tahliliy kartochka yuritiladi.

Inventarizatsiya qachon oʻtkaziladi

Asosiy vositalar kamida ikki yilda bir marta (19-son BHMSning 5-bandi), kutubxona fondlari esa besh yilda bir marta inventarizatsiya qilinadi. NMA uchun ham kamida ikki yillik davriylik belgilangan. Yillik moliyaviy hisobotdan oldin umumiy majburiy tekshiruv oʻtkaziladi, hisobot yilining birinchi oktabridan keyin tekshirilgan mol-mulk bundan mustasno.

Asosiy vositalar boʻyicha komissiya obyektlarni naturada koʻzdan kechiradi va roʻyxatga toʻliq nom, vazifa, inventar raqami hamda asosiy texnik yoki foydalanish koʻrsatkichlarini kiritadi. Ushbu haqiqiy koʻrik (19-son BHMSning 24-bandi) kartochka va registrlar bilan solishtiriladi.

NMA boʻyicha foydalanish huquqini tasdiqlovchi hujjatlar, shuningdek aktivning balansda toʻgʻri va oʻz vaqtida aks ettirilishi tekshiriladi. Bu hujjatli tekshiruv (19-son BHMSning 29-bandi), chunki koʻzdan kechiriladigan moddiy obyekt mavjud emas.

Aniqlangan farqlar solishtirish qaydnomalari bilan rasmiylashtiriladi va tartibga solish taklifi rahbarga taqdim etiladi. Inventarizatsiya natijalari (19-son BHMSning 70-bandi) u tugagan oyning hisobi va hisobotida, yillik tekshiruv natijalari esa yillik moliyaviy hisobotda aks ettiriladi.

Buxgalteriya hisobi soliq hisobidan nimasi bilan farq qiladi

Soliq hisobi buxgalteriya maʼlumotlari va boshqa hujjatlar bilan tasdiqlangan maʼlumotlardan boshlangʻich asos (SKning 76-moddasi) sifatida foydalanadi, biroq oʻz taʼriflari, qiymati, muddatlari va amortizatsiya meʼyorlarini qoʻllaydi. Shu sababli buxgalteriya provodkasi soliq qiymati ham avtomatik ravishda bir xil boʻlishini anglatmaydi.

Foyda soligʻi uchun asosiy vosita — tan olish paytida qiymati 50 BHMdan ortiq (SKning 306-moddasi) boʻlgan, soliq toʻlovchiga tegishli va ishlab chiqarish, xizmat yoki maʼmuriy maqsadlarda 12 oydan ortiq foydalaniladigan mol-mulk. Soliq toʻlovchi soliq hisob siyosatida pastroq chegarani belgilashi mumkin.

NMAning soliq taʼrifi 12 oydan ortiq ishlatiladigan, kelgusi naf keltirishi mumkin boʻlgan va hujjatlar bilan tasdiqlangan intellektual mulk obyektlari hamda oʻxshash huquqlarni qamrab oladi. Ushbu soliq mezonlari (SKning 307-moddasi) 7-son BHMSdan alohida tekshiriladi.

Misol. Uskuna 20 000 000 soʻm turadi. U buxgalteriya hisob siyosatidagi mezonlarga javob beradi va asosiy vosita sifatida tan olinadi. Foyda soligʻi uchun 50 BHM 22.000.000 soʻmga teng, shu sababli pastroq soliq chegarasi qabul qilinmagan boʻlsa, obyekt mezonga yetmaydi. Uning buxgalteriya va soliq amortizatsiyasi farq qiladi, farq esa tahliliy registrda yuritiladi.

Standartlarni va ishchi hisobvaraqlar rejasini tanlashning umumiy qoidalari BHMS boʻyicha hisob materialida yoritilgan. Usullar hamda qiymat chegaralarini belgilash tartibi hisob siyosati haqidagi maqolada berilgan.

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• Hisobvaraqlar rejasi va uni qoʻllash yoʻriqnomasini oʻz ichiga olgan 21-son BHMSning yangi tahriri 2025-yil 1-yanvardan qoʻllanmoqda.
• Prezidentning 2025-yil 15-sentabrdagi PQ-282-son qarori jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar reyestrini joriy etdi. Reyestrga kiritilgan tashkilot keyingi yilning birinchi yanvaridan MHXSga oʻtadi va belgilangan jadval boʻyicha keyinroq auditorlik xulosasi bilan MHXS hisobotini eʼlon qiladi.
• 2-son MHMS faqat 2027-yil 1-yanvardan kuchga kiradi. Ungacha bu kelgusi qoida boʻlib, amaldagi 5-son va 7-son BHMSlarning oʻrnini bosmaydi.

Hisob siyosatida nimalarni belgilash kerak

Asosiy vositalar va NMA uchun tan olish mezonlari hamda qiymat chegaralari, bir turdagi guruhlar tasnifi, hisob birliklari, keyingi baholash modellari, amortizatsiya usullari, tugatish qiymatiga yondashuv, foydali xizmat muddatini koʻrib chiqish, hujjatlar aylanishi, inventarizatsiya va ishchi hisobvaraqlarni belgilang. Asosiy vosita amortizatsiyasi usuli hisob siyosatida belgilanadi (5-son BHMSning 45-bandi).

Buxgalteriya va soliq hisob siyosatini alohida solishtiring. Har bir obyekt registrida buxgalteriya va soliq qiymati, tayyorlik yoki foydalanishga topshirish sanasi, muddat, usul, jamgʻarilgan amortizatsiya, modernizatsiya, qayta baholash va chiqib ketish hujjatlari boʻlsin. Shunda ikki tizim oʻrtasidagi farq davrni yopish va hisobotgacha kuzatiladi.

Koʻp beriladigan savollar

Asosiy vositalar uchun majburiy 50 BHM buxgalteriya chegarasi bormi?

Yoʻq. 5-son BHMS rahbarga asosiy vositalarni tan olish mezonlarini hisob siyosatida belgilashga ruxsat beradi va ular uchun umumiy 50 BHM chegarasini belgilamaydi. 50 BHMdan ortiq chegara foyda soligʻi uchun asosiy vosita taʼrifida bor. NMA uchun 7-son BHMS 50 BHM chegarasini nazarda tutadi, biroq rahbar hisobot davri uchun pastroq chegarani belgilashi mumkin.

Yangi uskuna amortizatsiyasi qachon boshlanadi?

5-son BHMS boʻyicha uskuna asosiy vositalar tarkibiga qabul qilinib, foydalanishga topshirilgan sanadan boshlanadi. Obyekt moʻljallangan foydalanish uchun tayyor boʻlmasa, yetkazib beruvchiga toʻlov yoki yetkazib berishning oʻzi yetarli emas. Sana foydalanishga topshirish dalolatnomasi va boshlangʻich hujjatlar bilan tasdiqlanadi, soʻng obyekt kapital qoʻyilmalardan tegishli asosiy vosita hisobvaragʻiga oʻtkaziladi.

Sayt yoki dastur NMA sifatida tan olinishi mumkinmi?

Ha, agar obyekt ajratiladigan yoki shartnomaviy yoxud boshqa yuridik huquqqa asoslangan boʻlsa, 12 oydan ortiq ishlatilsa, qayta sotish uchun saqlanmasa, naf keltira olsa, aniq baholansa va mutlaq huquq hujjatlari bilan tasdiqlansa. Boshqa shaxs servisidan foydalanish uchun toʻlov odatda xizmat yoki foydalanish huquqini tasdiqlaydi, biroq avtomatik tarzda tashkilotning oʻz NMA sini yaratmaydi.

Modernizatsiya taʼmirdan nimasi bilan farq qiladi?

Taʼmir dastlab kutilgan xususiyatlarni saqlaydi va davr xarajatiga yoki mahsulot tannarxiga kiritiladi. Modernizatsiya, rekonstruksiya yoki qoʻshimcha uskunalash faqat foydali xizmat muddati, quvvat, foydalanish sifati yoki boshqa dastlabki koʻrsatkichni oshirsa, qiymatni koʻpaytiradi. Xulosa texnik hisobot, smeta, ishlar yakuni dalolatnomasi va yangi qiymat hisob-kitobi bilan tasdiqlanadi.

NMA inventarizatsiyasida nima tekshiriladi?

Foydalanish huquqi hujjatlari, huquq muddati va koʻlami, huquq egasining shartnoma yoki guvohnomaga muvofiqligi, tan olish sanasi, qiymat, foydali xizmat muddati va amortizatsiya tekshiriladi. Keyin maʼlumot NMA kartochkasi, buxgalteriya hisobvaraqlari va balans bilan solishtiriladi. Moddiy tashuvchini koʻzdan kechirish mutlaq huquqning oʻzini tekshirish oʻrnini bosmaydi.