Oʻzbekistonda kompaniyani qayta tashkil etish: bosqichlar va majburiyatlar

Qayta tashkil etish biznes tuzilmasini huquq va majburiyatlarni huquqiy vorisga oʻtkazgan holda oʻzgartirish imkonini beradi. Mulkdorlar shaklni tanlaydi, qarorlar qabul qiladi, hujjatlarni tayyorlaydi, kreditorlarni xabardor qiladi va natijani davlat roʻyxatidan oʻtkazadi. Xodimlar, soliqlar, litsenziyalar va raqobat roziligi alohida tekshiriladi. Bunday rozilik uchun arizachi tushumning 0,05 foizini, ammo kamida 3.080.000 va koʻpi bilan 440.000.000 soʻm toʻlaydi.

Qisqacha:

• qonunda beshta shakl (FK 49-moddasi) nazarda tutilgan: qoʻshib yuborish, qoʻshib olish, boʻlish, ajratib chiqarish va oʻzgartirish;
• MChJ aniqlangan kreditorlarni yozma xabardor qiladi va qarordan keyin 30 kundan kechiktirmay (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun 60-moddasi) eʼlon beradi;
• roʻyxatdan oʻtkazish xizmatining oʻzi odatda 30 daqiqagacha (66-son qarorga 3-ilova) davom etadi, ammo tayyorgarlik, kreditorlar muddatlari va roziliklar koʻproq vaqt oladi;
• ariza berishdan oldin qarorlar, huquqiy vorislik, kreditorlar, ruxsatnomalar, mehnat hujjatlari, soliqlar va hisobni yagona qayta tashkil etish rejasi boʻyicha solishtiring.

Yangilangan: 2026-yil 05-sentyabr

Shakllar va korporativ qarorlar

Qayta tashkil etishning qanday shakllari bor

Shakl qaysi kompaniyalar tugatilishini, qaysi kompaniya faoliyatini davom ettirishini hamda huquq va majburiyatlar qanday taqsimlanishini belgilaydi. Qoʻshib yuborish va oʻzgartirishda yangi yuridik shaxs vujudga keladi; qoʻshib olishda qabul qiluvchi kompaniya qoladi; boʻlishda dastlabki kompaniya tugatiladi; ajratib chiqarishda esa u faoliyatini davom ettiradi. Har bir shakl uchun alohida vorislik qoidasi (FK 50-moddasi) amal qiladi.

Qoʻshib yuborish, qoʻshib olish va oʻzgartirishda barcha huquq va majburiyatlar topshirish hujjatida sanab oʻtilgan yoki oʻtilmaganidan qatʼi nazar oʻtadi. Boʻlish va ajratib chiqarishda taqsimlash balansiga amal qilinadi, shuning uchun undagi noaniqlik yangi kompaniyalarning solidar javobgarligi xavfini tugʻdiradi.

Qayta tashkil etish tugatish bilan bir xil emas: tugatishda faoliyat huquqiy vorisliksiz yakunlanadi. Biznes yangi yoki faoliyatini davom ettiradigan kompaniyaga oʻtmasdan yopilishi kerak boʻlsa, tugatish va bankrotlik haqidagi alohida maqola qoʻllanadi.

Qayta tashkil etish toʻgʻrisidagi qarorni kim qabul qiladi

Ixtiyoriy qayta tashkil etish toʻgʻrisidagi qarorni muassislar, ishtirokchilar yoki taʼsis hujjatlarida vakolat berilgan organ qabul qiladi. Qonunda nazarda tutilgan hollarda davlat organi yoki sud boʻlish yoxud ajratib chiqarishni majburan belgilashi mumkin; qaror bajarilmasa, sud uni amalga oshirish uchun boshqaruvchi tayinlashi mumkin.

Masʼuliyati cheklangan jamiyatda (MChJ) qayta tashkil etish umumiy yigʻilishning mutlaq vakolatiga (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun 31-moddasi) kiradi va kuzatuv kengashiga yoki ijro etuvchi organga berilmaydi. Qaror bir ovozdan (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun 35-moddasi) qabul qilinadi, shu sababli bayonnomada har bir ishtirokchining ovozi aks ettirilishi kerak.

Aksiyadorlik jamiyatida (AJ) ham qarorni aksiyadorlar umumiy yigʻilishi (AJ toʻgʻrisidagi Qonun 92-moddasi) qabul qiladi. Yigʻilishni chaqirishdan oldin ustav, har bir aksiya turiga doir huquqlar, xabardor qilish qoidalari va kun tartibiga kiritilishi shart boʻlgan masalalarni tekshiring.

Tartib va topshirish hujjatlari

Kompaniya qanday bosqichlarda qayta tashkil etiladi

Jarayon ariza berishdan emas, kelajakdagi biznes modelidan boshlanadi. Avval ishtirok etuvchi kompaniyalar, huquqiy vorislar, mulkdorlar tarkibi, ulushlar yoki aksiyalar, boshqaruv organlari hamda aktivlar, shartnomalar, xodimlar va soliq koʻrsatkichlarining taqsimoti aniqlanadi. Keyin ushbu model korporativ va hisob hujjatlariga aylantiriladi.

1. Mol-mulk, qarzlar, taʼminot, sud ishlari, xodimlar, litsenziyalar, ruxsatnomalar, tovar belgilari va hisobvaraqlarni qamrab olgan yuridik, soliq va buxgalteriya tekshiruvini oʻtkazing.
2. Shakl va huquqiy vorislarni tanlang. Boʻlish yoki ajratib chiqarishda har bir majburiyat qaysi vorisga oʻtishini oldindan belgilang.
3. Qarorlar, qoʻshib yuborish yoki qoʻshib olish shartnomasi, ustavlar, topshirish hujjati yoxud taqsimlash balansi loyihalarini tayyorlang.
4. Har bir ishtirokchi kompaniyaning vakolatli organidan qaror oling va eʼlon, xabarnomalar hamda roʻyxatdan oʻtkazish uchun masʼullarni tayinlang.
5. Eʼlonni joylashtiring, aniqlangan kreditorlarni yozma xabardor qiling va kelib tushgan talablarni koʻrib chiqing.
6. Raqobat, litsenziyalash yoki maxsus tarmoq qonuni talab qilsa, oldindan roziliklarni oling.
7. Davlat roʻyxatidan oʻtkazish uchun hujjat bering, reyestrga yozuv kiritilgach esa hisob, kadrlar hujjatlari, shartnomalar yigʻmajildi va tizimlarga kirishni huquqiy vorisga topshiring.

MChJlar qoʻshib yuborilganda har bir jamiyat shartnomani, yangi kompaniya ustavini va topshirish hujjatini (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun 61-moddasi) tasdiqlaydi, qoʻshma yigʻilish esa boshqaruv organlarini saylaydi. Qoʻshib olishda har bir jamiyat shartnomani, qoʻshib olinayotgan MChJ topshirish hujjatini tasdiqlaydi, qoʻshma yigʻilish esa qabul qiluvchi MChJ (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun 62-moddasi) ishtirokchilari va ulushlaridagi oʻzgarishlarni belgilaydi.

Boʻlishda qaror tartib va shartlarni, yangi jamiyatlar tuzilishini hamda taqsimlash balansini (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun 63-moddasi) qamrab oladi. Ajratib chiqarishda dastlabki MChJ saqlanib qoladi, biroq yigʻilish yangi jamiyatlar, ularning hujjatlari va majburiyatlar taqsimotini (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun 64-moddasi) ham tasdiqlaydi.

Oʻzgartirishda qaror shartlarni, ulushlarni aksiyalar, ulushlar yoki paylarga ayirboshlashni, taʼsis hujjatlari va topshirish hujjatini belgilaydi. MChJ qonunchilik ruxsat bergan boshqa tijorat shakliga (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun 65-moddasi) oʻzgartirilishi mumkin.

Topshirish hujjati yoki taqsimlash balansi qanday tuziladi

Topshirish hujjati va taqsimlash balansi barcha kreditorlar va qarzdorlar oldidagi barcha majburiyatlarni, shu jumladan nizolashilayotgan majburiyatlarni qamrab olishi shart. Qayta tashkil etish toʻgʻrisida qaror qabul qilgan organ hujjatni tasdiqlaydi va taʼsis hujjatlari bilan birga topshiradi. Hujjat yoki huquqiy vorislik qoidasi boʻlmasligi roʻyxatdan oʻtkazishni rad etish uchun asos boʻladi (FK 51-moddasi).

23-sonli buxgalteriya hisobining milliy standarti topshirish hujjatlariga moliyaviy hisobot (23-sonli BHMS 11-bandi), inventarizatsiya dalolatnomalari, boshlangʻich hujjatlar, debitorlik va kreditorlik qarzlari tafsilotlarini ilova qilishni talab qiladi. Roʻyxatda kreditorlar xabardor qilingani haqidagi maʼlumotlar ham aks ettiriladi.

Baholash usulini muassislar qarori belgilaydi. Standart balans, boshlangʻich, qoldiq, tiklash, nominal, haqiqiy toʻliq ishlab chiqarish tannarxi, bevosita haqiqiy tannarx, reja yoki normativ va bozor qiymatini (23-sonli BHMS 16-bandi) qoʻllashga ruxsat beradi. Tegishli aktivlar guruhiga bitta usulni izchil qoʻllang va natijani moliyaviy hisobot bilan solishtiring.

Amaliyotda yordamchi reyestr yuritish foydali: unda har bir aktiv, balans qiymati, yuklama, shartnoma, huquqiy voris, boshlangʻich hujjat va masʼul shaxs koʻrsatiladi. Nizoli qarz boʻyicha ish yakunlanishini kutmasdan nizo, hisobdagi summa, sud ishi yoki talabnoma va tanlangan huquqiy vorisni yozing.

Kreditorlar va roʻyxatdan oʻtkazish

Kreditorlar qanday xabardor qilinadi

Umumiy qoida kreditorlarni yozma xabardor qilishni talab etadi. Kreditor majburiyatni bekor qilishni yoki muddatidan oldin bajarishni hamda zararni qoplashni talab qilishi mumkin. Agar taqsimlash balansida qarzdor aniqlanmasa, yangi kompaniyalar solidar javob beradi (FK 52-moddasi).

MChJ kreditori xabarnoma olingan yoki eʼlon berilganidan keyin 30 kun ichida talab qoʻyadi. AJ uchun alohida tartib amal qiladi: jamiyat qarordan keyin 30 kun ichida (AJ toʻgʻrisidagi Qonun 92-moddasi) yozma xabarnoma yuboradi, talab muddati esa shaklga bogʻliq.

Buxgalteriya, shartnomalar, sud ishlari va taʼminot hujjatlaridan yagona kreditorlar reyestrini tuzing. Har bir manzil boʻyicha xabarnoma matni, yuborish sanasi, yetkazilganlik dalili, talab mazmuni, javob va bajarish usulini saqlang. Eʼlon aniqlangan kreditorga alohida xat yuborish oʻrnini bosmaydi.

Qayta tashkil etish qanday roʻyxatdan oʻtkaziladi

Ariza berishdan oldin kompaniya Yagona portalda eʼlon joylashtiradi; bosma nashrda eʼlon berish talab qilinmaydi. AJ maʼlumotni Yagona korporativ axborot portalida va oʻz korporativ saytida eʼlon qiladi. Ushbu harakatlar ketma-ketligi (Nizom 28-bandi) muhim: eʼlon roʻyxatdan oʻtkazish yoki qayta roʻyxatdan oʻtkazishdan oldin beriladi.

Eʼlonda qayta tashkil etish shakli va muddati, qaror rekvizitlari, ishtirok etuvchi, tuziladigan, faoliyatini davom ettiradigan va tugatiladigan kompaniyalar, shuningdek kreditorlar talablarini berish tartibi va muddatlari koʻrsatiladi. Nizomning 10-ilovasi eʼlonning toʻliq maʼlumotlar tarkibini belgilaydi.

Arizada barcha aniqlangan kreditorlar xabardor qilingani tasdiqlanadi va eʼlonga havola koʻrsatiladi. AJ uchun elektron shakl maxsus eʼlon kanalini hisobga oladi. Notoʻgʻri tasdiq kreditorlar oldidagi majburiyatni bekor qilmaydi.

Roʻyxatdan oʻtkazish yoʻli shaklga bogʻliq. Ajratib chiqarishda dastlabki kompaniya qayta roʻyxatdan oʻtkaziladi va yangi kompaniya roʻyxatdan oʻtkaziladi; qoʻshib olishda qabul qiluvchi kompaniya qayta roʻyxatdan oʻtkazilib, qoʻshib olingan kompaniya tugatilgani qayd etiladi; qoʻshib yuborish, boʻlish va oʻzgartirishda yangi yuridik shaxslar roʻyxatdan oʻtkaziladi. Qoʻshib olish va oʻzgartirish uchun topshirish hujjati, ajratib chiqarish uchun taqsimlash balansi topshiriladi. Ushbu hujjatlar va yoʻllar Roʻyxatdan oʻtkazish nizomida belgilangan.

30 daqiqalik muddat tayyor va toʻliq yigʻmajild boʻyicha xizmatga tegishli. Kapital va ulushlar oʻzgarishi 16 ish soatigacha, tezlashtirilgan tartibda esa ikki soatgacha koʻrib chiqiladi. Umumiy kalendar korporativ yigʻilishlar, kreditorlarning 30 yoki 60 kunlik muddatlari va oldindan roziliklarni ham hisobga olishi kerak.

Oddiy kompaniyaga tatbiq etiladigan asoslar jumlasiga toʻlov toʻliq boʻlmagani, hujjatlar notoʻgʻri organga berilgani, yigʻmajild toʻliq emasligi, qaror vakolatsiz organ tomonidan qabul qilingani, shaklga ruxsat yoʻqligi va kapital talablariga rioya etilmagani kiradi. Nizom asoslarning toʻliq yopiq roʻyxatini beradi; qayta tashkil etish maqsadga muvofiq emasligi ular qatoriga kirmaydi.

Ushbu maqola qayta tashkil etishning oʻziga xos jihatlarini tushuntiradi. Biznesni roʻyxatdan oʻtkazish haqidagi umumiy maqola elektron ariza, roʻyxat maʼlumotlari va tizimni izohlaydi; undan ariza shakli va keyingi qayta roʻyxatdan oʻtkazishni tekshirishda foydalaning.

Shartnomalar, xodimlar va hisob

Shartnomalar, litsenziyalar va tovar belgilariga nima boʻladi

Shartnomaviy huquq va majburiyatlar universal huquqiy vorislik tartibida oʻtadi, ammo amaliy ishlar qoladi. Kontragentlarga huquqiy voris rekvizitlarini yuboring, shartnomadagi xabardor qilish shartlarini bajaring, bank va toʻlov maʼlumotlarini yangilang, asl hujjatlarni topshiring hamda elektron yigʻmajildlarga kirishni taqdim eting. Nazorat oʻzgarishi haqidagi shartni huquqiy vorislikning oʻzidan alohida tahlil qiling.

Litsenziya har doim ham kompaniya ortidan avtomatik oʻtmaydi. Oʻzgartirishdan keyin huquqiy voris qayta roʻyxatdan oʻtkazilgach besh ish kuni ichida (Litsenziyalash toʻgʻrisidagi Qonun 30-moddasi) qayta rasmiylashtirishga ariza beradi. Qoʻshib yuborishda barcha ishtirokchilarda ayni faoliyat uchun litsenziya boʻlsa, qayta rasmiylashtirish mumkin. Roʻyxatdan oʻtkazuvchi organ orqali ariza bepul, alohida arizada esa dastlabki arizani koʻrib chiqish yigʻimining 50 foizi olinadi.

Misol. Muayyan litsenziya boʻyicha dastlabki arizani koʻrib chiqish yigʻimi 2 000 000 soʻm deb belgilangan boʻlsa, alohida qayta rasmiylashtirish 2 000 000 × 50% = 1 000 000 soʻm turadi. Roʻyxatdan oʻtkazuvchi organ orqali bu toʻlov nolga teng. Dastlabki yigʻim stavkasi aynan shu litsenziya qoidalaridan olinadi.

Yuridik shaxs qayta tashkil etish natijasida tugatilganda uning litsenziyasi yoki ruxsatnomasi, umumiy qoida boʻyicha, bekor qilinadi (Litsenziyalash toʻgʻrisidagi Qonun 33-moddasi). Oʻzgartirish hamda barcha yangi kompaniyalarda ayni faoliyatga bir xil litsenziya boʻlgan qoʻshib yuborish bundan mustasno. Tarmoq qonuni korporativ qarordan oldin qoʻshimcha rozilik talab qilishi mumkin.

Qoʻshib yuborishda tovar belgisiga doir huquq yangi kompaniyaga, qoʻshib olishda qabul qiluvchi kompaniyaga, boʻlishda esa tegishli ishlab chiqarishni olgan huquqiy vorisga oʻtadi. Oldingi egada ishlab chiqarishning bir qismi qolsa, har ikkala yuridik shaxs Vazirlikda roʻyxatdan oʻtkaziladigan oʻzaro kelishuvga koʻra tovar belgisining birgalikdagi egalari deb eʼtirof etilishi mumkin. Ushbu maxsus huquqiy vorislik (Tovar belgilari toʻgʻrisidagi Qonun 31-moddasi) topshirish hujjatlarida aks ettiriladi.

Xodimlarga nima boʻladi

Qayta tashkil etish mehnat shartnomalarini oʻz-oʻzidan bekor qilmaydi. Yakka tartibdagi mehnat munosabatlari xodimning roziligi bilan davom etadi; xodim davom ettirishni rad etsa, shartnoma ishdan boʻshatish nafaqasi bilan bekor qilinishi mumkin. Mehnat kodeksi buni ish beruvchi tashabbusiga koʻra boʻshatishdan ajratadi va munosabatlar davom etishini (MK 156-moddasi) belgilaydi.

Jamoa shartnomasi qayta tashkil etish davrida amal qiladi. Jarayon tugaganidan keyin bir oy ichida jamoaviy muzokaralarning istalgan tarafi shartnomani qayta koʻrib chiqish yoki saqlab qolishni taklif qilishi mumkin. Ushbu bir oylik muddat (MK 73-moddasi) mavjud shartlarni avtomatik bekor qilmaydi.

Xodim aynan qayta tashkil etish sababli ishni davom ettirishni rad etsa, nafaqani ish beruvchi toʻlaydi. Qonundagi eng kam miqdor shu ish beruvchidagi stajga bogʻliq va oʻrtacha ish haqi foizi (MK 173-moddasi) sifatida belgilanadi:

• 3 yilgacha — 50%;
• 3 yildan 5 yilgacha — 75%;
• 5 yildan 10 yilgacha — 100%;
• 10 yildan 15 yilgacha — 150%;
• 15 yildan ortiq — 200%.

Jamoa shartnomasi, lokal hujjat yoki mehnat shartnomasi ushbu miqdorlarni ish beruvchi hisobidan oshirishi mumkin. Qayta tashkil etishdan keyingi shtat qisqarishi oʻz asosi, xabarnomasi va toʻlovlariga ega alohida tartibdir; uni qayta tashkil etishning oʻzi bilan almashtirib boʻlmaydi.

Misol. 8 yillik stajga va 6 000 000 soʻm oʻrtacha oylik ish haqiga ega xodim qayta tashkil etishdan keyin ishni davom ettirishni rad etdi. Eng kam nafaqa 6 000 000 × 100% = 6 000 000 soʻmni tashkil etadi. Shu bazada 15 yildan ortiq staj boʻlsa, eng kam miqdor 6 000 000 × 200% = 12 000 000 soʻm boʻlar edi.

Soliqlar va buxgalteriya hisobi qanday oʻtadi

Soliq majburiyati qayta tashkil etishda yoʻqolmaydi. Huquqiy voris jarayon tugashidan oldin qoidabuzarlikni bilmagan boʻlsa ham majburiyatni bajaradi; ilgari hisoblangan qarz, penya va jarimalar oʻtadi, toʻlov muddatlari yangidan boshlanmaydi. Boʻlishda qarz balans boʻyicha taqsimlanadi, ammo taqsimot noaniq yoki soliqdan qochishga qaratilgan boʻlsa, sud solidar javobgarlik belgilashi mumkin. Bu oqibatlar soliq huquqiy vorisligiga (SK 92-moddasi) kiradi.

Ortiqcha toʻlov avval jarayon tugaganidan keyin bir oy ichida qarzga hisobga olinadi. Qarz boʻlmasa, huquqiy voris qaytarish uchun ariza beradi va summa topshirish hujjatlariga muvofiq taqsimlanadi. Soliq hisob hujjatlarini saqlash majburiyati ham huquqiy vorisga oʻtadi (SK 79-moddasi), shu sababli arxivni topshirish yakuniy dalolatnomaga kiritiladi.

Hali hisobga olinmagan QQS huquqiy voris QQS toʻlovchisi boʻlsa va hisobvaraq-fakturalarga ega boʻlsa, unga oʻtadi. Huquqiy voris QQS toʻlovchisi boʻlmasa, qayta tashkil etilayotgan kompaniya ilgari hisobga olingan soliqni tuzatadi. SKning 276-moddasi ushbu QQS tartibini belgilaydi.

Boʻlish yoki ajratib chiqarishda soliq zararlari topshirilgan aktivlar qiymatining taqsimlash balansidan oldingi kundagi jami aktivlar qiymatidagi ulushiga mutanosib taqsimlanadi. Shu tarzda oʻtkazilgan zararlar keyingi qayta tashkil etishda yana oʻtkazilmaydi. SKning 334-moddasi zararni taqsimlash qoidasini belgilaydi.

Tugatilayotgan kompaniya reyestrga yozuv kiritilishidan oldingi kun uchun yakuniy hisobot (23-sonli BHMS 20-bandi) tuzadi. Aktivlarni topshirish sanasi reyestr sanasiga mos kelmasa, oraliq davr uchun alohida hisobot (23-sonli BHMS 23-bandi) tuziladi. Yangi kompaniya roʻyxatdan oʻtkazilgan sana uchun topshirish hujjatlari va tugatilgan kompaniyaning yakuniy hisoboti asosida boshlangʻich hisobot (23-sonli BHMS 26-bandi) tuzadi.

Roziliklar va MChJ hamda AJ xususiyatlari

Raqobat organining oldindan roziligi qachon kerak

Qoʻshib yuborish yoki qoʻshib olishdan oldin iqtisodiy konsentratsiya chegaralarini tekshiring. Taraflardan kamida bittasining oldingi kalendar yildagi aktivlari yoki tushumi 250 000 bazaviy hisoblash miqdoridan (BHM), yaʼni 110.000.000.000 soʻmdan oshsa yoxud taraflarning jami aktivlari yoki tushumi 500 000 BHM, yaʼni 220.000.000.000 soʻmdan oshsa, oldindan rozilik kerak. Ustav kapitali oʻzgarmaydigan oʻzgartirish istisnolar roʻyxatiga (Raqobat toʻgʻrisidagi Qonun 26-moddasi) kiradi.

Misol. Birinchi kompaniya aktivlari 114.400.000.000 soʻm, ikkinchisiniki 35.200.000.000 soʻm. Ularning jami 220.000.000.000 soʻmdan kam boʻlsa ham, birinchi kompaniya 110.000.000.000 individual chegaradan oshgan, shu sababli qoʻshib yuborishdan oldin rozilik olinadi.

Asosiy, ammo toʻliq boʻlmagan yigʻmajildga ariza, faoliyat va tovarlar haqidagi maʼlumotlar, ikki yillik moliyaviy va statistika hisobotlari, shaxslar guruhi tuzilmasi hamda 25 foizdan ortiq nazorat qiluvchi benefitsiarlar haqidagi maʼlumotlar kiradi. Odatdagi koʻrib chiqish 30 kalendar kungacha davom etadi; raqobat cheklanishi ehtimoli boʻlsa, muddat koʻpi bilan ikki oyga uzaytiriladi. Hujjatlarning toʻliq roʻyxati (Raqobat toʻgʻrisidagi Qonun 27-moddasi) har bir ishtirokchi tarafga tatbiq etiladi.

Arizachi rozilik uchun taraflarning oldingi kalendar yildagi tushumining 0,05 foizi, tushum boʻlmasa balansdagi aktivlar qiymati asosida yigʻim toʻlaydi. 2022-yil 1-avgustdan eng kam miqdor 7 BHM, yaʼni 3.080.000 soʻm, eng koʻp miqdor 1 000 BHM, yaʼni 440.000.000 soʻm. Formulani 2019-yil 24-yanvardagi PQ-4126-son qaror belgilaydi.

Misol. Taraflarning jami tushumi 20 000 000 000 soʻm boʻlsa, hisob 20 000 000 000 × 0,05% = 10 000 000 soʻmni tashkil etadi. Bu 3.080.000 soʻmlik eng kam miqdordan yuqori va 440.000.000 soʻmlik eng koʻp miqdordan past, demak yigʻim 10 000 000 soʻm boʻladi.

Davlat ishtirokidagi kompaniya yoki uning affillangan shaxsi alohida qoida boʻyicha oldindan rozilik oladi. Vakolatli organ ikki oy ichida (Raqobat toʻgʻrisidagi Qonun 25-moddasi) qaror qabul qiladi, rozilik esa bir yil amal qiladi. Bu tekshiruv xususiy iqtisodiy konsentratsiya uchun umumiy chegaralardan mustaqil oʻtkaziladi.

Majburiy roziliksiz qayta tashkil etish moliyaviy sanksiyaga sabab boʻladi: qoʻshib yuborish yoki qoʻshib olish uchun 440.000.000 soʻm, davlat kompaniyasini qayta tashkil etish uchun 44.000.000 soʻm, axborot bermaslik uchun 22.000.000 soʻm. Miqdorlarni Raqobat toʻgʻrisidagi Qonun (42-modda) belgilaydi. Birinchi kam taʼsirli qoidabuzarlik ogohlantirishga olib kelishi mumkin, sanksiya esa huquqbuzar uni tan olib ixtiyoriy toʻlamasa, odatda sud tomonidan qoʻllanadi.

Misol. Amaldagi BHM boʻyicha majburiy roziliksiz xususiy qoʻshib yuborish sanksiyasi 1 000 × 440 000 = 440.000.000 soʻm. Davlat kompaniyasi uchun hisob 100 × 440 000 = 44.000.000 soʻm, axborot bermaslik uchun esa 50 × 440 000 = 22.000.000 soʻmni tashkil etadi.

Ustun mavqega ega kompaniyaga qarshi boshqa choralar natija bermasa, sud boʻlish yoki ajratib chiqarishni majburan belgilashi mumkin. Buning uchun uchala shart birga mavjud boʻlishi kerak: tashkiliy va hududiy ajratish imkoniyati, uzviy texnologik bogʻliqlikning yoʻqligi va yangi kompaniyalarning mustaqil ishlash imkoniyati. Bular ixtiyoriy tartib emas, balki uchta majburiy shartdir (Raqobat toʻgʻrisidagi Qonun 28-moddasi).

MChJ va AJ qoidalari nimasi bilan farq qiladi

MChJ uchun bir ovozdan qaror va ulushlarni shartnoma asosida tartibga solish asosiy masalalardir. Qatnashmagan yoki noqonuniy qarorga qarshi ovoz bergan ishtirokchi uni bilgan yoki bilishi kerak boʻlgan kundan boshlab ikki oy ichida nizolashishi mumkin; yigʻilishda qatnashgan shaxs uchun muddat qaror sanasidan boshlanadi. Ushbu nizolashish huquqi (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun 45-moddasi) faqat qayta tashkil etishga qarshi boʻlganlik sababli ulushni avtomatik sotish huquqini bermaydi.

AJning ovoz beruvchi aksiyalari egasi qayta tashkil etishga qarshi ovoz bergan yoki uzrli sabab bilan qatnashmagan boʻlsa, barcha yoki bir qism aksiyalarini jamiyat qaytarib sotib olishini talab qilish huquqiga ega. Aksiyalarni qaytarib sotib olish (AJ toʻgʻrisidagi Qonun 40-moddasi) yigʻilish xabarnomasida narx va talab tartibi bilan birga tushuntiriladi.

Talab qarordan keyin 30 kun ichida beriladi, shundan soʻng AJ talab qoʻygan aksiyadorlardan aksiyalarni 10 kun ichida sotib oladi. Ushbu ikki muddat (AJ toʻgʻrisidagi Qonun 41-moddasi) ketma-ket hisoblanadi. Oʻzgartirish bundan mustasno boʻlib, sotib olishning jami summasi sof aktivlarning 10 foizidan (AJ toʻgʻrisidagi Qonun 41-moddasi) oshmaydi.

Misol. AJning sof aktivlari 10 000 000 000 soʻm boʻlsa, qaytarib sotib olishning umumiy chegarasi 10 000 000 000 × 10% = 1 000 000 000 soʻmni tashkil etadi. Talablar bundan koʻp boʻlsa, aksiyalar talab qilingan miqdorlarga mutanosib sotib olinadi; oʻzgartirishda ushbu chegara qoʻllanmaydi.

AJning qoʻshib yuborilishi tashkiliy shakl boʻyicha cheklangan: u boshqa AJ yoki MChJ bilan qoʻshib yuborilishi mumkin, boshqa shakldagi kompaniya bilan esa mumkin emas. AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 93-moddasi ushbu shakllar cheklovini belgilaydi. Har bir ishtirokchi jamiyat shartnoma, topshirish hujjati va yangi ustavni tasdiqlaydi, qoʻshma yigʻilish esa boshqaruv organlarini saylaydi (AJ toʻgʻrisidagi Qonun 93-moddasi).

MChJ va aksiyadorlik jamiyati haqidagi alohida maqolalar boshqaruv, kapital va mulkdorlar huquqlarini batafsil tushuntiradi. Qayta tashkil etish shaklini tanlagandan keyin yigʻilish, ustav, ulushlar yoki aksiyalarni tayyorlashda ulardan foydalaning.

Oʻzgarishlar va arizadan oldingi tekshiruv

2025–2026-yillarda nima oʻzgardi

• 2026-yil 21-apreldagi OʻRQ-1137 2026-yil 22-iyulda kuchga kirdi va oldingi MChJ toʻgʻrisidagi Qonunni almashtirdi. Endi uning 60-moddasi MChJni qayta tashkil etish, kreditorlarni yangilangan tartibda xabardor qilish va roʻyxatdan oʻtkazishda xabarnomani tasdiqlashni tartibga soladi.
• 2026-yil 21-apreldagi OʻRQ-1137 2026-yil 22-iyuldan MChJni qayta tashkil etishni bir ovozdan maʼqullashni belgiladi. Bayonnoma avvalgi hujjatning raqamlari va matniga emas, yangi Qonunga muvofiq tayyorlanadi.

Hujjat topshirishdan oldin nimalarni tekshirish kerak

Hujjat topshirishdan oldin nazorat yigʻmajildini tuzing va har bir band uchun masʼul shaxsni belgilang. Unda quyidagilar boʻlishi kerak:

• barcha vakolatli organlarning qarorlari va yigʻilishlar toʻgʻri chaqirilganining dalillari;
• qoʻshib yuborish yoki qoʻshib olish shartnomasi, ustavlar, topshirish hujjati yoxud taqsimlash balansi;
• inventarizatsiya, baholash, qarzlar, sud ishlari va soliq koʻrsatkichlari tafsilotlari;
• kreditorlar reyestri, eʼlon, yozma xabarnomalar dalillari va talablar natijalari;
• bitimdan oldin talab qilinsa, raqobat yoki tarmoq organining roziligi;
• litsenziyalar, ruxsatnomalar, tovar belgilari, koʻchmas mulk, hisobvaraqlar va elektron kirish rejasi;
• xodimlar roʻyxati, ularning roziligi yoki rad javobi, nafaqa hisoblari va topshirilgan kadrlar hujjatlari;
• yakuniy, oraliq va boshlangʻich moliyaviy hisobotlar hamda soliq va buxgalteriya arxivini topshirish dalolatnomasi.

Yakuniy tekshiruv har bir aktiv, qarz, xodim va ruxsatnoma boʻyicha bir savolga javob berishi kerak: huquqiy voris kim, buni qaysi hujjat tasdiqlaydi va reyestrga yozuv kiritilgandan keyin qanday harakat qoladi? Aniq javob boʻlmasa, hujjatlar yigʻmajildi topshirishga tayyor emas.

Koʻp beriladigan savollar

Soliq qarzi bor kompaniyani qayta tashkil etish mumkinmi?

Ha. Qarz yoʻqolmaydi va Soliq kodeksi qoidalari boʻyicha huquqiy vorisga oʻtadi. Toʻlov muddatlari yangidan boshlanmaydi, jarayon tugashidan oldin hisoblangan penya va jarimalar ham saqlanadi. Boʻlishda qarz taqsimlash balansi boʻyicha taqsimlanadi; taqsimot noaniq yoki toʻlovdan qochishga qaratilgan boʻlsa, sud solidar javobgarlik belgilashi mumkin. Ariza berishdan oldin qarzni soliq solishtiruvi va topshirish hujjatlariga kiriting.

Qayta tashkil etish uchun har bir kreditorning roziligi kerakmi?

Umumiy qoida har bir kreditorning roziligini emas, uni xabardor qilishni talab etadi. Kreditor boshqa himoya vositasini oladi: u majburiyatni bekor qilishni yoki muddatidan oldin bajarishni va zararni qoplashni talab qilishi mumkin. Sud sanatsiyasidagi kompaniya uchun Roʻyxatdan oʻtkazish nizomi kreditorlar yigʻilishi yoki qoʻmitasining roziligini alohida talab qiladi, shu sababli kalendar tasdiqlanishidan oldin kompaniya maqomini tekshiring.

Shartnomalar huquqiy vorisga avtomatik oʻtadimi?

Qoʻshib yuborish, qoʻshib olish yoki oʻzgartirishda huquq va majburiyatlar topshirish hujjati qanchalik toʻliq ekanidan qatʼi nazar qonun asosida oʻtadi. Boʻlish yoki ajratib chiqarishda tegishli huquqiy vorisni taqsimlash balansi belgilaydi. Kontragentlarni amaliy xabardor qilish, rekvizitlarni yangilash va litsenziya, kirish yoki nazorat oʻzgarishi shartlarini tekshirish zarur. Majburiyat balansda qolib ketsa, yangi kompaniyalar kreditor oldida solidar javob berishi mumkin.

Xodimlarni faqat qayta tashkil etish sababli boʻshatish mumkinmi?

Yoʻq. Qayta tashkil etishning oʻzi mehnat shartnomasini bekor qilish uchun asos emas; munosabatlar xodimning roziligi bilan davom etadi. Xodim qayta tashkil etish sababli davom ettirishni rad etsa, shartnoma maxsus asos boʻyicha ishdan boʻshatish nafaqasi bilan bekor qilinadi. Keyingi shtat yoki lavozim qisqarishi alohida tartib boʻlib, mustaqil asos, xabarnoma, mos ish taklifi va qonunda nazarda tutilgan toʻlovlarni talab qiladi.

Qayta tashkil etish qachon tugallangan hisoblanadi?

Qoʻshib yuborish, boʻlish, ajratib chiqarish va oʻzgartirishda yakun odatda yangi yuridik shaxslar davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi bilan bogʻliq. Qoʻshib olishda yagona davlat reyestriga qoʻshib olingan kompaniya faoliyati tugatilgani haqidagi yozuv kiritilganda jarayon tugaydi. Bu sanadan keyin ham hisob, kadrlar va ruxsatnomalar boʻyicha ishlar qoladi: hisobotlarni tuzish, arxivni topshirish, litsenziyalarni qayta rasmiylashtirish va kontragentlar hamda maxsus reyestrlarda huquqiy voris maʼlumotlarini yangilash kerak.