Oʻzbekistonda dehqon xoʻjaligi: yer, roʻyxatdan oʻtish va soliqlar

Dehqon xoʻjaligi oila aʼzolarining shaxsiy mehnati asosida qishloq xoʻjaligi mahsulotini yetishtiradi va sotadi. U yuridik shaxs tashkil etgan yoki tashkil etmagan holda faoliyat yuritishi mumkin. Odatdagi yer maydoni 0,06 gektardan 1 gektargacha (Qonunning 8-moddasi), roʻyxatdan oʻtkazish va reyestrdan koʻchirma berish esa bepul.

Qisqacha:

• Dastlab yerga boʻlgan huquq olinadi, undan keyin xoʻjalik hisobga qoʻyiladi yoki yuridik shaxs sifatida roʻyxatdan oʻtkaziladi.
• Odatdagi yer maydoni 0,06–1 gektar (Qonunning 8-moddasi); ayrim ozuqa ekinlari loyihalarida yuqoriroq chegara bor.
• Qonunda koʻrsatilgan yerlarning ijara muddati 30 yil (Qonunning 6-moddasi); mavsumiy ikkilamchi ijara koʻpi bilan bir yilga beriladi.
• Xoʻjalikning oʻzi yetishtirgan mahsulotni sotishdan olgan daromadi soliqqa tortilmaydi (Qonunning 13-moddasi), ammo yer, suv va ijtimoiy soliq majburiyatlari saqlanadi.
• Bu shakl qishloq xoʻjaligi yerida oʻzi mehnat qiladigan hamda ixtisoslashuv, suv limiti va tuproqni muhofaza qilish talablariga rioya eta oladigan oilaga mos keladi.

Yangilangan: 2026-yil 05-sentyabr

Xoʻjalik maqomi va taʼsischilar

Dehqon xoʻjaligi nima

Dehqon xoʻjaligi — boshligʻiga berilgan yer uchastkasida qishloq xoʻjaligi mahsulotini yetishtiradigan va sotadigan oilaviy tadbirkorlik subyekti. Ishlab chiqarish aʼzolarning shaxsiy mehnatiga (Dehqon xoʻjaligi toʻgʻrisidagi qonunning 3-moddasi) asoslanadi. Aʼzolar tanloviga koʻra xoʻjalik yuridik shaxs tashkil etgan yoki tashkil etmagan holda ishlashi mumkin.

Dehqon xoʻjaligidan farqli ravishda fermer xoʻjaligining aʼzolik modeli va yer oʻlchamlari boshqacha boʻlib, u albatta yuridik shaxs hisoblanadi. Fermer xoʻjaligi ijaraga olingan yerda tovar qishloq xoʻjaligi mahsulotini ishlab chiqarishga moʻljallangan. Shaxsiy tomorqa xoʻjaligi esa tomorqa yer uchastkasida (Shaxsiy tomorqa xoʻjaligi toʻgʻrisidagi qonunning 3-moddasi) ish yuritadi va alohida qonun bilan tartibga solinadi.

Ushbu maqola oila aʼzolarining mehnatiga asoslangan xoʻjalik haqida. Kattaroq yerda tovar ishlab chiqaruvchiga oid qoidalar fermer xoʻjaligi haqidagi maqolada, oilaga tegishli alohida yuridik shaxs esa oilaviy korxona haqidagi maqolada tushuntirilgan. Yer olish tartibini boshlashdan oldin bu farqlarni hisobga olish kerak.

Dehqon xoʻjaligini kim tashkil etishi mumkin

Xoʻjalik boshligʻi muomala layoqatiga ega, 18 yoshga toʻlgan (Qonunning 4-moddasi) Oʻzbekiston fuqarosi yoki Oʻzbekistonda doimiy yashaydigan fuqaroligi boʻlmagan shaxs boʻlishi mumkin. Yerga ijara, ikkilamchi ijara yoki saqlanib qolgan meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilish huquqi aynan shu shaxsga berilishi lozim.

Qonun xoʻjalik aʼzosi boʻlishi mumkin boʻlgan (Qonunning 5-moddasi) oila aʼzolarining toʻliq roʻyxatini belgilaydi:

• oila boshligʻi va uning eri yoki xotini;
• ota-onasi;
• bolalari, shu jumladan farzandlikka olingan bolalari;
• bobosi, buvisi va nabiralari;
• voyaga yetgan bolalari va nabiralarining eri yoki xotini, tugʻishgan hamda oʻgay aka-ukalari va opa-singillari, shuningdek ularning eri yoki xotini, agar ular mehnatga layoqatli yoshga yetgan boʻlsa.

Boshliq xoʻjalik nomidan vakolatnomasiz ish koʻradi va shartnomalarni imzolaydi. U vaqtincha mehnatga layoqatsiz boʻlsa yoki uzoq vaqt boʻlmasa, oʻz vazifasini bajarishni aʼzolardan biriga topshirishi mumkin. Boshliq vafot etsa, pensiyaga chiqsa, toʻliq muomala layoqatsiz deb topilsa yoki qonunda nazarda tutilgan boshqa holat yuz bersa, aʼzolar kelishuv asosida yangi boshliqni saylaydi va qarorni bayonnoma bilan rasmiylashtiradi. Kelishuvga erishilmasa, nizoni sud hal qiladi.

Yer va roʻyxatdan oʻtkazish

Dehqon xoʻjaligi uchun yer qanday olinadi

Xoʻjalikni hisobga qoʻyish yoki roʻyxatdan oʻtkazishdan oldin yerga boʻlgan huquq olinishi kerak. 2024-yil 1-martdan boshlab qishloq xoʻjaligi yerlari, shu jumladan dehqon xoʻjaligi yuritish uchun yer uchastkalari E-auksiondagi elektron onlayn auksion orqali ijaraga beriladi. Yer kodeksiga muvofiq Vazirlar Mahkamasi yer beradigan hollar bundan mustasno.

Xoʻjalik qonunda koʻrsatilgan yer turlarida (Qonunning 6-moddasi) faoliyat yuritishi mumkin:

• yangi qonun kuchga kirishidan oldin vujudga kelgan yoki meros yoxud Qonunda yoʻl qoʻyilgan boshqa asos bilan oʻtgan meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilish huquqidagi yerda;
• zaxira yerlaridan ijaraga berilgan, shu jumladan qayta tiklanib foydalanishga kiritilgan yerda;
• oʻrmon fondining foydalanilmayotgan ayrim yerlarida, muhofaza etiladigan tabiiy hududlarda va suv obyektlari yonidagi yerlarda, maxsus xavfsizlik va texnik talablar bajarilganda;
• asosiy ekindan boʻshagan qishloq xoʻjaligi yerining oraliq ekin uchun bir mavsumga ikkilamchi ijaraga berilgan qismida.

Qonunda koʻrsatilgan uchta ijara toifasi 30 yilga (Qonunning 6-moddasi) beriladi. Meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilish huquqini yangidan berish tugatilgan. Bu huquq faqat ilgari tashkil etilgan xoʻjaliklar va qonunda ruxsat etilgan huquqiy vorislar uchun saqlanib qoladi (Qonunning 32-moddasi).

Muayyan lot boʻyicha auksion kartasi, yer tuzish loyihasi va huquqni tasdiqlovchi hujjatni tekshirish zarur. Yer kodeksi dehqon xoʻjaligi uchun yer ajratishni maxsus qonuniy tartibga (Yer kodeksining 55-moddasi) havola qiladi. Shu sababli fermer xoʻjaligi uchun belgilangan eng kam maydonlar dehqon xoʻjaligiga avtomatik tatbiq etilmaydi.

Dehqon xoʻjaligi qanday roʻyxatdan oʻtkaziladi

Yerga boʻlgan huquq olingach, aʼzolar ikki shakldan birini tanlaydi. Yuridik shaxs tashkil etmagan xoʻjalik boshliq yer huquqini olgach va xoʻjalik hisobga qoʻyilgach tuzilgan hisoblanadi. Yuridik shaxs tashkil etgan xoʻjalik esa yer huquqi vujudga kelib, yuridik shaxs davlat roʻyxatidan oʻtkazilgach tuziladi. Bu ketma-ketlik xoʻjalikni tashkil etish qoidasida (Qonunning 6-moddasi) belgilangan.

Boshliq Davlat xizmatlari markaziga shaxsan yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali murojaat qilishi mumkin. Maxsus norma (Qonunning 7-moddasi) hujjatlar roʻyxatini ham, yer huquqi va xoʻjalikni hisobga qoʻyish yoki roʻyxatdan oʻtkazish hamda koʻchirma berish uchun yigʻim olinmasligini ham belgilaydi. Koʻchirmada boshliq, aʼzolar, ixtisoslashuv, tashkiliy-huquqiy shakl, hisobga qoʻyilgan yoki roʻyxatdan oʻtkazilgan sana hamda ijara yoki ikkilamchi ijara muddati koʻrsatiladi.

Roʻyxatdan oʻtkazish real vaqt rejimida, koʻpi bilan 30 daqiqada amalga oshiriladi. Jismoniy shaxs E-auksionda gʻolib boʻlsa, yuridik shaxs tashkil etmagan xoʻjalik uchun elektron guvohnoma gʻolibning shaxsiy kabinetiga yuboriladi.

Ishlab chiqarish, xodimlar va yer huquqlari

Nima yetishtirish va mahsulotni qanday sotish mumkin

Xoʻjalik ixtisoslashuvi, ekin turlari, ishlab chiqarish hajmi va dehqonchilik usullarini oʻzi tanlaydi. Shu bilan birga davlat standartlari, sanitariya, gigiyena, veterinariya va yongʻin xavfsizligi qoidalariga rioya etishi shart. Bu cheklovlar uning ishlab chiqarish faoliyatiga (Qonunning 12-moddasi) tatbiq etiladi.

Yer uchastkasi ixtisoslashuvga mos mahsulot yetishtirish uchun ishlatiladi. Boshqa ekinlarni asosiy ekin qator oraligʻida yoki almashlab ekish yoʻli bilan yetishtirish mumkin. Kapital va yer osti inshootlarini qurish taqiqlanadi, ammo issiqxonalar va yengil konstruksiyali qurilmalar (Qonunning 9-moddasi), shuningdek sugʻorish inshootlariga ruxsat beriladi. Qishloq xoʻjaligi mahsulotini yetishtirish davom etayotgan boʻlsa, 10 shartli boshgacha chorva molini oʻtlatish mumkin.

Xoʻjalik oʻzi yetishtirgan mahsulotni Oʻzbekiston hududida tashishi va reyestrdan koʻchirma asosida qoʻshimcha ruxsatnomasiz sotishi mumkin. Mahsulot dalada, dehqon bozorlarida, savdo majmualarida va sayyor savdo orqali sotiladi. Xoʻjalik narxni oʻzi belgilaydi, toʻlovni naqd yoki karta orqali qabul qiladi hamda tadbirkorlik subyektlarining kassa operatsiyalari uchun nazarda tutilgan hisobni yuritmaydi. Ushbu huquqlar sotish haqidagi normada (Qonunning 13-moddasi) birlashtirilgan.

Mahsulot xavfsizligi qoidalari tasdiqlovchi hujjat talab qilsa, soddalashtirilgan hujjatlashtirish tartibi qoʻlanmaydi. Masalan, dehqon xoʻjaligidagi chorva ixtisoslashtirilgan soʻyish korxonasida soʻyilishi, goʻsht esa faqat veterinariya va sanitariya hujjatlari bilan sotilishi mumkin.

Aʼzolar va yollangan xodimlar qanday ishlaydi

Asosiy ishni xoʻjalik aʼzolari shaxsan bajaradi. Ixtisoslashuvga qarab boshqa shaxslar faqat muayyan ishni bajarish uchun vaqtincha yoki mavsumiy ravishda mehnat shartnomasi (Qonunning 15-moddasi) asosida jalb qilinishi mumkin. Mehnat shartnomasi va ishga qabul qilish haqidagi maʼlumotlar umumiy mehnat qoidalariga muvofiq Yagona milliy mehnat tizimida roʻyxatdan oʻtkaziladi.

Boshliq ijtimoiy soliqni majburiy toʻlaydi. Boshqa aʼzolar va xoʻjalik jalb qilgan shaxslar uchun toʻlov ixtiyoriy. Bir marta toʻlangan summa bir kalendar yil mehnat stajiga qoʻshiladi. Aʼzoning boshqa doimiy ish joyi boʻlmasa, u tegishli ijtimoiy sugʻurta va nafaqalarni olishi mumkin. Mahsulot va daromaddan ulush olish hamda boshliq topshirigʻi bilan xoʻjalik nomidan ish koʻrish huquqi xoʻjalik aʼzolariga (Qonunning 23-moddasi) tegishli.

Mehnat stajini hisoblash uchun ijtimoiy soliqning eng kam miqdori bir BHM, yaʼni bazaviy hisoblash miqdori yoki yiliga 440.000 soʻm (Soliq kodeksining 408-moddasi). Boshliq bu summani majburiy, qolgan koʻrsatilgan shaxslar esa ixtiyoriy ravishda hisobot yilining 31-dekabrigacha toʻlaydi. Yoshga doir pensiya oluvchilar va I yoki II guruh nogironligi boʻlgan shaxslar tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etsa, eng kam miqdor ikki baravar kamayadi.

Mol-mulk, mahsulot va daromad, agar aʼzolar ulushli mulk haqida kelishmagan boʻlsa, umumiy birgalikdagi mulkni (Qonunning 24-moddasi) tashkil etadi. Xoʻjalik majburiyatlari boʻyicha aʼzolar dastlab birgalikdagi faoliyat natijasida yaratilgan mol-mulk bilan javob beradi. Bu mol-mulk yetarli boʻlmasa, qonunda belgilangan tartibda oʻzlariga tegishli mol-mulk (Qonunning 27-moddasi) bilan javob beradi.

Misol. Boshliq ijtimoiy soliqni bir BHM miqdorida toʻlasa, yillik toʻlov 440.000 soʻm boʻladi. Yil mehnat stajiga qoʻshilishi uchun boshqa aʼzo ham shu summani belgilangan muddatgacha ixtiyoriy ravishda toʻlashi mumkin.

Yer huquqini oʻtkazish yoki meros qilib olish mumkinmi

Javob yerga boʻlgan huquq turiga bogʻliq. Boshliq meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilish huquqidagi yerning barchasidan yoki bir qismidan boshqa shaxsga qishloq xoʻjaligi mahsulotini yetishtirish uchun vaqtincha foydalanishga ruxsat berishi mumkin, bunda dastlabki huquq saqlanadi. Yer kodeksi mazkur vaqtincha foydalanish tartibini (Yer kodeksining 24-3-moddasi) tasdiqlaydi va taraflar oʻrtasida shartnoma tuzilishini talab qiladi.

Ijara huquqi yerdan ruxsat etilgan foydalanish maqsadi oʻzgarmagan holda boshqa shaxsga oʻtkazilishi mumkin. Umumiy qoidaga koʻra ijarachi yerdan kamida uch yil (Yer kodeksining 24-5-moddasi) oʻzi foydalangan boʻlishi, qonunda belgilangan auksionga oid toʻlovlarni toʻlashi va oʻtkazishni davlat roʻyxatidan oʻtkazishi kerak. Maxsus qonun vaqtincha foydalanish, bank hisobvaraqlari ochish va ijara huquqini oʻtkazishni boshliq vakolatlari (Qonunning 22-moddasi) qatoriga ham kiritadi.

Boshliq vafot etganidan keyin aʼzolar kelishuv asosida yangi boshliqni saylaydi. Meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilish huquqi yangi boshliqqa meros boʻyicha oʻtadi, ijara yoki ikkilamchi ijara shartnomasiga esa oʻzgartirish kiritiladi. Boshliq qonunda nazarda tutilgan boshqa holatda almashtirilganda ham shu hujjatlashtirish tartibi qoʻlanadi: aʼzolar qarorini bayonnomaga kiritadi va reyestr maʼlumotlari yangilanadi.

Soliqlar, majburiyatlar va yordam

Dehqon xoʻjaligining soliqlari va hisobotlari

Dehqon xoʻjaligining oʻzi yetishtirgan qishloq xoʻjaligi mahsulotini sotishdan olgan daromadi soliqqa tortilmaydi. Imtiyoz faqat xoʻjalikning oʻz mahsulotiga taalluqli. Boshqa operatsiyalar tashkiliy-huquqiy shakl va daromad xususiyatiga qarab alohida baholanadi.

Xoʻjalikning har ikki shakli ham soliq solinadigan mol-mulkka (Soliq kodeksining 418-moddasi) ega boʻlsa, jismoniy shaxslarning mol-mulk soligʻini toʻlaydi. Jismoniy shaxslarning yer soligʻi qoidalari yuridik shaxs tashkil etgan va tashkil etmagan xoʻjaliklarga birdek tatbiq etiladi, davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan ijara haqi esa yer soligʻiga tenglashtiriladi (Soliq kodeksining 433-moddasi).

Qishloq xoʻjaligi yerlari uchun soliq bazasi normativ qiymat (Soliq kodeksining 435-moddasi) hisoblanadi. Soliq summasini soliq organi hisoblaydi va 1-martgacha toʻlov xabarnomasini topshiradi. Yer maydoni yoki imtiyoz oʻzgarsa, soliq bir oy ichida qayta hisoblanadi (Soliq kodeksining 439-moddasi).

Suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliqni ham soliq organi hisoblaydi va xoʻjalikka 1-martgacha toʻlov xabarnomasini beradi. Bu tartib hisoblash qoidasida (Soliq kodeksining 447-moddasi) belgilangan. Xoʻjalik soliq davridan keyingi yil 1-maygacha (Soliq kodeksining 448-moddasi) soliqni bir marta toʻlaydi.

Xoʻjalik keyingi yilning 15-martigacha (Qonunning 17-moddasi) fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organiga ekinlar, yetishtirilgan va sotilgan mahsulot hajmi hamda issiqxonalar soni haqida maʼlumotnoma taqdim etadi. Bu alohida majburiyat yuridik shaxs yoki ish beruvchining soliq hisobini almashtirmaydi.

Yer soligʻi misoli. Yer uchastkasining normativ qiymati 440.000.000 soʻm boʻlsa, asosiy soliq 440.000.000 × 0,95 foiz = 4.180.000 soʻm boʻladi. Hududiy koeffitsiyent 1,2 boʻlsa, natija 5.016.000 soʻmni tashkil etadi.

Suv soligʻi misoli. 1 000 m³ uchun asosiy summa 1 000 × 107 = 107 000 soʻm. Suv tejovchi texnologiya ham, hisoblagich ham boʻlsa, 0,5 koeffitsiyent soliqni 53 500 soʻmgacha kamaytiradi. Ikkalasi ham boʻlmasa, 1,1 koeffitsiyent summani 117 700 soʻmgacha oshiradi.

Soliq bazalari, imtiyozlar va mahalliy koeffitsiyentlar yer soligʻi haqidagi maqolada hamda suv soligʻi haqidagi maqolada batafsil tushuntirilgan. Kadastr maʼlumotlari va haqiqiy suv sarfi maʼlum boʻlgach, shu hisob-kitoblar amaliy ahamiyat kasb etadi.

Yer va suv boʻyicha majburiyatlar

Xoʻjalik yerdan ruxsat etilgan maqsadda foydalanishi, unumdorlikni saqlashi va zararga yoʻl qoʻymasligi shart. Yerdan foydalanuvchi tuproq unumdorligini muhofaza qilishi va tiklashi, agrotexnik tadbirlar hamda sugʻorish meʼyorlariga rioya etishi, sugʻoriladigan haydalma yerni davriy ravishda tekislashi va degradatsiya haqida xabar berishi kerak. Tuproqni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi qonun (17-modda) majburiyatlar roʻyxatini belgilaydi.

Qishloq xoʻjaligida suv olish kvota va limit doirasida amalga oshiriladi. Xoʻjalik suvdan foydalanish jadvalini tuzadi va suv yetkazib beruvchi tashkilot bilan kelishadi. Bu talab rejalashtirish qoidasida (Suv kodeksining 31-moddasi) belgilangan. Suvdan foydalanish toʻgʻrisidagi shartnoma suv yetkazib beruvchi tashkilot bilan tuziladi va elektron roʻyxatdan oʻtkazilgach (Suv kodeksining 67-moddasi) kuchga kiradi.

Suv olish joyi roʻyxatdan oʻtkaziladi, nazorat va oʻlchash vositalari bilan jihozlanadi, maʼlumotlar esa elektron jurnalga kiritiladi. Oy yakunida taraflar keyingi oyning beshinchi kunigacha (Suv kodeksining 49-moddasi) elektron dalolatnoma tuzadi. Dalolatnoma va tizim maʼlumotlari suv hisobini hamda soliq bazasini tasdiqlaydi.

Dehqon xoʻjaligiga qanday koʻmak koʻrsatiladi

Dehqon xoʻjaligi oddiy yoki imtiyozli kredit, lizing va sugʻurta xizmatlaridan foydalanishi mumkin. Taʼminot sifatida yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquq, aʼzolarning shaxsiy mol-mulki va boʻlajak hosil qoʻyilishi mumkin. Bu imkoniyatlar moliyalashtirish haqidagi normada (Qonunning 14-moddasi) koʻrsatilgan, ammo har bir bank yoki dastur oʻz mezonlari va taʼminot talablarini qoʻlaydi.

Davlat koʻmagi kreditlash, sugʻurta, lizing, ishlab chiqarish vositalari, infratuzilma, bozor maʼlumotlari, savdo joylari, eksport va texnologiyalarni qamrab oladi. Qonun ushbu koʻmak yoʻnalishlarini (Qonunning 18-moddasi) belgilaydi, lekin bu har bir xoʻjalikka shartsiz pul toʻlanishini anglatmaydi.

Xoʻjaliklar mahsulotni birgalikda yetishtirishi, saqlashi, qayta ishlashi va sotishi, ishlab chiqarish vositalari hamda texnika xarid qilishi, suvdan foydalanishi va oʻsimliklarni himoya qilishi mumkin. Ular shu maqsadlarda ixtiyoriy ravishda ishlab chiqarish kooperativi (Qonunning 16-moddasi) tuzishi mumkin. Kooperativning ustavi va javobgarligi alohida qoidalar bilan tartibga solinadi.

Qishloq xoʻjaligi sugʻurtasi tartibida ishlab chiqaruvchi sugʻurta mukofotining 50 foizini (Qonunning 27-moddasi) toʻlaydi, qolgan 50 foiz respublika budjetidan Jamgʻarmaga qoplanadi. Dasturdan foydalanish tasdiqlangan sugʻurta mahsuloti va xatariga, sugʻurta shartnomasiga hamda yillik budjet ajratmasiga bogʻliq.

Misol. Sugʻurta mukofoti 4.400.000 soʻm boʻlsa va shartnoma dastur talablariga javob bersa, ishlab chiqaruvchi 2.200.000 soʻm toʻlaydi, budjet esa Jamgʻarmaga yana 2.200.000 soʻm qoplaydi.

Faoliyatni tugatish va javobgarlik

Xoʻjalik qachon faoliyatini tugatadi

Maxsus asos yerga bogʻlangan. Meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilish huquqi bekor boʻlganda yoki ijara yoxud ikkilamchi ijara muddati tugaganda xoʻjalik faoliyati tugaydi. Roʻyxatdan oʻtkazuvchi organ elektron xabarnoma oladi, shundan keyin reyestrga faoliyat tugatilgani haqida yozuv (Qonunning 25-moddasi) kiritiladi.

Yer huquqi undan ixtiyoriy voz kechish, muddat tugashi, yuridik shaxs tugatilishi, yerdan maqsadsiz yoki oqilona foydalanmaslik, tuproqni buzish, toʻlovlarni muntazam toʻlamaslik yoki qishloq xoʻjaligi yeridan bir yil foydalanmaslik sababli bekor boʻlishi mumkin. Qoʻllanadigan asoslarning toʻliq roʻyxati Yer kodeksi (36-modda) va yer uchastkasi hujjati bilan solishtirilishi kerak.

Yerga oid qoidabuzarlik aniqlansa, nazorat organi avval yerdan foydalanuvchini ogohlantiradi va rasmiy taqdimnoma kiritadi. Keyin tuman yoki shahar hokimi bir oy ichida (Yer kodeksining 38-moddasi) sudga daʼvo kiritadi, majburiy bekor qilish haqida esa sud qaror qiladi. Demak, tekshiruv dalolatnomasi yoki ogohlantirish sud qarorining oʻrnini bosmaydi, biroq xoʻjalik qoidabuzarlikni bartaraf etishi va dalillarni saqlashi kerak.

Qoidabuzarlik uchun javobgarlik

Oqibat qoidabuzarlik turiga va xoʻjalikning tashkiliy-huquqiy shakliga bogʻliq. Ixtisoslashuvga muvofiq ekin ekilmasa, yer soligʻi uch baravar miqdorda (Qonunning 10-moddasi) undiriladi. Ruxsatsiz qurilgan kapital yoki yer osti inshooti yozma ogohlantirishdan keyin 15 kun ichida boshliq hisobidan buzib tashlanishi kerak, aks holda masala sudga olib chiqiladi.

Yerdan taqiqlangan tarzda foydalanish, tuproqni buzish yoki ruxsatsiz qurilish ketma-ket uch yil takrorlansa, sud meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilish huquqidagi yerni olib qoʻyish yoki ijara yoxud ikkilamchi ijarani muddatidan oldin bekor qilish masalasini koʻrishi mumkin. Bundan tashqari, yerga xoʻjasizlarcha yoki maqsadsiz munosabatda boʻlish jismoniy shaxs uchun 3.080.000–4.400.000 soʻm (Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 65-moddasi), mansabdor shaxs uchun esa 6.600.000–8.800.000 soʻm miqdorida jarimaga sabab boʻladi.

Sunʼiy suv obyektlaridan suv olish qoidalari va limitlarini buzish jismoniy shaxs uchun 1.320.000–2.200.000 soʻm (Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 74-moddasi), mansabdor shaxs uchun esa 3.080.000–4.400.000 soʻm miqdorida jarimaga sabab boʻladi. Huquqbuzarlik bir yil ichida takrorlansa, jarima miqdorlari tegishincha 3.080.000–4.400.000 va 6.600.000–8.800.000 gacha oshadi.

Yuridik shaxs tashkil etgan xoʻjalik uchun Suv kodeksi har ming kub metr hisobida moliyaviy sanksiyalar belgilaydi: limitdan ortiq suv olish uchun 88.000 soʻm, shartnomasiz suv olish uchun 132.000 soʻm, nazorat va oʻlchash vositalarisiz suv olish uchun 22.000 soʻm, maxsus foydalanish ruxsatnomasisiz suv olish uchun 176.000 soʻm hamda oʻzboshimchalik bilan suv olish uchun 132.000 soʻm. Bir yil ichida takrorlangan qoidabuzarlikda bu miqdorlar besh baravar qoʻllanadi. Ushbu sanksiyalar shkalasi (Suv kodeksining 164-moddasi) yuridik shaxslarga tatbiq etiladi.

Misol. Yuridik shaxs limitdan tashqari bir ming kub metr suv olsa, moliyaviy sanksiya 88.000 soʻm boʻladi. Shu qoidabuzarlik bir yil ichida takrorlansa, besh baravar miqdor 440.000 soʻmni tashkil etadi.

Oʻzgarishlar va tashkil etishdan oldingi tekshiruv

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• 2025-yil 30-iyuldagi Suv kodeksi 2025-yil 31-oktabrda kuchga kirdi. Dehqon xoʻjaligi uchun uning amaliy jihatlari — roʻyxatdan oʻtkazilgan shartnoma, kvota, limit, jadval va suvning elektron hisobi.
• 2025-yil 13-oktabrdagi PF-183-son Farmon dehqon xoʻjaligining suv hajmi sugʻorish meʼyorlari boʻyicha aniqlanishini belgiladi. Yuridik shaxs elektron dalolatnomani oʻn kun ichida tasdiqlashi yoki eʼtirozlarini yuklashi kerak, aks holda dalolatnoma kelishilgan deb hisoblanadi.
• 2026-yil 5-fevraldagi PQ-47-son qaror 2026-yil 1-oktabrdan suv tejovchi texnologiyalar uchun hisoblangan subsidiyaning yarmini avans, yarmini esa tizim ishga tushirilgach toʻlash tartibini joriy etadi. Tizim ikki oy ichida oʻrnatilmasa, avans qaytarilishi kerak.
• Xuddi shu 2026-yil 5-fevraldagi PQ-47-son qaror 2027-yildan sholi yetishtirish va baliqchilik yerlari bilan ishlovchi tadbirkorlik subyektlari uchun aqlli suv hisoblagichlarini majburiy qiladi. Hisoblagich boʻlmasa, suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq stavkasi ikki baravar qoʻllanadi.

Xoʻjalikni tashkil etishdan oldin nimalarni tekshirish kerak

Avvalo aʼzolarni, boshliqni, ixtisoslashuvni va yuridik shaxs zarurligini aniqlash lozim. Yer lotining maydoni, muddati va suv kvotasini qonuniy chegaralar hamda tanlangan ekinni amalda yetishtirish imkoniyati bilan solishtirish kerak. Auksionda qatnashishdan oldin yerga kirish yoʻli, sugʻorish, tuproq sifati, qurilish cheklovlari va uskuna xarajatlari baholanadi.

Yer olingach, lot kartasi, auksion bayonnomasi, shartnoma va kadastr koʻchirmasini saqlash kerak. Roʻyxatdan oʻtkazish uchun qarindoshlik haqidagi maʼlumotlar, yer hujjati va yuridik shaxs shakli tanlansa, taʼsis hujjatlari tayyorlanadi. Ish boshlangach, suvdan foydalanish jadvalini kelishish, suv shartnomasini roʻyxatdan oʻtkazish, mavsumiy xodimlarni rasmiylashtirish va yillik maʼlumotnoma uchun zarur maʼlumotlarni yuritish lozim.

Moliyaviy rejalashtirishda xoʻjalikning oʻz mahsulotidan olingan daromadga imtiyozni boshqa majburiyatlardan ajratish kerak. Yerning normativ qiymati, rejalashtirilgan suv hajmi, koeffitsiyentlar, ijtimoiy soliq, sugʻurta va muayyan subsidiya shartlari tekshiriladi. Ushbu hisob-kitob oila yer va kredit majburiyatlarini olishidan oldin dehqon xoʻjaligi shakli unga mos kelishini koʻrsatadi.

Koʻp beriladigan savollar

Dehqon xoʻjaligi yuridik shaxsmi?

Har doim emas. Aʼzolar yuridik shaxs tashkil etish yoki etmaslikni oʻzi tanlaydi. Har ikki holatda ham boshliq avval yerga boʻlgan huquqni olishi kerak. Yuridik shaxs tashkil etmagan xoʻjalik shundan keyin hisobga qoʻyiladi, yuridik shaxs tashkil etgan xoʻjalik esa davlat roʻyxatidan oʻtkaziladi. Tanlov taʼsis hujjatlari, bank va hisob tartibiga, ish beruvchi maqomiga hamda moliyaviy sanksiyalar tatbiqiga taʼsir qiladi.

Dehqon xoʻjaligiga qancha yer berilishi mumkin?

Odatdagi maydon 0,06 gektardan 1 gektargacha. Belgilangan hududlarda ozuqa ekinlari loyihasiga 5 gektargacha yer berilishi mumkin. Oraliq ekin uchun fermer xoʻjaligi yoki boshqa qishloq xoʻjaligi tashkiloti 0,06 gektardan 10 gektargacha yerni koʻpi bilan bir yilga va keyingi shaxsga berish huquqisiz ikkilamchi ijaraga berishi mumkin.

Dehqon xoʻjaligini roʻyxatdan oʻtkazish pullimi?

Yoʻq. Maxsus qonunga koʻra yerga boʻlgan huquqni roʻyxatdan oʻtkazish, xoʻjalikni hisobga qoʻyish yoki yuridik shaxs sifatida davlat roʻyxatidan oʻtkazish va Dehqon xoʻjaliklarining yagona davlat reyestridan koʻchirma berish uchun davlat boji va yigʻim undirilmaydi. Bu ijara huquqi uchun ehtimoliy auksion narxini yoki xoʻjalikning keyingi soliqlarini bekor qilmaydi.

Dehqon xoʻjaligi xodim yollashi mumkinmi?

Ha, lekin xoʻjalik aʼzolarining shaxsiy mehnati uning asosi boʻlib qoladi. Boshqa shaxslar muayyan ish uchun vaqtincha yoki mavsumiy ravishda mehnat shartnomasi asosida jalb qilinishi mumkin. Xodim xizmat vazifasini bajarayotganda uning hayoti yoki sogʻligiga zarar yetkazilsa, boshliq javob beradi. Doimiy shtat modeli tanlangan xoʻjalik shaklining maqsadiga mosligi nuqtayi nazaridan alohida baholanishi lozim.

Dehqon xoʻjaligi yerida uy qurish mumkinmi?

Yoʻq. Yer uchastkasida kapital va yer osti inshootlarini qurish taqiqlangan. Qonun issiqxona, boshqa yengil konstruksiyali qurilmalar va sugʻorish inshootlariga ruxsat beradi. Noqonuniy inshoot yozma ogohlantirishdan keyin qonunda belgilangan muddatda boshliq hisobidan buzib tashlanishi kerak. Talab bajarilmasa, masala sudga oʻtadi va yer huquqiga taʼsir qilishi mumkin.

Dehqon xoʻjaligi qachon faoliyatini tugatadi?

Maxsus qonun faoliyat tugashini yer huquqi bilan bogʻlaydi: meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilish huquqi bekor boʻlishi yoki ijara yoxud ikkilamchi ijara muddati tugashi. Yer huquqi maqsadsiz foydalanish, tuproqqa zarar yetkazish, toʻlovlarni muntazam toʻlamaslik, uzoq vaqt foydalanmaslik yoki Yer kodeksidagi boshqa asos tufayli, odatda ogohlantirish va sud tartibidan keyin bekor boʻlishi mumkin.