Yer qaʼridan foydalanganlik va renta soliqlari

Yer qaʼridan foydalanuvchi odatdagi soliqni foydali qazilmaning qiymati yoki hajmi va unga tegishli stavka asosida hisoblaydi. Yuridik shaxslar hisobotni har oy topshiradi. Metall yoki uglevodorod qazib oluvchi tashkilotlar ijobiy renta daromadidan kamida 25% renta soligʻi (Soliq kodeksining 454-5-moddasi) ham toʻlashi mumkin.

Qisqacha:

• odatdagi soliqni foydali qazilmalarni qazib oluvchi yoki texnogen mineral hosilalardan ajratib oluvchi yuridik va jismoniy shaxslar (Soliq kodeksining 449-moddasi) toʻlaydi;
• soliq bazasi va stavka har bir foydali qazilma boʻyicha, renta soligʻi esa har bir litsenziyalangan uchastka boʻyicha ham alohida aniqlanadi;
• yuridik shaxs odatdagi soliq hisobotini har oy keyingi oyning 20-sanasigacha, renta soligʻi hisobotini esa har chorakda 20-sanagacha topshiradi va soliqni shu muddatlarda toʻlaydi;
• jismoniy shaxs odatdagi soliq boʻyicha hisobotni keyingi yilning 1-fevraligacha topshiradi va soliqni shu muddatgacha toʻlaydi;
• hisoblashdan oldin foydali qazilma turi, undan foydalanish usuli, uchastka, mahalliy koeffitsiyent va loyihaga xos stavka bir-biriga mosligini tekshirish kerak.

Yangilangan: 2026-yil 04-sentyabr

Yer qaʼridan foydalanganlik soligʻini kim toʻlaydi

Hududda yer qaʼridan foydali qazilmalarni qazib oluvchi yoki texnogen mineral hosilalardan foydali qazilmalarni ajratib oluvchi har qanday yuridik yoxud jismoniy shaxs yer qaʼridan foydalanganlik soligʻini toʻlovchi hisoblanadi. Soliq kodeksi yer qaʼridan foydalanganlik soligʻi va foydali qazilmalarni qazib olganlik uchun maxsus renta soligʻini ikkita alohida soliq (17-modda) sifatida belgilaydi. Shu sababli odatdagi soliq majburiyatining mavjudligi renta soligʻi ham yuzaga kelganini oʻz-oʻzidan anglatmaydi.

Qonunchilikda belgilangan shartlarga rioya etgan holda qimmatbaho metallarni oltin izlovchilar usulida qazib oluvchi jismoniy shaxs mazkur faoliyat qismida soliq toʻlovchi hisoblanmaydi. Biroq soliqdan ozodlik ruxsatnoma shartlarini bekor qilmaydi: qazib olingan va realizatsiya qilingan qimmatbaho metallar hamda qimmatbaho toshlar hajmi haqidagi hisobot yil tugaganidan yoki ruxsatnoma bekor qilinganidan keyin 30 kun ichida («Yer qaʼri toʻgʻrisida»gi Qonunning 122-moddasi) Yer qaʼridan foydalanish markaziga taqdim etiladi.

Chet el kompaniyasiga ham faoliyat mezoni qoʻllanadi. Yuridik shaxs hududda foydali qazilma qazib olsa, uning tashkiliy-huquqiy shakli yoki rezidentligi oʻz-oʻzidan soliqni istisno etmaydi. Mahsulot taqsimotiga oid bitim uchun alohida shartlar boʻlishi mumkin; ular quyida alohida koʻrsatilgan.

Nima soliq solish obyekti va qaysi hajmlar chiqarib tashlanadi

Soliq solish obyekti foydali qazilma turiga bogʻliq. Umumiy qoidaga koʻra, u qazib olingan yoki ajratib olingan hajmdir. Qora, qimmatbaho, rangli va radioaktiv metallar, shuningdek nodir elementlar va nodir yer elementlari uchun haqiqatda realizatsiya qilingan hajm obyekt hisoblanadi. Obyektlar roʻyxati (Soliq kodeksining 450-moddasi) har bir foydali qazilma turi boʻyicha alohida qoʻllanadi.

Qazib olingan hajmdan qazib olish, birlamchi ishlov berish, qayta ishlash va tashishning butun texnologik siklida yuzaga kelgan texnologik yoʻqotishlar chiqarib tashlanadi. Chegirma vakolatli organ tasdiqlagan normalar, ular boʻlmaganda esa soliq toʻlovchi belgilagan normalar bilan cheklanadi. Normadan ortiq yoʻqotishlar obyektni kamaytirmaydi. Tabiiy gaz uchun yopiq texnologik siklda qatlam bosimini saqlash yoki uglevodorodlarni chiqarib olish maqsadida qatlamga qayta haydalgan gaz ham texnologik yoʻqotish boʻlishi mumkin.

Quyidagilar soliq solish obyekti hisoblanmaydi:

• soliq toʻlovchiga berilgan yer uchastkasi doirasida qazib olingan hamda uning oʻz xoʻjalik va roʻzgʻor ehtiyojlari uchun ishlatilgan keng tarqalgan foydali qazilmalar;
• qonunchilikda belgilangan tartibda daryo oʻzanlarini tozalash va qirgʻoqlarni mustahkamlash ishlari natijasida qazib olingan noruda foydali qazilmalar, realizatsiya qilingan hajm bundan mustasno.

Yer egasi, yerdan foydalanuvchi yoki yer uchastkasi mulkdori tadbirkorlik bilan bogʻliq boʻlmagan shaxsiy, roʻzgʻor va boshqa ehtiyojlar uchun oʻz uchastkasi doirasida qurilish foydali qazilmalari hamda toʻldirgichlarni ruxsatnomasiz qazib olishi («Yer qaʼri toʻgʻrisida»gi Qonunning 124-moddasi) mumkin. Ularni boshqa shaxsga berish mumkin emas. Ushbu qoida oʻz matniga koʻra tijorat maqsadidagi qazib olish va sotishni qamrab olmaydi.

Soliq bazasi qanday aniqlanadi

Soliq toʻlovchi bazani har bir foydali qazilma boʻyicha soliq davri boshidan oʻsib boruvchi yakun bilan mustaqil aniqlaydi. Umumiy holatda qazib olingan hajm qiymati, sanab oʻtilgan metallar va elementlar uchun esa haqiqatda realizatsiya qilingan hajm qiymati baza boʻladi. Oʻrtacha olingan realizatsiya narxi (Soliq kodeksining 451-moddasi) QQS va aksiz soligʻi chiqarilgan realizatsiya qiymatini realizatsiyaning natura shaklidagi hajmiga boʻlish orqali aniqlanadi.

Keyingi hisob-kitob haqiqiy vaziyatga bogʻliq:

• foydali qazilmaning bir qismi oʻz ehtiyojlari uchun ishlatilsa, oʻrtacha olingan realizatsiya narxi qazib olingan butun hajmga qoʻllanadi;
• joriy davrda realizatsiya boʻlmasa, realizatsiya boʻlgan oxirgi davrning oʻrtacha olingan narxi qoʻllanadi;
• qazib olish boshlanganidan beri realizatsiya boʻlmagan boʻlsa, baza davrdagi ishlab chiqarish tannarxiga 20% qoʻshilgan miqdorda aniqlanadi va birinchi realizatsiya davrida oʻsha davr narxi asosida tuzatish kiritiladi;
• butun hajm oʻz ishlab chiqarish yoki xoʻjalik ehtiyojlari uchun ishlatilsa, baza ishlab chiqarish tannarxiga 20% qoʻshilgan miqdorda aniqlanadi;
• tabiiy gaz, neft yoki gaz kondensati soliq toʻlovchi tomonidan yoxud tolling asosida qayta ishlansa, baza qayta ishlangan mahsulotlar realizatsiya narxidan keyingi qayta ishlash va tashish xarajatlarini ayirish orqali hisoblanadi.

Oltin, kumush, platina, palladiy, mis, rux, qoʻrgʻoshin va molibden uchun alohida qoidalar amal qiladi. Baza ruda, konsentrat yoki tayyor mahsulot tarkibidagi har bir metall boʻyicha aniqlanadi va, qoida tariqasida, ikki narxning yuqorisi (Soliq kodeksining 451-1-moddasi) olinadi: oʻrtacha arifmetik birja narxi yoki realizatsiya qilishning oʻrtacha olingan narxi. Oltin, kumush, palladiy va platina uchun LBMA, boshqa metallar uchun LME maʼlumotlari ishlatiladi. Soliq organi hisoblangan narxlarni keyingi oyning 10-sanasigacha eʼlon qiladi.

Ruda va konsentrat uchun keyingi eritish, affinaj va tashish boʻyicha kelishilgan xarajatlar odatda hisoblangan qiymatdan chiqarib tashlanadi. Oltin va mis boʻyicha 451-1-moddaning asosiy qoidasi bunday chegirmalarni nazarda tutmaydi, biroq soliq toʻlovchi ularni chegirgan holda hisoblashni tanlashi mumkin. Tanlangan usul hisob maʼlumotlari va kelishilgan xarajatlar summasiga mos kelishi lozim.

Ushbu maqolada geologik jihatdan oʻrganish xarajatlari foyda soligʻida qanday aks ettirilishi yoritilmaydi. Foyda soligʻi haqidagi maqola xarajatlarni tan olish va tasdiqlashning umumiy qoidalarini tushuntiradi. U bitta loyihada resurs soligʻi va foyda soligʻi hisobini birga yuritish zarur boʻlganda kerak boʻladi.

2026-yilda yer qaʼridan foydalanganlik soligʻi stavkalari

Stavka soliq solish obyektining aniq nomi boʻyicha tanlanadi. Amaldagi foydali qazilma stavkalari (Soliq kodeksining 452-moddasi) quyida toʻliq keltirilgan. Ayrim davlat korxonalari va gips xomashyosi boʻyicha vaqtinchalik yengillik oʻzgarishlar boʻlimida tushuntirilgan.

Tuman yoki shahar Kengashi sement ishlab chiqarish uchun ohaktoshdan tashqari noruda qurilish materiallarining qatʼiy stavkalariga 1,3 gacha koeffitsiyent belgilashi mumkin. Shuning uchun qatʼiy summa 452-modda va qazib olish joyida amal qiladigan mahalliy qaror bilan solishtiriladi.

Odatdagi soliq qanday hisoblanadi

Odatdagi soliq soliq bazasini stavkaga koʻpaytirish orqali hisoblanadi. Eng kam qatʼiy summa belgilangan foydali qazilma uchun jismoniy hajm bir birlik uchun minimal summaga ham koʻpaytiriladi va ikki natijadan kattasi toʻlanadi. Hisoblash tartibi (Soliq kodeksining 454-moddasi) aynan shunday taqqoslashni talab qiladi.

Misol. Korxona 1 000 m³ qurilish toshini QQS va aksiz soligʻisiz oʻrtacha 50 000 soʻm/m³ narxda realizatsiya qildi. Baza 50 000 000 soʻm, 5%lik hisob esa 2 500 000 soʻm boʻladi. Minimal summa 1 000 × 6 591 = 6 591 000 soʻm. Bu miqdor foizli natijadan yuqori boʻlgani uchun 6 591 000 soʻm toʻlanadi. Mahalliy Kengash koeffitsiyent belgilagan boʻlsa, avval minimal summa unga koʻpaytiriladi.

Oʻz ehtiyoji uchun foydalanish misoli. Foydali qazilma toʻliq oʻz ishlab chiqarishida ishlatilsa va uning ishlab chiqarish tannarxi 100 000 000 soʻm boʻlsa, baza 100 000 000 × 120% = 120 000 000 soʻmni tashkil etadi. 5%lik stavkada soliq 6 000 000 soʻm boʻladi. Misoldagi tannarx qonunda belgilangan summa emas, shartli qiymatdir.

Odatdagi soliq hisoboti va toʻlov muddati

Yuridik shaxs uchun soliq davri chorak, hisobot davri oy; jismoniy shaxs uchun ikkalasi ham kalendar yildir. Bu davrlar alohida belgilangan (Soliq kodeksining 453-moddasi), shu sababli yuridik shaxsning oylik hisoboti chorak ichida oʻsib boruvchi yakun bilan tuziladi.

Odatdagi soliq hisoboti soliq boʻyicha hisobga olish joyiga, noruda qurilish materiallari uchun esa qazib olish joyiga topshiriladi. Uni tarmoq hisoboti bilan aralashtirmaslik kerak: qattiq foydali qazilmalarni qazib olish ruxsatnomasi egasi keyingi yilning 31-martigacha yillik hisobot («Yer qaʼri toʻgʻrisida»gi Qonunning 61-moddasi)ni Yer qaʼridan foydalanish markaziga taqdim etadi.

Ushbu maqola yer qaʼridan foydalanish uchastkasi boʻyicha yer soligʻini hisoblamaydi. Yer soligʻi haqidagi maqolada kim yer boʻyicha hisobot topshirishi va toʻlov muddati tushuntirilgan. Ruxsatnoma bilan birga alohida yer uchastkasiga huquq yuzaga kelganida u kerak boʻladi.

Maxsus renta soligʻini kim toʻlaydi

Qimmatbaho, rangli yoki radioaktiv metallarni, nodir elementlar va nodir yer elementlarini qazib oluvchi yoki ularni texnogen mineral hosilalardan ajratib oluvchi, shuningdek tabiiy gaz, gaz kondensati yoki neft qazib oluvchi yuridik shaxslar maxsus renta soligʻini toʻlaydi. Bu soliq toʻlovchilar doirasi (Soliq kodeksining 454-1-moddasi) toʻliq boʻlib, jismoniy shaxslar unga kirmaydi.

Mahsulot taqsimotiga oid bitim doirasida ishlovchi yuridik shaxs renta soligʻini toʻlamaydi. Bunday bitimdagi chet ellik investor uchun odatdagi yer qaʼridan foydalanganlik soligʻi bitim shartlariga koʻra xomashyo hajmi yoki ishlab chiqarilgan mahsulot qiymatiga nisbatan foizda belgilanadi va pul yoki qazib olingan xomashyoning bir qismi bilan toʻlanishi mumkin. Ushbu alohida tartib (Soliq kodeksining 476-moddasi) bitim matni bilan birga oʻqiladi.

Maxsus soliqning obyekti qazib olingan metall yoki uglevodorod xomashyosini realizatsiya qilishdan olingan renta daromadidir (Soliq kodeksining 454-2-moddasi). Ruxsatnomaning oʻzi ijobiy baza hosil qilmaydi: avval tegishli litsenziyalangan uchastka boʻyicha daromad va chegiriladigan xarajatlar hisoblanadi.

Renta daromadi va soliq bazasi qanday hisoblanadi

Renta daromadi qazib olingan metall yoki uglevodorodni realizatsiya qilishdan olingan, QQS va aksiz soligʻi kiritilmagan tushumdan qazib olish bilan bevosita bogʻliq kapital va operatsion xarajatlarni ayirish orqali aniqlanadi. Bitim narxiga transfert narxni belgilash talablari qoʻllanadi. Bu renta daromadi formulasi (Soliq kodeksining 454-3-moddasi)dir.

Kapital xarajatlar litsenziyalangan uchastkani oʻzlashtirishning texnologik shartlarida nazarda tutilgan boʻlsa, shu shartlarda belgilangan tartib va normativlar doirasida hisobga olinadi. Qazib olish bilan bevosita bogʻliq boʻlmagan daromad va xarajatlar, moliya bozoridagi operatsiyalar, xedjirlash, foizlar va dividendlar hisobga olinmaydi. Budjet subsidiyalari esa renta daromadiga kiritiladi.

Soliq bazasi ijobiy renta daromadiga teng va soliq davri boshidan har bir litsenziyalangan uchastka boʻyicha alohida, oʻsib boruvchi yakun bilan hisoblanadi. Natija manfiy boʻlsa, baza nolga teng. Jamgʻarilgan renta zarari (Soliq kodeksining 454-4-moddasi) qonundagi formula boʻyicha keyingi davrlarga oʻtkaziladi va indeksatsiya qilinadi, biroq ruxsatnoma tugaganda qolgan summa qoplanmaydi.

Bir nechta litsenziyalangan uchastka boʻyicha toʻgʻridan-toʻgʻri alohida hisob yuritiladi. Qazib olish yoki keyingi qayta ishlash uchun yagona texnologik loyiha mavjud boʻlsa va vakolatli organlar bilan kelishilsa, uchastkalarni bitta guruhga birlashtirish mumkin. Alohida hisob qoidalari (Soliq kodeksining 80-moddasi) taqsimotni buxgalteriya hisobi maʼlumotlari bilan tasdiqlashni talab qiladi.

Chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxona soliq bazasini AQSH dollarida aniqlashga haqli. Renta zararini hisobga olish uchun oʻrtacha yillik kurs Markaziy bankning 1-yanvar va 31-dekabrdagi kurslari oʻrtachasi sifatida aniqlanadi. Hisobot topshirilganda chet el valyutasidagi baza hisobot sanasidagi Markaziy bank kursi boʻyicha soʻmga oʻtkaziladi.

Birinchi soliq davri qazib olish ruxsatnomasi olingan sanadan boshlanadi. Ruxsatnoma 1-iyuldan keyin berilgan boʻlsa, birinchi davr keyingi kalendar yilning 31-dekabrida tugaydi. Huquq va ruxsatnomalarni olish, geologik jihatdan oʻrganish hamda qazib olishga tayyorgarlik ishlari boʻyicha uchastkaga bevosita bogʻliq tarixiy xarajatlar birinchi davrga kiritilishi mumkin. Renta hisobidagi daromad va xarajatlar har yili auditdan oʻtkaziladi.

Misol. Loyihaning metall realizatsiyasidan QQS va aksiz soligʻisiz tushumi 12 000 000 000 soʻm. Chegiriladigan kapital xarajatlar 3 000 000 000 soʻm, operatsion xarajatlar 4 000 000 000 soʻm. Renta daromadi va soliq bazasi 5 000 000 000 soʻm boʻladi. Minimal 25%lik stavkada soliq 1 250 000 000 soʻmni tashkil etadi. Loyihada 800 000 000 soʻmlik chegiriladigan jamgʻarilgan renta zarari boʻlsa, u qoplangach baza 4 200 000 000 soʻm, soliq esa 1 050 000 000 soʻm boʻladi.

Renta soligʻi stavkasi, hisoboti va toʻlovi

Minimal stavka soliq bazasining 25%iga teng. Muhim tijorat salohiyatiga ega uchastkada metallar yoki uglevodorodlarni geologik jihatdan oʻrganish yoxud qazib olish huquqi tanlovga qoʻyilganda, tashkilotchi yoki ishtirokchilar yuqoriroq stavka taklif qilishi mumkin. Bunday holatda aynan taklif etilgan yuqori stavka qoʻllanadi.

Soliq davri kalendar yil, hisobot davri chorakdir. Renta soligʻi davrlari (Soliq kodeksining 454-6-moddasi) odatdagi soliqning oylik hisobotidan farq qiladi.

Ijobiy baza mavjud boʻlsa, hisobot har chorakda oʻsib boruvchi yakun bilan keyingi oyning 20-sanasigacha, yil yakuni boʻyicha esa 1-martigacha topshiriladi. Soliq shu muddatlarda toʻlanadi. Renta zarari boʻlsa, yiliga bir marta 1-martigacha hisobot taqdim etiladi. Hisobot va toʻlov tartibi (Soliq kodeksining 454-7-moddasi) chet el valyutasidagi bazani hisobot topshirilgan sanadagi Markaziy bank kursi boʻyicha qayta hisoblashni talab qiladi.

Bu ikki soliqqa kirmaydigan toʻlovlar

Soliqlar ruxsatnoma bilan bogʻliq maxsus toʻlovlarni almashtirmaydi. «Yer qaʼri toʻgʻrisida»gi Qonun alohida uch turdagi toʻlovni (160-modda) belgilaydi: arizani koʻrib chiqish yigʻimi, auksion yoki tender natijasidagi toʻlov va geologik jihatdan oʻrganish uchun har yilgi litsenziya toʻlovi. Birinchi ikki toʻlov miqdori tegishli tartib yoki savdo natijasiga bogʻliq.

Har yilgi litsenziya toʻlovini geologik jihatdan oʻrganish ruxsatnomasi egasi toʻlaydi. Bir gektar uchun asosiy foydali qazilmalarda BHMning 10%i, yaʼni 44.000 soʻm, noruda foydali qazilmalarda BHMning 15%i, yaʼni 66.000 soʻm undiriladi. Birinchi yil uchun toʻlov ruxsatnoma olinganidan keyin 30 kun ichida («Yer qaʼri toʻgʻrisida»gi Qonunning 161-moddasi), keyingi yillar uchun har yili 31-martigacha toʻlanadi. Toʻliq boʻlmagan birinchi yoki oxirgi yil uchun toʻlov mutanosib hisoblanadi.

Litsenziya toʻlovi misoli. Asosiy foydali qazilmani 100 gektar maydonda geologik jihatdan oʻrganish uchun yillik toʻlov 100 × 44.000 = 4 400 000 soʻm boʻladi. Toʻliq boʻlmagan yil uchun natija ruxsatnoma amal qilgan davrga mutanosib taqsimlanadi.

Imzoli bonus va tijoratbop topilma bonusi amaldagi alohida toʻlovlar emas: ular 2022-yil 1-yanvardan bekor qilingan (2021-yil 6-oktabrdagi PF-6319-son Farmon). Auksion yoki tender narxidan shakllangan toʻlov bekor qilingan bonus deb emas, savdo hujjatlariga muvofiq tasniflanadi.

Xato va kechikish uchun javobgarlik

Toʻlov kechiksa, belgilangan muddatdan keyingi kundan boshlab har bir kun uchun penya (Soliq kodeksining 110-moddasi) hisoblanadi. Kunlik stavka Markaziy bankning shu vaqtda amalda boʻlgan qayta moliyalashtirish stavkasining 1/300 qismiga teng va qarzdorlik summasiga qoʻllanadi.

Asosiy moliyaviy va maʼmuriy oqibatlar:

• soliq bazasini yashirish yoki kamaytirib koʻrsatish uchun yashirilgan bazaning 20%i miqdorida jarima undiriladi; qazib olingan foydali qazilmalar hajmini toʻliq koʻrsatmaslik huquqbuzarlik tarkibiga (Soliq kodeksining 223-moddasi) bevosita kiritilgan va soliq ham qoʻshimcha hisoblanadi;
• notoʻgʻri hisoblash yoki boshqa qonunga xilof harakat natijasidagi toʻlamaslik, maxsus tarkib boʻlmasa, odatda toʻlanmagan summaning 20%i (Soliq kodeksining 224-moddasi) miqdorida jarimaga sabab boʻladi;
• hisobot kechikishi mansabdor shaxs uchun 10 BHM, yaʼni 4.400.000 soʻm, mikrofirma yoki kichik korxona uchun 3 BHM, yaʼni 1.320.000 soʻm jarimaga sabab boʻladi; bir oyda bir nechta soliq hisoboti kechiksa, bitta maʼmuriy jarima (MJtKning 175-moddasi) qoʻllanadi;
• yer osti suvlari va daryo oʻzanidagi foydali qazilmalardan tashqari ruxsatnomasiz qazib olish (MJtKning 70-2-moddasi) fuqaroga 50–70 BHM, mansabdor shaxsga 100–150 BHM jarima hamda huquqbuzarlik quroli yoki predmetini musodara qilishga sabab boʻladi.

Qonunda nazarda tutilgan toʻlovlarni toʻlamaslik va tarmoq hisobotidagi buzilishni xabarnomadan keyin 30 kun ichida bartaraf etmaslik ham yer qaʼridan foydalanish huquqbuzarligi («Yer qaʼri toʻgʻrisida»gi Qonunning 163-moddasi) hisoblanadi. Soliq sanksiyasi, maʼmuriy jarima va ruxsatnoma uchun oqibatlar turli asoslarga ega va turli organlar tomonidan tekshirilishi mumkin.

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• 2026-yil 1-yanvardan 2027-yil 31-dekabrgacha 2025-yil 4-oktabrdagi PQ-295-son qaror gips xomashyosini oʻz ehtiyojlari uchun qazib olib, undan tayyor qurilish materiallari ishlab chiqaruvchi mahalliy sanoat korxonalariga odatdagi stavkaning 50%ini qoʻllash imkonini beradi.
• 2026-yil uchun 2025-yil 26-dekabrdagi PQ-388-son qaror ayrim davlat korxonalariga yuqori stavkalarni belgiladi: NKMK va OKMK oltin uchun 10%, palladiy, kumush va mis uchun 15%; «Navoiyuran» uran uchun 16%; «Oʻzbekneftgaz» neft, tabiiy gaz va gaz kondensati uchun 15% toʻlaydi.
• 2027-yil 1-yanvardan 2026-yil 19-maydagi PF-95-son Farmon noruda qurilish materiallari boʻyicha yer qaʼridan foydalanganlik soligʻi hisobotini proaktiv shakllantirishni nazarda tutadi. Shu sanagacha amaldagi topshirish tartibi qoʻllanadi.

Hisoblashdan oldin nimalarni tekshirish kerak

Hisobotni tayyorlashdan oldin «foydali qazilma — litsenziyalangan uchastka — hajm — narx — stavka — muddat» xaritasini tuzing. Qattiq foydali qazilmalar boʻyicha hisob qazib olish, yoʻqotishlar, chiqindilar, ishlab chiqarish, yuklash va soliqlarni oʻz vaqtida deklaratsiya qilishni tasdiqlashi kerak; bular yer qaʼridan foydalanuvchi majburiyatlari («Yer qaʼri toʻgʻrisida»gi Qonunning 59-moddasi)ga kiradi. Uglevodorodlar boʻyicha tijorat va soliq hisobi uchun oʻlchovlar hamda aniq qazib olish reyestrlari (Qonunning 94-moddasi) alohida tekshiriladi.

Tekshiruvni quyidagi ketma-ketlikda oʻtkazing:

1. ruxsatnoma va Soliq kodeksining 452-moddasidan foydali qazilmaning aniq nomini toping;
2. qazib olingan hajm yoki haqiqatda realizatsiya qilingan hajmdan qaysi biri soliq solish obyekti ekanini aniqlang;
3. chegiriladigan texnologik yoʻqotishlarni tasdiqlang;
4. tegishli qoidaga koʻra oʻrtacha olingan, birja yoki tannarx asosidagi bazani hisoblang;
5. bir birlik uchun minimum, mahalliy Kengash qarori va korxonaga xos stavkani tekshiring;
6. renta daromadini har bir litsenziyalangan uchastka boʻyicha alohida hisoblang va jamgʻarilgan renta zararini solishtiring;
7. hisobot topshirishdan oldin soliq raqamlarini ishlab chiqarish hisobi va muddatlar kalendari bilan muvofiqlashtiring.

Koʻp beriladigan savollar

Maxsus renta soligʻi yer qaʼridan foydalanganlik soligʻidan nimasi bilan farq qiladi?

Odatdagi soliq qazib olingan yoki realizatsiya qilingan foydali qazilmaning qiymati yoxud hajmi va Soliq kodeksining 452-moddasidagi stavkaga bogʻliq. Maxsus renta soligʻi muayyan metallar va uglevodorodlarni qazib oluvchi yuridik shaxslarga tatbiq etiladi hamda realizatsiya daromadi bilan chegiriladigan kapital va operatsion xarajatlar oʻrtasidagi ijobiy farqdan hisoblanadi. Shu sababli bitta tashkilot ikki soliqni bir vaqtda, ammo turli baza va hisobot davrlari boʻyicha hisoblaydi.

Foydali qazilma sotilmagan boʻlsa ham soliq toʻlanadimi?

Realizatsiyaning yoʻqligi har doim soliq bazasini yoʻq qilmaydi. Obyekti qazib olingan hajm boʻlgan foydali qazilmalar uchun realizatsiya boʻlgan oxirgi davr narxi qoʻllanadi. Qazib olish boshlanganidan beri realizatsiya boʻlmasa, ishlab chiqarish tannarxiga 20% qoʻshiladi va birinchi realizatsiyada tuzatish kiritiladi. Toʻliq oʻz ehtiyoji uchun ishlatilganda ham tannarxga 20% qoʻshiladi. Obyekti haqiqiy realizatsiya hajmi boʻlgan metallar uchun avval 450-moddaning maxsus qoidasi tekshiriladi.

Oltin izlovchilar yer qaʼridan foydalanganlik soligʻini toʻlaydimi?

Jismoniy shaxs qimmatbaho metallarni oltin izlovchilar usulida qazib olishning barcha qonuniy shartlariga rioya etsa, shu faoliyat qismida soliq toʻlovchi hisoblanmaydi. Biroq bu ruxsatnoma, qazib olish usuli va tarmoq hisoboti talablarini bekor qilmaydi. Qazib olingan va realizatsiya qilingan hajmlar haqidagi hisobot yil tugaganidan yoki ruxsatnoma bekor qilinganidan keyin 30 kun ichida Yer qaʼridan foydalanish markaziga topshiriladi.

Mahalliy koeffitsiyent qatʼiy stavkaga qanday qoʻllanadi?

Tuman yoki shahar Kengashi koeffitsiyenti sement ishlab chiqarish uchun ohaktoshdan tashqari noruda qurilish materialining qatʼiy stavkasiga qoʻllanadi va 1,3 dan oshmaydi. Qazib olish joyi va tegishli davr uchun qarorni toping, bir birlikka qatʼiy summani koeffitsiyentga koʻpaytiring va olingan minimumni foizli hisob bilan taqqoslang. Hisobotda yuqori natija aks ettiriladi.

Ikki soliq boʻyicha hisobot qachon topshiriladi?

Yuridik shaxs odatdagi soliq hisobotini har oy keyingi oyning 20-sanasigacha topshiradi va soliqni shu muddatgacha toʻlaydi. Ijobiy renta bazasi boʻlsa, hisobot har chorakda oʻsib boruvchi yakun bilan keyingi oyning 20-sanasigacha, yil yakuni boʻyicha 1-martigacha taqdim etiladi. Renta zarari boʻlsa, yiliga bitta hisobot 1-martigacha topshiriladi. Yer qaʼridan foydalanish markaziga 31-martigacha beriladigan ishlab chiqarish hisoboti alohida majburiyatdir.