Biznesni tugatish va bankrotlik

Oʻzbekistonda korxonani ixtiyoriy tugatish olti oydan oshmaydi va sudsiz, davlat xizmatlari markazi orqali amalga oshiriladi. Agar mol-mulk kreditorlar bilan hisob-kitob qilishga yetmasa, tugatuvchi iqtisodiy sudga toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisida ariza berishi shart: ish «Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisida»gi qonun boʻyicha yuritiladi, tugatishga doir ish yuritish esa 12 oygacha davom etadi.

Qisqacha:

• Korxonani ixtiyoriy tugatishning umumiy muddati — roʻyxatdan oʻtkazuvchi organ xabardor qilingan kundan boshlab 6 oydan koʻp emas; kreditorlar talablari eʼlon chiqqan paytdan eʼtiboran kamida 2 oy qabul qilinadi
• Tugatishdagi soliq tekshiruvi 30 kalendar kungacha davom etadi va 3 yildan ortiq boʻlmagan davrni qamrab oladi; soliq riski past hamda 3 yilda daromadi 10 mlrd soʻmgacha boʻlgan korxonalar tekshirilmaydi
• Korxonaning toʻlovga qobiliyatsizlik alomati — majburiyatlar 3 oy bajarilmagani; jismoniy shaxslar va YTT uchun bunga 88.000.000 soʻm (200 BHM) qarz chegarasi ham qoʻshiladi
• Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisida ish qoʻzgʻatish haqidagi ariza uchun davlat boji — 1.320.000 soʻm (3 BHM); ish 2 oygacha koʻrib chiqiladi
• Tugatishga doir ish yuritish — 12 oydan koʻp emas, 3 oygacha uzaytiriladi
• Harakatsiz holatga oʻtkazilgan korxona bir yildan keyin roʻyxatdan oʻtkazuvchi organ qarori bilan reyestrdan chiqariladi

Yangilangan: 2026-yil 02-sentyabr

Tugatish bankrotlikdan nimasi bilan farq qiladi

Tugatish — mol-mulk barcha qarzlarni qoplashga yetadigan holatda ishtirokchilar qarori bilan korxona faoliyatining toʻxtatilishi; bankrotlik esa kreditorlar bilan hisob-kitob qila olmayotgan qarzdorga nisbatan qoʻllanadigan sud tartib-taomili. Tugatishni ishtirokchilar tayinlagan tugatuvchi davlat xizmatlari markazi orqali olib boradi, bankrotlikni — iqtisodiy sud va sud boshqaruvchisi.

Ikkala tartib-taomil ham bir xil yakunlanadi: korxona yagona davlat reyestriga yozuv kiritilganidan keyin faoliyatini tugatgan hisoblanadi, uning majburiyatlari esa huquqiy vorislik tartibida boshqa shaxslarga oʻtmasdan bekor boʻladi. Istisno — harakatsiz korxonalarni roʻyxatdan oʻtkazuvchi organ qarori bilan tugatish; bunda tugatuvchi umuman tayinlanmaydi.

Oʻzbekistonda MChJni tugatish: bosqichma-bosqich tartib

Tugatish va tugatuvchini tayinlash toʻgʻrisidagi qarorni kuzatuv kengashi, direktor yoki ishtirokchining taklifiga koʻra ishtirokchilarning umumiy yigʻilishi qabul qiladi; bitta ishtirokchidan iborat jamiyatda esa — shu ishtirokchining oʻzi. Tugatuvchi taʼsischining oʻzi yoki u tayinlagan shaxs (tugatish komissiyasi) boʻlishi mumkin. Tayinlangan paytdan boshlab korxonani boshqarish boʻyicha barcha vakolatlar tugatuvchiga oʻtadi: u sudda korxona nomidan ishtirok etadi va hujjatlarni ishonchnomasiz imzolaydi. Tartib Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 21-avgustdagi 704-son qarori bilan belgilangan.

Tugatuvchining bosqichlari:

• Qarorda korxona va tugatuvchi maʼlumotlarini (pasport, telefon, elektron pochta), talablarni qabul qilish joyi va muddatini, tugatish sababi hamda rejalashtirilgan muddatini koʻrsatish
• Keyingi ish kunidan kechiktirmay qaror nusxasini davlat xizmatlari markaziga (shaxsan yoki internet orqali) va xizmat koʻrsatuvchi bankka yuborish; ikkilamchi va depozit hisobvaraqlar yopiladi, qoldiqlar asosiy hisobvaraqqa oʻtkaziladi
• 3 ish kuni ichida korxonaning hujjatlarini, muhrini (mavjud boʻlsa) va mol-mulkini roʻyxat boʻyicha qabul qilib olish; markirovka qilinadigan tovarlar boʻlsa, shu muddatda ularning qoldigʻi haqida soliq organini xabardor qilish
• Aktivlar va majburiyatlar inventarizatsiyasini oʻtkazish, yil boshidan xabarnoma sanasigacha barcha soliqlar boʻyicha hisob-kitoblarni tuzish, kreditorlarni aniqlash va ularni olganlik tasdigʻi bilan yozma xabardor qilish
• Xodimlarni ishdan boʻshatish haqida kamida 2 oy oldin ogohlantirish va boʻshatilayotganlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni «Yagona milliy mehnat tizimi»ga kiritish
• Talablarni qabul qilish muddati tugaganidan soʻng soliq tekshiruvi natijalarini hisobga olgan holda oraliq tugatish balansini tuzish, uni ishtirokchilarda tasdiqlash va 5 ish kuni ichida har bir kreditorga uning talabi tan olingan-olinmaganini bildirish
• Kreditorlar bilan navbat tartibida hisob-kitob qilish, pul yetmasa — baholovchi orqali mol-mulkni ochiq savdolarda sotish; 2 oy davomida sotilmagan mol-mulk kreditorlarga baholangan qiymati boʻyicha taklif etiladi
• Soliqlar, yigʻimlar va moliyaviy sanksiyalarni, shu jumladan tekshiruv natijasida hisoblanganlarini toʻlash, qolgan mol-mulkni ishtirokchilar oʻrtasida taqsimlash va tugatish balansini tuzish
• Tugatish balansini soliq organiga topshirish (1 ish kuni), qarzdorlik yoʻqligi toʻgʻrisidagi xulosani hamda Majburiy ijro byurosidan ijro hujjatlari yoʻqligi haqidagi maʼlumotnomani olish
• Asosiy hisobvaraqni yopish (bank buni 1 ish kunida bajaradi), 3 ish kuni ichida hujjatlarni davlat yoki nodavlat arxiviga topshirish

Roʻyxatdan oʻtkazuvchi organ 2 ish kuni ichida tizim orqali barcha bosqichlar bajarilganini tekshiradi va tugatish toʻgʻrisida yozuv kiritadi; shundan soʻng soliq organi, statistika organlari va banklarni oʻzi xabardor qiladi. Gazetada eʼlon berish talab etilmaydi: roʻyxatdan oʻtkazuvchi organ qarorni olgan kuni uni oʻz veb-saytiga joylashtiradi va kreditorlar talablari uchun 2 oydan qisqa boʻlmagan muddatni koʻrsatadi.

Bu yerda faqat biznesdan chiqish tartibi tasvirlangan. Eski korxonani yopgach yangisini qanday ochish kerakligini biznesni roʻyxatdan oʻtkazish haqidagi maqola koʻrsatadi: unda shakl tanlash, hujjatlar, ustav kapitali va soliq rejimi tushuntirilgan.

Tugatish toʻgʻrisida xabar berilgandan keyin nima oʻzgaradi

Roʻyxatdan oʻtkazuvchi organ xabardor qilingan sanadan boshlab korxonaning moliya-xoʻjalik faoliyati toʻxtatib turiladi: taʼsis hujjatlariga oʻzgartirish kiritib boʻlmaydi, mol-mulkni faqat tugatish tartibida begonalashtirish mumkin, barcha majburiyatlarning, shu jumladan muddati kechiktirilgan toʻlovlarning bajarilish muddati kelgan hisoblanadi. Ayni paytda yer soligʻi, mol-mulk soligʻi, suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq va barcha soliqlar boʻyicha penya hisoblash toʻxtatiladi. Bank hisobvaraqlardan pulni faqat tugatuvchining topshirigʻi bilan yechadi, 2-sonli kartotekaning amal qilishi toʻxtatib turiladi.

Bu yengilliklar tugatish 6 oyga sigʻgan holdagina amal qiladi. Agar shu muddatga qadar hujjatlar toʻliq topshirilmasa, tugatish toʻxtatiladi, yopilgan hisobvaraqlar tiklanadi, toʻxtatib turilgan barcha toʻlovlar esa butun davr uchun toʻliq undiriladi. Taʼsischilar istalgan bosqichda fikridan qaytib faoliyatni tiklashi mumkin, biroq boshlangan soliq tekshiruvi oxiriga yetkaziladi.

Xorijiy taʼsischili korxonani tugatish

Chet ellik investor faoliyatini tugatgandan soʻng byudjet va kreditorlar oldidagi majburiyatlar bajarilgan boʻlsa, olingan aktivlarini pul yoki natural shaklda erkin repatriatsiya qilish huquqiga ega. Qolgan mol-mulk ishtirokchilar oʻrtasida ulushlariga mutanosib ravishda taqsimlanadi, investor esa oʻz ulushini bozor qiymati boʻyicha oladi. Tugatishdagi toʻlovlarning ishtirokchining ustav fondiga qoʻshgan hissasidan ortiq qismi dividend deb tan olinadi: korxona soliq agenti sifatida norezidentdan 10 foiz stavkada soliq ushlab qoladi, agar qoʻsh soliqqa tortishning oldini olish toʻgʻrisidagi xalqaro shartnomada pastroq stavka nazarda tutilmagan boʻlsa.

Tugatishda soliq tekshiruvi va byudjet bilan hisob-kitob

Soliq organi tizim orqali xabar olingandan keyin 3 ish kuni ichida tekshiruvni boshlaydi; u 30 kalendar kundan oshmaydi va oxirgi tekshiruvdan buyongi davrni, ammo tekshiruv yilidan oldingi 3 yildan koʻp boʻlmagan davrni qamrab oladi. Agar tekshiruv muddatida yakunlanmasa, soliq qarzdorligi tugatuvchining hisob-kitoblari boʻyicha aniqlanadi.

Korxona roʻyxatdan oʻtgan paytdan buyon faoliyat yuritmagan va soliq qarzdorligi boʻlmasa, tekshiruv oʻtkazilmaydi. Shuningdek, oxirgi 3 yildagi jami daromad 10 mlrd soʻmdan oshmagan, byudjet va kreditorlar oldida qarzi yoʻq, hisobotlar muntazam topshirilgan hamda soliq riski darajasi past boʻlsa ham tekshiruv boʻlmaydi. Bunday holda qarzdorlik yoʻqligi toʻgʻrisidagi xulosa avtomatik tarzda shakllantiriladi. Riski oʻrtacha va aylanmasi shunday boʻlgan korxona 2025-yil 10-noyabrdan boshlab soliq maslahatchisi yoki auditorlik tashkilotining xulosasi asosida tugatilsa, tekshiruvsiz oʻtishi mumkin.

Soliq majburiyatini tugatuvchi korxonaning puli, shu jumladan mol-mulkni sotishdan tushgan mablagʻ hisobidan bajaradi; mol-mulk va mahsulot qoldiqlari sotilganda soliqlar amaldagi sotish narxlari boʻyicha hisoblanadi. Pul yetmasa, qarzdorlik qoldigʻini ishtirokchilar qonunda belgilangan doirada qoplashi mumkin, aks holda u undirib boʻlmaydigan deb tan olinadi. Ortiqcha toʻlangan soliq boshqa soliqlar hisobiga oʻtkaziladi, qarz boʻlmasa esa ariza berilgan paytdan 15 kun ichida qaytariladi. Oxirgi soliq davri deb yil boshidan tugatish yakunlangan kungacha boʻlgan vaqt hisoblanadi.

Agar korxona ishlashda davom etmoqchi boʻlsa-yu, joriy soliqlarni uddalay olmasa, tugatish yagona yoʻl emas: soliqni bir yoʻla toʻlashda toʻlovga qobiliyatsizlik alomatlari paydo boʻlish xavfi — muddatni kechiktirishni soʻrash uchun asos. Shartlari va tartibi soliq toʻlash muddatini kechiktirish va boʻlib-boʻlib toʻlash haqidagi maqolada bayon etilgan.

Harakatsiz korxonani tugatish

Korxona roʻyxatdan oʻtgach 3 oy ichida bank hisobvaragʻi ochmagan boʻlsa yoki ochgan boʻlsa-da, 6 oy davomida hisobvaraqqa faoliyatdan pul tushmagan, elektron hisob-fakturalar rasmiylashtirilmagan, onlayn-NKM, virtual kassa yoki marketpleys toʻlov tizimi ishlatilmagan, tashqi savdo operatsiyalari oʻtkazilmagan boʻlsa, u moliya-xoʻjalik faoliyatini amalga oshirmayotgan deb topiladi. Banklar bunday hisobvaraqlar haqida soliq organiga xabar beradi, soliq organi esa 3 ish kuni ichida korxonani «faoliyat yuritmayotgan» maqomiga oʻtkazadi va undan soliq hisobotini qabul qilishni toʻxtatadi.

Keyin soliq organi korxonada mol-mulk va qarz bor-yoʻqligini tekshiradi hamda taʼsischilarga uni ixtiyoriy tugatishni taklif qiladi. Agar 10 ish kuni ichida tugatish boshlanmasa, taʼsischilar rad etsa yoki ularni topib boʻlmasa, qarz ham, mol-mulk ham boʻlmasa, korxona harakatsiz holatga oʻtkaziladi: bank 1 ish kunida hisobvaraqlarni yopib, qoldiqlarni harakatsiz depozit hisobvaraqqa koʻchiradi. Shu holatda bir yil turgach roʻyxatdan oʻtkazuvchi organ korxonani reyestrdan chiqaradi va roʻyxatdan oʻtkazish guvohnomasini bekor qiladi; bunda tugatuvchi tayinlanmaydi. Reyestrdan chiqarilgan korxonaning hisobvaraqlaridagi qoldiqlar va ortiqcha toʻlangan soliqlar mahalliy byudjetga oʻtkaziladi.

Taʼsischilar, ularning vakillari yoki merosxoʻrlari bir yil ichida roʻyxatdan oʻtkazuvchi organga murojaat qilsa, faoliyatni tiklash mumkin; korxona bunda yangi tashkil etilgan hisoblanmaydi. Agar harakatsiz korxonada qarz aniqlansa-yu, mol-mulk unga yetmasa, u kuzatuv va sanatsiya tartib-taomillarisiz, toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi ish orqali tugatiladi.

YTTni qanday yopish kerak

Yuridik shaxslar uchun nazarda tutilgan tartibda soliq toʻlamaydigan yakka tartibdagi tadbirkor faoliyatini davlat xizmatlari markaziga ariza berish orqali toʻxtatadi. Roʻyxatdan oʻtkazuvchi organ 1 ish kuni ichida soliq organidan qarzdorlik yoʻqligini tasdiqlashni soʻraydi, soliq organi 2 ish kunida javob beradi, bank asosiy hisobvaraq yopilgani haqida maʼlumotnoma yuboradi, shundan soʻng 1 ish kunida reyestrga faoliyat toʻxtatilgani toʻgʻrisida yozuv kiritiladi. Yuridik shaxslar uchun nazarda tutilgan tartibda soliq toʻlaydigan YTT esa korxonani tugatish qoidalari boʻyicha yopiladi.

Roʻyxatdan oʻtkazish toʻxtatilmagunicha YTT faoliyat yuritgan-yuritmaganidan qatʼi nazar, oyiga kamida 440.000 soʻm ijtimoiy soliq toʻlashi shart, shu bois shunchaki ishlashni bas qilish yetarli emas. Faoliyatni bir yilgacha muddatga toʻxtatib turish mumkin; agar bir yil ichida u tiklanmasa va soliq qarzdorligi boʻlmasa, 2026-yil 11-maydan roʻyxatdan oʻtkazuvchi organ soliq organining xabarnomasiga koʻra YTTni reyestrdan chiqaradi, hisobvaraqlardagi qoldiqlar esa mahalliy byudjetga oʻtadi. YTT maqomining tugashi tadbirkorlik faoliyati bilan bogʻliq kreditorlar oldidagi majburiyatlardan ozod qilmaydi: sobiq YTT ular boʻyicha butun mol-mulki bilan javob beradi.

YTT qanday soliqlar toʻlashi va qachon yuridik shaxs kabi soliq toʻlashga oʻtishi haqida yakka tartibdagi tadbirkor haqidagi maqolada oʻqing. Oʻzini oʻzi band qilgan shaxslar tugatish tartib-taomilidan oʻtmaydi: ularning maqomi va soligʻi qanday tuzilganini oʻzini oʻzi band qilgan shaxs haqidagi maqola tushuntiradi.

Oʻzbekistonda bankrotlik tartib-taomili: alomatlar va ariza

Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi ishlarni korxona roʻyxatdan oʻtgan joy yoki jismoniy shaxsning yashash joyi boʻyicha iqtisodiy sud «Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisida»gi 2022-yil 12-apreldagi OʻRQ-763-son qonun asosida koʻrib chiqadi. Qonun ikki alomatni farqlaydi: vaqtinchalik toʻlovga qobiliyatsizlik — kreditorlar yoki byudjet oldidagi majburiyatlar muddati kelgan sanadan boshlab 3 oy davomida bajarilmagani — va doimiy toʻlovga qobiliyatsizlik, yaʼni majburiyatlar ariza berilgan sanada hamda yil boshida aktivlar qiymatidan oshib ketgani. Vaqtinchalik toʻlovga qobiliyatsizlik tiklash tartib-taomillari uchun, doimiysi esa bankrot deb topish va tugatishga doir ish yuritish uchun asos boʻladi. Korxonalar uchun qarzning eng kam miqdori belgilanmagan.

Ariza berish huquqiga qarzdorning oʻzi va kreditor ega, byudjet oldidagi qarzlar boʻyicha esa — undirish choralarini koʻrgan soliq organi. Kreditor oʻz talabini sud qarori, qarzdorning qarzni tan olishi yoki notariusning ijro xati bilan tasdiqlaydi. Korxona rahbari, tugatish komissiyasi yoki tugatuvchi quyidagi hollarda bir oydan kechiktirmay sudga murojaat qilishi shart: bitta kreditor bilan hisob-kitob qolganlari bilan hisob-kitobni imkonsiz qilib qoʻysa, mol-mulkka undiruv qaratilishi faoliyatni toʻxtatib qoʻysa yoki tugatish chogʻida mol-mulk barcha kreditorlarga yetmasligi aniqlansa. Ariza bermaganlik uchun rahbar va tugatuvchi shu muddat oʻtganidan keyin yuzaga kelgan majburiyatlar boʻyicha subsidiar javobgar boʻladi.

Qarzdorning arizasiga taʼsis hujjatlari, qarzdorlik tafsiloti bilan kreditorlar va debitorlar roʻyxati, oxirgi hisobot sanasidagi buxgalteriya balansi va ishtirokchilarning sudga murojaat qilish haqidagi qarori ilova qilinadi. Davlat boji — 1.320.000 soʻm (3 BHM); soliq organlari va sud boshqaruvchisi arizani bojsiz beradi. Sudya arizani qabul qilish masalasini 5 kun ichida hal qiladi, ishning oʻzi esa 2 oydan oshmagan muddatda, bir oyga uzaytirilishi mumkin boʻlgan holda koʻrib chiqiladi. Ariza qabul qilingan kundan boshlab kreditorlar qarzlarini yakka tartibda talab qilishga haqli emas: ularning manfaatlarini kreditorlar yigʻilishi ifodalaydi, sudlar esa qarzdorga nisbatan yangi undiruv daʼvolarini qabul qilmaydi.

Bankrotlik tartib-taomillari va ularning muddatlari

Qonun korxona uchun toʻrtta tartib-taomilni nazarda tutadi: kuzatuv, sud sanatsiyasi, tashqi boshqaruv va tugatishga doir ish yuritish; istalgan bosqichda qarzdor va kreditorlar kelishuv bitimi tuzishi mumkin.

Qarzdor bankrot deb topilgan paytdan boshlab barcha majburiyatlarning muddati kelgan hisoblanadi, penya va foizlar hisoblanishi toʻxtaydi, ijro ish yuritishlari tugatiladi, direktorning vakolatlari bekor boʻladi, boshqaruv esa tugatish boshqaruvchisiga oʻtadi. U 10 kun ichida bankrotlik haqida eʼlon yuboradi, kreditorlarga talablarni taqdim etish uchun kamida bir oy beriladi. Sud hujjatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilinadi, 2026-yil 1-dekabrdan esa rasmiy manba sifatida qarzdorlarning ochiq reyestri yuritiladigan Yagona elektron platforma ishga tushadi.

Kreditorlar talablarining navbati

Bankrotlikda navbatdan tashqari sud xarajatlari, boshqaruvchining haqi, kommunal toʻlovlar va ish qoʻzgʻatilgandan keyin yuzaga kelgan majburiyatlar qoplanadi. Soʻngra birinchi navbatda ish haqi, alimentlar va mualliflik shartnomalari boʻyicha haq toʻlanadi; ikkinchi navbatda — soliqlar, bank kreditlari, garov bilan taʼminlangan kreditorlar talablarining qoplanmagan qismi va garov bilan taʼminlanmagan barcha kreditorlar talablari; uchinchi navbatda — dividendlar; toʻrtinchi navbatda — qolgan talablar. Har bir keyingi navbat oldingisi bilan toʻliq hisob-kitob qilingandan soʻng, navbat ichida esa mutanosib ravishda pul oladi. Mol-mulk yetmagan talablar qanoatlantirilgan hisoblanadi. Ixtiyoriy tugatishda navbat uchta: xodimlar, byudjet va maqsadli jamgʻarmalar, qolgan kreditorlar; garov bilan taʼminlangan talablar garov predmetini sotishdan tushgan mablagʻ hisobidan qoplanadi.

Sud boshqaruvchisi

Sud boshqaruvchisi etib oliy maʼlumotli, kamida 2 yillik ish stajiga va vakolatli organning attestatiga ega shaxs tayinlanadi. Uning haqini kreditorlar yigʻilishi belgilaydi, sud tasdiqlaydi, toʻlov esa qarzdorning mol-mulkidan amalga oshiriladi; reyestr toʻliq qoplansa, boshqaruvchiga talablar summasining 5 foizigacha mukofot beriladi. 2026-yil 7-maydan bu soha uchun Adliya vazirligi huzuridagi Toʻlovga qobiliyatsizlik ishlari agentligi javob beradi, ishlar boʻyicha boshqaruvchilarni esa elektron tizim avtomatik va tasodifiy tarzda tanlaydi.

Taʼsischilar va rahbarning javobgarligi

Umumiy qoidaga koʻra MChJ ishtirokchilari jamiyatning qarzlari boʻyicha javob bermaydi, hissasini toʻliq toʻlamagan ishtirokchilar esa toʻlanmagan qism doirasida solidar javob beradi. Istisno — subsidiar javobgarlik: agar toʻlovga qobiliyatsizlik direktor, ishtirokchi yoki majburiy koʻrsatmalar berish huquqiga ega boshqa shaxsning gʻayriqonuniy harakatlari tufayli yuzaga kelgan boʻlsa, mol-mulk yetarli boʻlmaganda sud unga korxona qarzlarini talablar reyestri bilan tugatish massasi oʻrtasidagi farq miqdorida yuklashi mumkin. Aksi isbotlanmaguncha, kreditorlarga jiddiy zarar shu shaxs foydasiga tuzilgan bitimlar orqali yetkazilgan yoki qasddan toʻlovga qobiliyatsizlik alomatlari aniqlangan boʻlsa, aybdorlik mavjud deb hisoblanadi. Ariza asos maʼlum boʻlgan paytdan eʼtiboran 3 yil ichida, ammo tugatishga doir ish yuritish tugaganidan keyin 3 yildan kechiktirmay beriladi; sobiq xodimlar ham murojaat qilishi mumkin. Aybdor taʼsischi qarzlar qoplanmagunicha boshqa korxonalarga rahbar yoki taʼsischi boʻla olmaydi.

Sud boshqaruvchisi ish qoʻzgʻatilgunga qadar 3 yil ichida tuzilgan bitimlarni — past narxda sotish, hadya qilish, bitta kreditorning talablarini boshqalardan afzal koʻrib qanoatlantirishga qaratilgan bitimlarni — haqiqiy emas deb topish toʻgʻrisida sudga murojaat qilishi mumkin. Ariza berilgunga qadar 36 oy ichida chiqib ketgan ishtirokchiga toʻlangan ulush qarzdorga qaytariladi, ishtirokchining oʻzi esa toʻrtinchi navbatdagi kreditorga aylanadi. Qonun qarzdan qutulish uchun qasddan oʻzini oʻzi tugatishni ham gʻayriqonuniy harakat deb hisoblaydi.

Kreditorlarga zarar yetkazgan qasddan toʻlovga qobiliyatsizlik 22.000.000 soʻmdan 66.000.000 soʻmgacha jarima bilan jazolanadi (MJtKning 179-5-moddasi). Zarar koʻp miqdorda boʻlsa, soxta toʻlovga qobiliyatsizlik, toʻlovga qobiliyatsizlikni yashirish va qasddan toʻlovga qobiliyatsizlikka olib kelish uchun jinoiy javobgarlik yuzaga keladi: 66.000.000 soʻmdan 110.000.000 soʻmgacha jarima yoxud 3 yilgacha ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish (JKning 180, 181, 181-1-moddalari). Bunday jinoyatni birinchi marta sodir etgan shaxs zarar aniqlangan kundan eʼtiboran 30 kun ichida uning oʻrnini qoplasa, javobgarlikdan ozod etiladi.

Jismoniy shaxsning bankrotligi

Fuqaro pul majburiyatlarini bajarmasa yoki soliqlarni 3 oy toʻlamasa va unga qoʻyilgan talablar kamida 88.000.000 soʻmni (200 BHM) tashkil etsa, toʻlovga qobiliyatsiz deb topilishi mumkin. Majburiyatlarning umumiy summasi shu chegaradan oshsa va barcha kreditorlar bilan hisob-kitob qilish imkoni boʻlmasa, fuqaro 30 kun ichida oʻzi ariza berishi shart. Kreditor yoki soliq organi sud qarori, notarial tasdiqlangan bitim yoki qarzdor tan olgan qarz mavjud boʻlganda sudga murojaat qiladi. Arizachi moliyaviy boshqaruvchining haqi uchun sud depozitiga oldindan 9.520.000 soʻm (eng kam ish haqining yetti baravari) kiritadi; sud qarzdorga bu toʻlovni kechiktirishi mumkin.

Fuqaroga ikkita tartib-taomil qoʻllanadi: qarzni tarkibiy jihatdan oʻzgartirish — bunda moratoriy joriy etilib, qoplash rejasi tasdiqlanadi — va bankrot deb topib, mol-mulkni 6 oygacha muddatda sotish, u 3 oyga uzaytirilishi mumkin. Yagona uy-joy, uy anjomlari va undiruv qaratilishi mumkin boʻlmagan boshqa mol-mulk tugatish massasiga kiritilmaydi. Sud qarzdorning chet elga chiqishini vaqtincha cheklashga haqli. Hisob-kitoblardan soʻng fuqaro qolgan qarzlaridan ozod etiladi, bundan alimentlar, hayot va sogʻliqqa yetkazilgan zararni qoplash, mehnat munosabatlaridan kelib chiqadigan talablar hamda mol-mulkni yashirish, yolgʻon maʼlumot berish yoki qasddan toʻlovga qobiliyatsizlik isbotlangan holatlar mustasno. Bankrot 5 yil davomida kredit olayotganda oʻz maqomi haqida xabar berishi shart va ishni qaytadan qoʻzgʻata olmaydi.

Yakka tartibdagi tadbirkor uchun ham xuddi shu 200 BHM chegarasi amal qiladi, biroq tartib-taomil bitta — tugatishga doir ish yuritish. Sud arizani qabul qilishda YTTning mol-mulkini xatlaydi, hisob-kitob yoki kelishuv bitimi uchun bir oygacha vaqt beradi, bankrot deb topilishi bilan esa uning YTT sifatida roʻyxatdan oʻtganligi va litsenziyalari oʻz kuchini yoʻqotadi. Tugatish massasidan 22.000.000 soʻmgacha boʻlgan nolikvid mol-mulkni chiqarib tashlash mumkin.

Tugatishda xodimlar

Tashkilotning tugatilishi ish beruvchi tashabbusi bilan ishdan boʻshatish uchun asos boʻlib, u homilador ayollarga, kasallik varaqasidagi yoki taʼtildagi xodimlarga nisbatan ham qoʻllanadi. Ish beruvchi har bir xodimni kamida 2 oy oldin imzo qoʻydirib yozma ogohlantiradi yoxud ogohlantirishni shu muddat uchun pul kompensatsiyasi bilan almashtiradi; ogohlantirish davrida xodimga boshqa ish qidirish uchun ish haqi saqlangan holda haftasiga kamida bir kun beriladi. Boʻshatilayotgan har bir xodim toʻgʻrisidagi maʼlumotlar 2 oydan kechiktirmay «Yagona milliy mehnat tizimi»ga kiritiladi, 20 va undan ortiq xodimi boʻlgan tashkilotning tugatilishi esa ommaviy boʻshatish hisoblanadi.

Ishdan boʻshatilgan kuni xodimga ish haqi, foydalanilmagan barcha taʼtillar uchun kompensatsiya va ishdan boʻshatish nafaqasi toʻlanadi: shu ish beruvchidagi staj 3 yilgacha boʻlsa — oʻrtacha oylik ish haqining kamida 50 foizi, 3 yildan 5 yilgacha — 75 foizi, 5 yildan 10 yilgacha — 100 foizi, 10 yildan 15 yilgacha — 150 foizi, 15 yildan ortiq boʻlsa — 200 foizi. Jamoa shartnomasi butun tugatish muddati davomida amal qiladi. Bankrotlikda direktor bilan tuzilgan mehnat shartnomasini tugatish boshqaruvchisi bekor qiladi, ish haqi boʻyicha qarzlar esa birinchi navbatda qoplanadi; ularning mavjudligi kelishuv bitimini tasdiqlashni rad etish uchun asos boʻladi.

2026-yilda nima oʻzgardi

• 2026-yil 23-yanvardan tugatuvchi tugatish toʻgʻrisidagi qarordan keyin 3 ish kuni ichida markirovka qilinadigan tovarlar qoldigʻi haqida soliq organini xabardor qiladi (2026-yil 23-yanvardagi 23-son VMQ)
• 2026-yil 7-maydan Adliya vazirligi huzurida Toʻlovga qobiliyatsizlik ishlari agentligi tashkil etildi; 2026-yil 1-iyuldan sud boshqaruvchilari elektron tizim orqali tasodifiy tanlanadi, 2026-yil 1-dekabrdan esa toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi ishlarni yuritishning Yagona elektron platformasi ishga tushadi (2026-yil 6-maydagi PF-78)
• 2026-yil 11-maydan faoliyatini bir yildan ortiq toʻxtatib turgan va soliq qarzi boʻlmagan YTT reyestrdan avtomatik chiqariladi; harakatsiz korxonani esa faqat bir yil ichida tiklash mumkin (2025-yil 7-noyabrdagi 709-son VMQ). Shu qaror bilan 2025-yil 10-noyabrdan riski past va 3 yilda daromadi 10 mlrd soʻmgacha boʻlgan korxonalar uchun soliq tekshiruvi bekor qilindi
• 2026-yil 22-iyuldan «Masʼuliyati cheklangan jamiyatlar toʻgʻrisida»gi yangi qonun amal qiladi: tugatish toʻgʻrisidagi qarorni kuzatuv kengashi, direktor yoki ishtirokchining taklifiga koʻra umumiy yigʻilish qabul qiladi, bir yillik harakatsizlikdan keyin esa korxona tugatuvchisiz tugatiladi (2026-yil 21-apreldagi OʻRQ-1137)
• 2026-yil 21-iyuldan hujjatlarning arxivga topshirilgani haqidagi maʼlumotnomani roʻyxatdan oʻtkazuvchi organ Yagona milliy arxiv axborot tizimi orqali oʻzi oladi (2026-yil 20-iyuldagi 393-son VMQ)

Koʻp beriladigan savollar

Tugatish bankrotlikdan nimasi bilan farq qiladi?

Tugatish — mol-mulk barcha kreditorlar bilan hisob-kitob qilishga yetganda ishtirokchilar qarori bilan korxonaning ixtiyoriy ravishda faoliyatini toʻxtatishi; uni tugatuvchi davlat xizmatlari markazi orqali 6 oygacha muddatda olib boradi. Bankrotlik — hisob-kitob qila olmayotgan qarzdorning toʻlovga qobiliyatsizligining sud tomonidan tan olinishi; uni iqtisodiy sud va sud boshqaruvchisi yuritadi, mol-mulk yetmagani sababli qoplanmagan qarzlar esa qanoatlantirilgan hisoblanadi. Agar tugatish jarayonida mol-mulk yetishmasligi aniqlansa, tugatuvchi korxonani bankrotlikka oʻtkazishi shart.

MChJni tugatish qancha davom etadi?

Ixtiyoriy tugatishning umumiy muddati — roʻyxatdan oʻtkazuvchi organ qaror haqida xabardor qilingan kundan boshlab 6 oydan koʻp emas. Shu muddat ichida kamida 2 oyni kreditorlar talablarini qabul qilish, 30 kungacha vaqtni esa soliq tekshiruvi egallaydi. Qarzi yoʻq va soliq riski past korxona tekshiruvsiz oʻtadi, shu bois tezroq yopiladi. 6 oy ichida ulgurilmasa, tugatish toʻxtatiladi, toʻxtatib turilgan penya va soliqlar esa toʻliq undiriladi.

Qarzi bor MChJni tugatish mumkinmi?

Ha, agar korxona mol-mulki hisob-kitob qilishga yetsa: qarzlar hisobvaraqlardagi pul, mol-mulkni sotishdan tushgan tushum yoki ishtirokchilar korxona hisobvaragʻiga oʻtkazadigan mablagʻ hisobidan qoplanadi. Tugatish toʻgʻrisidagi yozuv faqat soliq organining qarzdorlik yoʻqligi haqidagi xulosasidan keyin kiritiladi. Agar mol-mulk barcha kreditorlarga yetmasa, tugatuvchi iqtisodiy sudga toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisida ariza berishi shart, aks holda unga qoplanmagan talablar boʻyicha subsidiar javobgarlik yuklanadi.

Oʻzbekistonda oʻzini bankrot deb qanday eʼlon qilish mumkin?

Fuqaro majburiyatlarini 3 oy davomida bajarmagan va qarzi kamida 88.000.000 soʻmni tashkil etgan boʻlsa, yashash joyidagi iqtisodiy sudga ariza beradi. Arizaga kreditorlar roʻyxati, mol-mulk haqidagi hujjatlar va pasport nusxasi ilova qilinadi, 1.320.000 soʻm davlat boji toʻlanadi hamda moliyaviy boshqaruvchining haqi uchun 9.520.000 soʻm depozit kiritiladi. Sud qarzni tarkibiy jihatdan oʻzgartirishni joriy etadi yoki bankrot deb topib mol-mulkni sotadi, shundan soʻng alimentlar va zararni qoplashdan tashqari qolgan qarzlar hisobdan chiqariladi.

Korxona tugatilganda necha oylik maosh toʻlanadi?

Ishdan boʻshatish nafaqasi shu ish beruvchidagi stajga bogʻliq: staj 3 yilgacha boʻlsa — oʻrtacha oylik ish haqining kamida 50 foizi, 3 yildan 5 yilgacha — 75 foizi, 5 yildan 10 yilgacha — 100 foizi, 10 yildan 15 yilgacha — 150 foizi, 15 yildan ortiq boʻlsa — 200 foizi. Bundan tashqari ish haqi, foydalanilmagan taʼtil uchun kompensatsiya, xodim 2 oy oldin ogohlantirilmagan boʻlsa esa ogohlantirish muddati uchun kompensatsiya toʻlanadi.

Bankrotlar reyestrini qayerdan koʻrish mumkin?

Tartib-taomillar joriy etilgani va qarzdor bankrot deb topilgani haqidagi maʼlumotlar Vazirlar Mahkamasi belgilagan roʻyxat boʻyicha ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilinadi: Oliy sudning tushuntirishiga koʻra, bu «Biznes-Daily «Birja» gazetasi va vakolatli organning veb-sayti. 2026-yil 1-dekabrdan qarzdorlarning ochiq elektron reyestri toʻlovga qobiliyatsizlik ishlarining Yagona elektron platformasida yuritiladi va shu platforma rasmiy eʼlon manbaiga aylanadi.