Oʻzbekistonda AJ: roʻyxatdan oʻtish, aksiyalar va boshqaruv

Aksiyadorlik jamiyati (AJ) — kapitali aksiyalarga boʻlingan yuridik shaxs (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 3-moddasi). Ustav kapitalining umumiy eng kam miqdori belgilanmagan: miqdorni ustav belgilaydi, kapital esa bir yil ichida (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 17-moddasi) shakllantirilishi kerak. Aksiyador, odatda, faqat oʻz aksiyalari qiymati (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 4-moddasi) doirasida tavakkal qiladi.

Qisqacha:

• Qonunda ustav kapitalining umumiy eng kam miqdori belgilanmagan; litsenziya talablari maxsus eng kam miqdorni belgilashi mumkin.
• AJ oddiy va imtiyozli aksiyalar (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 21-moddasi) chiqaradi, egasining huquqlari esa depo hisobvaragʻi va aksiyadorlar reyestrida hisobga olinadi.
• Aksiyadorlarning umumiy yigʻilishi (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 58-moddasi) oliy organ, joriy faoliyatga direktor yoki boshqaruv rahbarlik qiladi.
• Aksiyador mablagʻ kiritishdan oldin ustav, roʻyxatdan oʻtkazilgan chiqarilish, depo hisobvaragʻidan koʻchirma, soʻnggi yigʻilishlar, hisobot, dividendlar tarixi va affillangan shaxslar bilan bitimlarni tekshiradi.

Yangilangan: 2026-yil 05-sentyabr

Tashkil etish va ustav kapitali

Aksiyadorlik jamiyati nima

AJ alohida mol-mulkka va mustaqil javobgarlikka ega tijorat tashkilotidir. U shartnomalar tuzadi va kreditorlar oldida oʻz mol-mulki bilan javob beradi. Aksiyador jamiyat aktivlarining mulkdoriga aylanmaydi: aksiya uning korporativ huquqlarini tasdiqlaydi, tavakkal esa umumiy qoidaga koʻra unga tegishli aksiyalar qiymati bilan cheklanadi.

Istisnolarni alohida tekshirish zarur. Aksiyalar haqini toʻliq toʻlamagan aksiyador toʻlanmagan qism doirasida solidar javob beradi. Nazorat qiluvchi aksiyador majburiy koʻrsatmalar berish huquqiga ega boʻlib, undan jamiyatning toʻlovga qobiliyatsizligini keltirib chiqarishini bila turib foydalangan boʻlsa, subsidiar javobgar boʻlishi mumkin.

Jismoniy yoki yuridik shaxs aksiyador boʻlishi mumkin. Muassislar va aksiyadorlar soni cheklanmagan (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 10-moddasi). Chet ellik investorlar AJ tuzishda umumiy investitsiya qoidalari va maxsus tarmoq qoidalari asosida qatnashadi; banklar, sugʻurtalovchilar, investitsiya tashkilotlari va xususiylashtirish jarayonida tashkil etiladigan jamiyatlar uchun alohida tartib amal qiladi.

Oddiy aksiya egasi boshqaruvda qatnashadi, dividend va qolgan mol-mulkdan ulush oladi. Imtiyozli aksiya egasi, odatda, ovoz bermaydi, lekin uning aksiyalar toifasiga taalluqli muhim oʻzgarishlar boʻyicha ovoz (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 28-moddasi) kabi maxsus huquqlarga ega.

AJni tashkil etish va roʻyxatdan oʻtkazish

AJ tuzish yagona muassisning qarori yoki taʼsis yigʻilishidan boshlanadi. Taʼsis shartnomasini imzolagan jismoniy va yuridik shaxslar (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 11-moddasi) muassislar deb eʼtirof etiladi. Davlat roʻyxatidan oʻtkazilgunga qadar ular jamiyatni tuzish bilan bogʻliq majburiyatlar boʻyicha solidar javob beradi.

Taʼsis yigʻilishi barcha zarur qarorlarni (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 12-moddasi) qabul qiladi:

• jamiyatni tuzadi va ustavni tasdiqlaydi;
• taʼsis etish vaqtida tuzilgan shartnomalarni tasdiqlaydi;
• muassislar aksiyalar haqini toʻlash tartibini belgilaydi;
• chiqariladigan aksiyalarning turlari va sonini belgilaydi;
• kuzatuv kengashi hamda taftish komissiyasi yoki taftishchini saylaydi;
• ijroiya organni tuzadi.

Bitta muassis boʻlsa, yigʻilish oʻtkazilmaydi va qarorlarni uning oʻzi rasmiylashtiradi. Ustavda majburiy maʼlumotlar (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 13-moddasi) boʻlishi kerak: nomi, pochta va elektron manzillari, faoliyat maqsadlari, kapital miqdori, aksiyalarning soni, nominal qiymati va turlari, organlarning tuzilishi va vakolatlari. Ustav bir aksiyador ulushining eng yuqori miqdorini cheklashi mumkin.

Roʻyxatdan oʻtkazish uchun ustav va umumiy roʻyxatga olish tartibida nazarda tutilgan boshqa hujjatlar topshiriladi. Tadbirkorlikning boshqa shakllarini davlat roʻyxatidan oʻtkazish 30 daqiqadan oshmaydi; Davlat xizmatlari markazi orqali yigʻim 440.000 soʻm, Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali mustaqil topshirilganda esa kunduzgi yigʻimning 90 foizi miqdorida toʻlanadi (Davlat boji toʻgʻrisidagi Qonunning 22-1-moddasi).

Misol. Amaldagi bazaviy hisoblash miqdorida (BHM) markaz orqali roʻyxatdan oʻtkazish 440.000 soʻm turadi. Onlayn topshirish: 440.000 × 90% = 396.000 soʻm. Ustav tayyorlash, mol-mulkni baholash va aksiyalar chiqarish xarajatlari bu yigʻimga kirmaydi.

Roʻyxatdan oʻtkazilgandan keyin AJ alohida korporativ bosqichni bajaradi. Umumiy yigʻilish uch oy ichida (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 14-moddasi) umumiy yigʻilish, kuzatuv kengashi, ijroiya organ va taftish organi toʻgʻrisidagi nizomlarni tasdiqlaydi. Jamiyat aksiyalar chiqarilishini, Markaziy depozitariy bilan shartnomani va korporativ tartib-taomillarni ham rasmiylashtiradi.

Bu yerda AJga xos harakatlar koʻrsatilgan. Biznesni roʻyxatdan oʻtkazish haqidagi umumiy maqola ariza berish, elektron identifikatsiya, rad etish asoslari va qayta roʻyxatdan oʻtkazishni tushuntiradi. U ustav va aksiyalar chiqarilishini tayyorlash bilan birga qoʻllanadi.

Ustav kapitali va aksiyalar chiqarilishi

Kapital miqdori ustavda belgilanadi. Qonunda barcha AJlar uchun umumiy eng kam miqdor yoʻq, ammo litsenziyalanadigan faoliyat maxsus miqdorni talab qilishi mumkin. Ustavda koʻrsatilgan kapital davlat roʻyxatidan oʻtkazilganidan keyin bir yil ichida toʻliq shakllantiriladi.

Aksiyalar haqi pul, mol-mulk yoki pulda baholanadigan huquqlar bilan toʻlanadi. Pul boʻlmagan vositalar bilan toʻlanadigan aksiyalarning nominal qiymati 88.000.000 soʻmdan (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 31-moddasi) ortsa, mol-mulkni baholovchi tashkilot baholaydi. Taʼsis hujjati dastlabki haq toʻlashni, chiqarish toʻgʻrisidagi qaror esa qoʻshimcha aksiyalar haqini toʻlashni belgilaydi.

Misol. Muassis 100 000 000 soʻmlik uskunani aksiyalar haqi sifatida beradi. Chegara 440.000 × 200 = 88.000.000 soʻm. 100 000 000 soʻm 88.000.000 soʻmdan katta boʻlgani uchun bunday hissa baholovchi tashkilot tomonidan pulda baholanishi kerak.

Kapitalni qoʻshimcha aksiyalarni joylashtirish orqali koʻpaytirish mumkin. Qoʻshimcha aksiyalar jamiyatning oʻz kapitali hisobidan taqsimlansa, barcha aksiyadorlar ularni oʻzlariga tegishli ayni turdagi aksiyalar soniga mutanosib ravishda oladi. Chiqarish toʻgʻrisidagi qaror va chiqarilishning oʻzi qimmatli qogʻozlar bozori qoidalari boʻyicha maxsus davlat roʻyxatidan oʻtkaziladi.

Yangi aksiyalar pulga joylashtirilganda, ovoz beruvchi aksiyalar egalari mutanosib imtiyozli huquq (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 35-moddasi) oladi. Jamiyat chiqarilish roʻyxatdan oʻtkazilganidan keyin oʻn kun ichida taklifni eʼlon qiladi. Huquqni amalga oshirish muddati 10 kundan 30 kungacha (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 36-moddasi); muddat tugaguniga qadar aksiyalar boshqa shaxslarga joylashtirilmaydi, huquqning oʻzi esa boshqa shaxsga berilmaydi.

Aksiyalar chiqarilishi yuridik shaxsning davlat roʻyxatidan oʻtkazilishini almashtirmaydi. AJ faoliyati uchun ruxsat kerak boʻlsa, litsenziya va ruxsatnomalar haqidagi maqola aksiyalar joylashtirilishidan oldin maxsus kapital, tashkiliy shakl va tarmoq hujjatlarini tekshirishga yordam beradi.

Aksiyadorlar va boshqaruv

Aksiyador qanday huquqlarga ega

Aksiyador huquqlari qimmatli qogʻozlar hisobi orqali yuzaga keladi va tasdiqlanadi. Qonun unga reyestrga kiritilish, depo hisobvaragʻidan koʻchirma olish, dividend va tugatish ulushini olish, boshqaruvda qatnashish, toʻgʻri axborot olish, sud orqali himoyalanish, zararni qoplatish va korporativ shartnoma (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 26-moddasi) tuzish huquqini beradi.

Markaziy depozitariy (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 42-moddasi) depo hisobvaraqlari holati asosida aksiyadorlar reyestrini shakllantiradi. Aynan shu reyestr yigʻilishlar, dividendlar va boshqa korporativ harakatlarda ishlatiladi. AJ roʻyxatdan oʻtkazilganidan keyin bir oy ichida reyestrni shakllantirish boʻyicha shartnoma tuzadi, aksiyador esa depozitariy yoki investitsiya vositachisidagi maʼlumotlarini oʻz vaqtida yangilaydi.

Qarorga qarshi ovoz bergan yoki uzrli sababga koʻra ovoz berishda qatnashmagan aksiyador qayta tashkil etish, aksiyalarni yiriklashtirish, yirik bitim yoki uning huquqlarini cheklaydigan ustav oʻzgarishida ovoz beruvchi aksiyalarini bozor qiymatida qaytarib sotib olishni talab qilishi mumkin. Shaxs birinchi marta 50 foiz va undan koʻp aksiya (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 40-moddasi) olsa, 30 kun ichida qolgan egalarga aksiyalarni bozor qiymatida sotishni taklif qiladi. Jamiyatning oʻziga talab 30 kun ichida (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 41-moddasi) beriladi, shundan keyin jamiyat aksiyalarni oʻn kun ichida sotib oladi.

Jamoaviy himoya uchun AJda minoritar aksiyadorlar qoʻmitasi (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 82-moddasi) ishlashi mumkin. U murojaatlarni koʻrib chiqadi, yirik va affillangan bitimlar boʻyicha takliflar tayyorlashda qatnashadi hamda tartibga soluvchiga murojaat qilishi mumkin, biroq xoʻjalik faoliyatiga aralashmaydi.

Yigʻilishlar va boshqaruv qanday ishlaydi

Vakolatlar umumiy yigʻilish, kuzatuv kengashi va ijroiya organ oʻrtasida taqsimlangan. Yigʻilish ustav va kapitalni oʻzgartiradi, foydani taqsimlaydi, organlarni saylaydi, qayta tashkil etish va tugatishni hal qiladi. Kuzatuv kengashi umumiy rahbarlikni amalga oshiradi, direktor yoki boshqaruv esa joriy faoliyatni yuritadi.

Yigʻilish haqidagi xabar kamida 21 kun oldin (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 62-moddasi), lekin 30 kundan oldin boʻlmagan muddatda eʼlon qilinadi va elektron pochta orqali yuboriladi. Yillik hisobot, auditor va taftish organi xulosalari, nomzodlar haqidagi maʼlumot hamda ustavga oʻzgartishlar loyihasi aksiyadorlarga oldindan ochib beriladi.

Birinchi yigʻilishda 50 foizdan koʻp ovoz (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 68-moddasi) egasi roʻyxatdan oʻtsa kvorum mavjud, takroriy yigʻilish uchun esa 40 foizdan koʻp ovoz kerak. Ovoz berishda kuzatuv kengashini kumulativ saylashdan tashqari «bir aksiya — bir ovoz» (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 69-moddasi) tamoyili amal qiladi. Qogʻoz byulleten va elektron raqamli imzo bilan tasdiqlanadigan masofadan ovoz berish (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 70-moddasi) mumkin.

Qarorlar bayonnomada qayd etiladi. Bayonnoma yigʻilishdan keyin oʻn kun ichida (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 73-moddasi) ikki nusxada tuziladi va unda kun tartibi, ovozlar tarkibi, natijalar hamda qabul qilingan qarorlar koʻrsatiladi.

Dividendlar va bitimlarni maʼqullash

Dividendlar qanday toʻlanadi

Dividend — aksiyalar soni va turiga mutanosib taqsimlanadigan sof foydaning bir qismi (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 48-moddasi). Foydaning oʻzi toʻlovni yuzaga keltirmaydi: umumiy yigʻilish kuzatuv kengashi tavsiyasi va auditorlik xulosasi mavjud boʻlgan hisobot maʼlumotlari asosida qaror qabul qiladi.

Qarorda toʻlovning miqdori, shakli, tartibi, boshlanish va tugash sanalari belgilanadi. Reyestrda aloqa maʼlumotlari boʻlsa, jamiyat qaror haqida 15 kun ichida (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 50-moddasi) SMS va elektron pochta orqali xabar beradi. Toʻlov Markaziy depozitariy yoki investitsiya vositachisi orqali 60 kundan kechiktirmay (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 51-moddasi) avtomatik amalga oshiriladi. Jamiyat norezident aksiyadorning yozma talabiga koʻra hisoblangan dividendni erkin almashtiriladigan valyutaga konvertatsiya qiladi.

Aybdorona kechiktirilganda Markaziy bankning qayta moliyalash stavkasi boʻyicha penya hisoblanadi, lekin u toʻlanmagan summaning 50 foizidan (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 53-moddasi) oshmaydi. Masalan, dividend qarzi 20 000 000 soʻm boʻlsa, eng yuqori penya 20 000 000 × 50% = 10 000 000 soʻm; haqiqiy summa stavka va kechikish davriga bogʻliq.

Dastlabki kapital toʻliq toʻlanmaguncha, toʻlovga qobiliyatsizlik belgilari mavjud boʻlsa yoki sof aktivlar kapital va zaxira fondi yigʻindisidan kam boʻlsa, jamiyat dividend eʼlon qilishi yoki toʻlashi mumkin emas. Bu holatlar tugagach, hisoblangan dividendlar toʻlanadi (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 54-moddasi).

Yirik va affillangan bitimlar qanday maʼqullanadi

Yirik bitim — joriy faoliyatga taalluqli boʻlmagan, qiymati sof aktivlarning 15 foizidan ortiq (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 83-moddasi) bitim yoki oʻzaro bogʻliq bir necha bitim. Qarz, kredit, garov, kafillik, mol-mulk olish va boshqa shaxsga berish shular jumlasiga kiradi; aksiyalar va boshqa qimmatli qogʻozlarni joylashtirish bundan mustasno.

Sof aktivlarning 15 foizidan 50 foizigacha qiymatdagi bitimni kuzatuv kengashi bir ovozdan maʼqullaydi. 50 foizdan ortiq bitimni umumiy yigʻilish hal qiladi. Qarordan oldin shartlarni mustaqil tashqi auditorlik tashkiloti bozor bahosini hisobga olgan holda oʻrganadi; tartibga rioya qilinmasligi sudga bitimni haqiqiy emas deb topish (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 84-moddasi) imkonini beradi.

Misol. AJning sof aktivlari 10 000 000 000 soʻm. Yirik bitim chegarasi: 10 000 000 000 × 15% = 1 500 000 000 soʻm. Uskunani 2 000 000 000 soʻmga sotib olish joriy faoliyatga kirmasa, uni kuzatuv kengashi bir ovozdan maʼqullaydi. 5 500 000 000 soʻmlik, yaʼni 50 foizdan ortiq xaridni umumiy yigʻilish hal qiladi.

Ijroiya organ va ichki audit xizmati affillangan shaxs bilan tuzilishi kutilayotgan bitimni bayonnoma tuzgan holda oʻrganadi; ijroiya organga uch ish kuni (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 87-moddasi) berilgan. Kuzatuv kengashi masalani 15 kundan kechiktirmay hal qiladi, manfaatdor shaxs esa muhokama va ovoz berishda qatnashmaydi. Bitim miqdori sof aktivlarning 10 foizidan (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 88-moddasi) boshlab uning shartlarini mustaqil tashqi auditdan oʻtkazish va bozor qiymatida baholash majburiy.

Maʼqullashga rozi boʻlmagan yoki unda qatnashmagan aksiyador bitimni nizolashishi mumkin. Jamiyat uning talabiga koʻra hujjatlarni uch ish kuni ichida beradi. Ovoz beruvchi aksiyalarning kamida 5 foizi (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 89-moddasi) egasi buzilish alomatlarini tekshirish uchun auditorni oʻzi jalb qilishi mumkin.

Axborotni oshkor qilish, javobgarlik va qayta tashkil etish

AJ qanday axborotni oshkor etadi va auditni kim oʻtkazadi

AJ hisob yuritadi va umumiy qoidalarga koʻra hisobot tuzadi, biroq unga qoʻshimcha talablar qoʻllanadi. Jamiyat tashqi auditdan oʻtgan Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari (MHXS) boʻyicha hisobotni yigʻilishdan ikki hafta oldin (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 102-moddasi) eʼlon qiladi.

Majburiy axborot Korporativ axborot yagona portalida joylashtiriladi. Jamiyatning oʻz saytidan umumiy oshkor etish uchun foydalanish uning ixtiyorida, ammo yigʻilish haqidagi maxsus modda saytni ham xabar berish kanallari qatorida koʻrsatadi. Affillangan bitim 72 soat ichida (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 106-moddasi) oshkor etiladi.

Qimmatli qogʻozlar bozori qoidalarida muddatlar belgilangan: yillik hisobot — yillik yigʻilishdan keyin ikki hafta, choraklik hisobot — davrdan keyin bir oy, muhim fakt haqidagi xabar — ikki ish kuni. Aksiyador ustav, qarorlar, hisobotlar va boshqa korporativ hujjatlardan foydalanadi; nusxalar narxi tayyorlash xarajatlari (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 104-moddasi) va joʻnatish xarajatlaridan oshishi mumkin emas.

Barcha AJlar har yili majburiy auditdan (Auditorlik faoliyati toʻgʻrisidagi Qonunning 35-moddasi) oʻtadi. Auditorlik xulosasi nusxasi auditdan keyin 15 kun ichida, biroq keyingi yilning 15-iyunidan kechiktirmay soliq organiga beriladi. Aktivlar 44.000.000.000 soʻmdan (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 108-moddasi) ortsa, kuzatuv kengashiga hisobdor ichki audit xizmati tuziladi.

Misol. Ichki audit chegarasi 440.000 × 100 000 = 44.000.000.000 soʻm. Balans aktivlari 50 000 000 000 soʻm boʻlsa, ular 44.000.000.000 soʻmlik amaldagi chegaradan ortadi, shuning uchun AJ ichki audit xizmatini tuzadi.

Bu maqola AJning korporativ majburiyatini tushuntiradi. Moliyaviy hisobot boʻyicha qoʻllanmada hisobotlar tarkibi, ularni topshirish muddatlari va foydalanuvchilar koʻrsatilgan; buxgalteriya tashqi audit va yillik yigʻilish uchun hisobot tayyorlashda undan foydalanadi.

Aksiyadorlar va rahbarlarning javobgarligi

Kuzatuv kengashi aʼzolari, direktor, boshqaruv aʼzolari va aktivlarni ishonch asosida boshqaruvchi jamiyat manfaatlarida harakat qilishi shart. Aksiyalarning kamida 1 foiziga (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 81-moddasi) ega aksiyador yoki aksiyadorlar guruhi ushbu shaxslar yetkazgan zararni jamiyat foydasiga undirishni sud orqali talab qilishi mumkin. Ovoz bermagan yoki qarorga qarshi ovoz bergan organ aʼzosi umumiy qoidaga koʻra shu qaror uchun javob bermaydi.

Majoritar aksiyador — ovoz beruvchi aksiyalarning 50 foizidan ortigʻiga ega yoki har bir boshqa aksiyadorga nisbatan hal qiluvchi taʼsir koʻrsatadigan shaxs. U qarorlardan jamiyat va boshqa aksiyadorlar manfaatlariga zid foydalanmasligi kerak hamda ushbu majburiyatni buzish oqibatida yetkazilgan zarar uchun javob beradi (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 28-1-moddasi).

Qimmatli qogʻozlar bozori qoidalarini buzgan mansabdor shaxslarga maʼmuriy jarima solinadi. Axborotni kech oshkor etish uchun 1.320.000–2.200.000 soʻm, investorlarga zarar yetkazmagan chiqarish qoidabuzarligi uchun 2.200.000–3.080.000 soʻm, zarar yetkazilgan holat uchun 3.080.000–4.400.000 soʻm, takroriy jiddiy qoidabuzarlik uchun esa 4.400.000–8.800.000 soʻm (Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 174-1-moddasi) jarima belgilanadi.

Misol. Axborotni kech oshkor etish uchun quyi chegara 440.000 × 3 = 1.320.000 soʻm, yuqori chegara 440.000 × 5 = 2.200.000 soʻm. Ishni koʻradigan organ qoidabuzarlik holatlarini hisobga olib, shu oraliqda aniq miqdorni belgilaydi.

AJni qayta tashkil etish va tugatish

AJ qoʻshib yuborilishi, qoʻshib olinishi, boʻlinishi, ajratib chiqarilishi yoki oʻzgartirilishi mumkin. Qarorni umumiy yigʻilish qabul qiladi. Jamiyat kreditorlarni 30 kun ichida (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 92-moddasi) yozma ravishda xabardor qiladi. Kreditor qoʻshib yuborish, qoʻshib olish yoki oʻzgartirishda 30 kun, boʻlish yoki ajratib chiqarishda 60 kun ichida majburiyatni muddatidan oldin bajarish va zararni qoplashni talab qilishi mumkin.

Ixtiyoriy tugatishda yigʻilish boshqaruv vakolatlari oʻtadigan tugatuvchini tayinlaydi. Kreditorlarning talablarini berish muddati kamida ikki oy (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 99-moddasi). Hisob-kitobdan soʻng tugatish balansi tasdiqlanadi va aksiyalar chiqarilishining davlat roʻyxati bekor qilinadi.

Qolgan mol-mulk navbat bilan taqsimlanadi: avval majburiy qaytarib sotib olinadigan aksiyalar boʻyicha toʻlovlar; keyin hisoblangan dividendlar va imtiyozli aksiyalarning tugatish qiymati; undan soʻng oddiy aksiyalar egalariga toʻlovlar. Chet ellik investor uchun jamiyat tugatish toʻlovini valyutaga (AJ toʻgʻrisidagi Qonunning 100-moddasi) konvertatsiya qiladi.

Sud orqali toʻlovga qobiliyatsizlik va kreditorlar barcha talablarining navbati bu yerda yoritilmagan. Bankrotlik va tugatish haqidagi maqola toʻlovga qobiliyatsizlik belgilari, sud tartib-taomillari va rahbar uchun oqibatlarni tushuntiradi; mol-mulk oddiy hisob-kitob uchun yetmay qolsa, undan foydalanish kerak.

Oʻzgarishlar va investor tekshiruvi

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• 2025-yil 23-iyundagi OʻRQ-1070-son Qonun 2025-yil 25-sentabrdan bankni sanatsiya qilish va tugatishda AJ toʻgʻrisidagi Qonun maxsus bank tartibiga zid boʻlmagan qismda qoʻllanishini aniqlashtirdi.
• 2025-yil 27-noyabrdagi OʻRQ-1097-son Qonun 2026-yil 28-fevraldan majoritar aksiyador tushunchasini, uning jamiyat va boshqa aksiyadorlar manfaatlarini hisobga olish majburiyatini hamda zarar uchun javobgarligini kiritdi.
• 2025-yil 27-noyabrdagi OʻRQ-1097-son Qonun 2026-yil 28-fevraldan kuzatuv kengashi, direktor, boshqaruv va aktivlarni ishonch asosida boshqaruvchining fidutsiar majburiyatlari roʻyxatini ham mustahkamladi.
• 2026-yil 13-iyuldagi OʻRQ-1158-son Qonun 2026-yil 25-iyuldan konstitutsiyaviy qonunda alohida huquqiy rejim oʻrnatilgan hududda AJ uchun maxsus qoidalarga yoʻl qoʻydi.

Aksiyador mablagʻ kiritishdan oldin nimani tekshiradi

Aksiyalar haqini toʻlashdan oldin ustav, chiqarish toʻgʻrisidagi qaror va amaldagi boshqaruv tuzilmasini solishtiring. Aksiyalarning turi, nominal qiymati va toʻlanganligini; chiqarilish roʻyxatini; depo hisobvaragʻidan yangi koʻchirmani; bir aksiyador ulushiga qoʻyilgan cheklovni; kuzatuv kengashi va ijroiya organ tarkibini; korporativ shartnoma qoidalarini; soʻnggi yigʻilish muddati va materiallarini tekshiring.

MHXS boʻyicha auditdan oʻtgan hisobot, sof aktivlar, dividend qarorlari va qarzdorlik, yirik va affillangan bitimlar, Korporativ axborot yagona portalidagi muhim faktlar, sud nizolari va tarmoq litsenziya talablarini alohida oʻrganing. Bu tekshiruvlar aksiyaga rasmiy huquqni, ovoz berish, axborot, dividend va tugatish qiymatini olish imkoniyatini koʻrsatadi.

Koʻp beriladigan savollar

AJ MChJdan nimasi bilan farq qiladi?

AJ kapitali aksiyalarga boʻlingan, egalarining huquqlari esa depozitariy hisobi va reyestr tizimida qayd etiladi. AJ qimmatli qogʻozlar chiqarilishini roʻyxatdan oʻtkazishi, korporativ axborotni oshkor etishi, MHXSni qoʻllashi va har yili auditdan oʻtishi shart. MChJ kapitali ulushlarga boʻlingan, ulushning oʻtishi esa MChJ haqidagi qonun va ustav qoidalariga boʻysunadi. Koʻp sonli investorlar va muomaladagi qimmatli qogʻozlar mavjud loyiha uchun AJ maxsus infratuzilma beradi, ammo koʻproq korporativ tartib-taomil talab qiladi.

AJ ustav kapitalining eng kam miqdori bormi?

Barcha AJlar uchun umumiy eng kam miqdor yoʻq. Miqdorni ustav belgilaydi va u davlat roʻyxatidan oʻtkazilganidan keyin bir yil ichida shakllantiriladi. Litsenziyalanadigan tarmoq esa oʻz eng kam miqdorini belgilashi mumkin: bu bank, sugʻurta, toʻlov, investitsiya va boshqa tartibga solinadigan faoliyat uchun ayniqsa muhim. Shu sababli AJni tashkil etish yoki kapitalni koʻpaytirish sanasida AJ toʻgʻrisidagi Qonun va tarmoq litsenziya talablarini birga tekshirish kerak.

AJda bitta aksiyador boʻlishi mumkinmi?

Ha. Yagona muassis qarorni yakka oʻzi qabul qiladi, taʼsis yigʻilishi oʻtkazilmaydi. Barcha oddiy aksiyalar bitta aksiyadorga tegishli boʻlsa, umumiy yigʻilishlar ham oʻtkazilmaydi: bu aksiyador ularning vakolatidagi qarorlarni yakka oʻzi qabul qilib, yozma rasmiylashtiradi. Imtiyozli aksiyalar ovoz berish huquqini olsa, istisno yuzaga keladi; bunda ularning egalari huquqlari va tegishli yigʻilish qoidalari hisobga olinadi.

Aksiyador qachon aksiyalarini qaytarib sotib olishni talab qilishi mumkin?

Bu huquq qayta tashkil etish, aksiyalarni yiriklashtirish, yirik bitim yoki uning huquqlarini cheklaydigan ustav oʻzgarishi boʻyicha qarshi ovoz bergan yoxud uzrli sababga koʻra ovoz berishda qatnashmagan ovoz beruvchi aksiya egasida yuzaga keladi. Talab qarordan keyin 30 kundan kechiktirmay jamiyatga yuboriladi, jamiyat esa aksiyalarni keyingi oʻn kun ichida yigʻilish haqidagi xabarda koʻrsatilgan va bozor qiymatiga asoslangan narxda sotib oladi.

Aksiyalarga huquq va AJ haqidagi axborot qayerda tekshiriladi?

Aksiyalarga huquq depo hisobvaragʻidagi yozuv bilan tasdiqlanadi, muayyan korporativ harakat uchun esa Markaziy depozitariy aksiyadorlar reyestrini shakllantiradi. Majburiy axborot Korporativ axborot yagona portalida, listingdagi jamiyat uchun esa fond birjasi saytida qidiriladi. Aksiyador AJdan ustav, qarorlar, hisobotlar va unga ochiq boshqa hujjatlarni soʻraydi; jamiyat nusxalar uchun faqat tayyorlash va joʻnatish xarajatlarini undirishi mumkin.