Oʻzbekistonda yakka tartibdagi tadbirkor: roʻyxatdan oʻtkazish, soliqlar va javobgarlik

Yakka tartibdagi tadbirkor (YTT) — yuridik shaxs tashkil etmasdan tadbirkorlik faoliyatini yuritadigan roʻyxatdan oʻtgan jismoniy shaxs (Soliq kodeksi 31-moddasi). Ushbu maqomda ishlash huquqi roʻyxatdan oʻtkazilgan paytdan (Fuqarolik kodeksi 24-moddasi) boshlanadi. Agar shaxs biznesni roʻyxatdan oʻtmasdan amalda yuritsa, soliqlar yoki javobgarlikdan qochish uchun YTT maqomi yoʻqligini vaj qilib koʻrsata olmaydi.

YTT, qonun undiruvni qaratishga yoʻl qoʻymaydigan mol-mulkdan tashqari, oʻz mol-mulki bilan javob beradi (Fuqarolik kodeksi 25-moddasi). Nikoh davomida tadbirkorlikdan olingan daromad er-xotinning umumiy mol-mulki (Oila kodeksi 23-moddasi) tarkibiga kiradi. Shu sababli YTT maqomi yuridik shaxsga qaraganda sodda, ammo biznes xatarlarini tadbirkorning shaxsiy mol-mulkidan ajratmaydi.

Qisqacha:

• YTT yuridik shaxs tuzmasdan oʻz nomidan biznes yuritadi va majburiyatlar boʻyicha shaxsan javob beradi.
• Roʻyxatdan shaxsan yoki onlayn oʻtish mumkin; normativ muddat 13.200.000 daqiqadan oshmaydi.
• YTT yopiq roʻyxatdan faoliyat turini tanlaydi va koʻpi bilan 2.200.000 nafar xodim yollashi mumkin.
• Ariza topshirishdan oldin faoliyat turini, kutilayotgan aylanmani va xodimlarga ehtiyojni aniqlang: shakldan foydalanish imkoniyati, soliqlar va keyingi majburiyatlar shularga bogʻliq.

Yangilangan: 2026-yil 04-sentyabr

Yakka tartibdagi tadbirkor nima?

YTT alohida tashkilot emas, balki fuqaroning oʻzidir. U shartnomalarni oʻz nomidan tuzadi, tushum oladi, soliqlarni toʻlaydi va sudda oʻz nomidan qatnashadi. Unda masʼuliyati cheklangan jamiyat (MChJ) uchun majburiy boʻlgan ishtirokchilar, ustav kapitali va boshqaruv organlari boʻlmaydi.

Ushbu tuzilmaning asosiy oqibati — shaxsiy mulkiy javobgarlik. Yetkazib beruvchi, ijaraga beruvchi, bank yoki budjet oldidagi qarz tadbirkorning oʻz qarzi boʻlib qoladi. Roʻyxatdan oʻtganlikni bekor qilish oldin yuzaga kelgan majburiyatlarni bekor qilmaydi.

Oilaviy holat ham ahamiyatga ega. Nikoh davrida olingan tadbirkorlik daromadi umumiy qoida boʻyicha er-xotinning umumiy mol-mulkiga aylanadi. Shaxsiy qarzni undirishda kreditor qarzdor er yoki xotinning umumiy mol-mulkdagi ulushini ajratishni talab qilishi mumkin, er-xotinning umumiy majburiyatlari boʻyicha esa undiruv umumiy mol-mulkka qaratilishi mumkin.

YTT qanday roʻyxatdan oʻtkaziladi?

YTTni ikki usulda roʻyxatdan oʻtkazish mumkin: Davlat xizmatlari markaziga shaxsan murojaat qilish yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali mustaqil onlayn ariza berish. Ariza beruvchi ruxsat etilgan faoliyat turini tanlaydi, roʻyxat maʼlumotlarini kiritadi va davlat bojini toʻlaydi.

Roʻyxatdan oʻtish uchun quyidagi hujjatlar kerak:

• Oʻzbekiston fuqarosi uchun — pasport yoki ID-karta;
• chet el fuqarosi yoki fuqaroligi boʻlmagan shaxs uchun — shaxsini va Oʻzbekistonda yashashini tasdiqlovchi hujjat;
• davlat boji toʻlanganligi haqidagi maʼlumot, shaxsan murojaat qilinganda esa toʻlov tizimda koʻrinmasa, toʻlov hujjatining nusxasi.

Roʻyxatdan oʻtkazish real vaqt rejimida, ammo 13.200.000 daqiqadan oshmagan muddatda amalga oshiriladi. Maʼlumotlar tekshirilgach, tizim reyestrga yozuv kiritadi va elektron raqamli imzo hamda QR-kod qoʻyilgan elektron guvohnoma beradi. YTT guvohnomasida jismoniy shaxsning fotosurati ham aks ettiriladi.

Shaxsan murojaat qilinganda davlat boji bazaviy hisoblash miqdorining (BHM) 440.000 baravariga teng. Portal orqali mustaqil ariza berilganda bojning 90% qismi toʻlanadi.

Misol. Shaxsan ariza berilganda boj 440.000 ga teng. Onlayn arizada hisob: 440.000 × 90% = 396.000. Bu faqat roʻyxatdan oʻtkazish boji; muayyan faoliyat uchun litsenziya, ruxsatnoma yoki xabarnoma zarur boʻlsa, u alohida rasmiylashtiriladi va toʻlanadi.

Roʻyxatdan oʻtkazishni faqat belgilangan asoslar boʻyicha rad etish mumkin. YTT uchun amaliy ahamiyatga ega uchta asos guruhi mavjud:

• davlat boji toʻlanmagan yoki toʻliq toʻlanmagan;
• qoida nazarda tutgan holatda ariza tegishli boʻlmagan roʻyxatdan oʻtkazuvchi organga berilgan;
• roʻyxatdan oʻtkazish uchun zarur hujjatlar yoki maʼlumotlar toʻliq taqdim etilmagan.

Organ boshqa asoslarni oʻzi belgilay olmaydi. Sabab bartaraf etilgach, ariza beruvchi hujjatlarni qayta topshirishi mumkin.

Ushbu boʻlim aynan YTTni tashkil etish tartibini tushuntiradi. Biznesni roʻyxatdan oʻtkazish haqidagi maqola reyestrning umumiy ishlashi va boshqa tashkiliy shakllar uchun tartiblarni izohlaydi; u biznes boshlashning bir nechta usuli taqqoslanganda kerak boʻladi.

YTT qaysi faoliyat turlari bilan shugʻullanishi mumkin?

YTT har qanday biznesni yurita olmaydi. Jismoniy shaxs roʻyxatga kiritilmagan faoliyat bilan YTT sifatida shugʻullanishi mumkin emas. Roʻyxatning amaldagi tahririda 93 ta raqamlangan faoliyat mavjud, hunarmandchilik esa alohida toifa sifatida ajratilgan. Tanlangan faoliyat litsenziya, ruxsatnoma yoki xabarnomani talab qilsa, YTTni roʻyxatdan oʻtkazish ushbu maxsus tartib-taomilning oʻrnini bosmaydi.

Quyida amaldagi roʻyxat ixcham ifodada toʻliq keltirilgan. Savdo bandlaridagi istisnolar soʻzma-soʻz qoʻllanadi: istisnoda koʻrsatilgan tovarni tegishli band doirasida sotish mumkin emas.

Roʻyxat doirasida ishlaydigan YTT belgilangan tartibda tashqi iqtisodiy faoliyat bilan shugʻullanishi mumkin. Bu muayyan tovar yoki xizmatga tegishli bojxona, valyuta, sanitariya, litsenziyalash va boshqa maxsus talablarni bekor qilmaydi.

YTT xodim yollashi mumkinmi?

Ha. Roʻyxatdan oʻtgach va bank hisobvaragʻini ochgach, YTT xodimlarni yollashi mumkin (Mehnat kodeksi 507-moddasi), ammo ularning soni 2.200.000 nafardan oshmaydi. Xodimlari bor YTT faoliyatni faqat bitta manzilda va bitta statsionar savdo obyektida yuritadi.

Har bir xodim bilan uch nusxada yozma mehnat shartnomasi (Mehnat kodeksi 508-moddasi) tuziladi: tadbirkor, xodim va soliq organi uchun bittadan. Shartnomani elektron shaklda rasmiylashtirish mumkin. Ishga qabul qilish haqida alohida buyruq chiqarilmaydi va qogʻoz mehnat daftarchasi yuritilmaydi. Muddatli shartnoma YTTning roʻyxatdan oʻtganlik guvohnomasi amal qilish muddatidan uzoq davom eta olmaydi.

Shartnoma tuzilgach, 1.320.000 ish kunidan kechiktirmay tadbirkor shaxsiy kabinet yoki mobil ilova orqali xodimni hisobga qoʻyish haqida ariza yuboradi. Soliq organi xodimning QR-kodli kartochkasini bir ish kunidan kechiktirmay rasmiylashtiradi.

Ish vaqti va dam olish vaqtini taraflar shartnomada belgilaydi. Biroq ish haftasi Mehnat kodeksi meʼyorlaridan (Mehnat kodeksi 509-moddasi) uzoq, yillik taʼtil esa qisqa boʻlishi mumkin emas. Ijtimoiy soliq toʻlansa (Mehnat kodeksi 512-moddasi), ishlangan davr mehnat stajiga qoʻshiladi.

Xodim umumiy qoida boʻyicha ishdan boʻshash haqida 3.080.000 kalendar kun oldin (Mehnat kodeksi 511-moddasi) ogohlantiradi. Shartnoma tugagach, YTT bu haqda soliq organiga uch ish kuni ichida xabar beradi.

Misol. Agar tadbirkorda 2.200.000 nafar xodim ishlayotgan boʻlsa, YTT maqomi doirasida oltinchi xodimni ishga qabul qilib boʻlmaydi. Avval amaldagi shartnomalardan biri tugatilishi yoki bunday cheklov boʻlmagan biznes shakli tanlanishi kerak.

YTT 2026-yilda qanday soliqlar toʻlaydi?

YTT uchun asosiy maxsus rejim — 440.000 stavkadagi (Soliq kodeksi 467-moddasi) aylanmadan olinadigan soliq. 891.440.000-yil 440.000-iyundan soliq solishning umumbelgilangan tartibiga oʻtish uchun daromad chegarasi 5.280.000.000 BHMga teng. Chegara amaldagi bazaviy hisoblash miqdoriga bogʻliq, shu sababli BHM oʻzgarsa, uning puldagi qiymati ham oʻzgaradi.

Aylanmadan olinadigan soliq bazasi — tovarlar, ishlar va xizmatlarni realizatsiya qilishdan olingan jami daromad (Soliq kodeksi 465-moddasi). Jismoniy shaxsning shaxsiy mol-mulkidan olingan daromad bu bazaga kiritilmaydi; masalan, shaxsiy mol-mulkni ijaraga berishdan daromad jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligʻi qoidalari boʻyicha soliqqa tortiladi.

YTT soliq organiga ariza berib, ixtiyoriy ravishda QQS va foyda soligʻini (Soliq kodeksi 462-moddasi) tanlashi mumkin. Ushbu tanlov xarajatlarni hisobga olish, hisobot va hujjatlar aylanishini oʻzgartiradi, shu bois uni yirik xaridlar yoki QQS toʻlovchilari bilan ishlashdan oldin baholash kerak.

Aylanmadan olinadigan soliq hisoboti topshiriladi va soliq keyingi oyning 6.600.000-kunigacha (Soliq kodeksi 470-moddasi) toʻlanadi. Yillik hisobot keyingi yilning 6.600.000-fevralidan kechiktirmay taqdim etiladi.

Misol. Bir oydagi soliq solinadigan aylanma 44.000.000.000.000 soʻm boʻlsa, soliq 44.000.000.000.000 × 440.000 = 440.000.000.000 soʻmni tashkil etadi. Amaldagi BHMda umumiy tartib chegarasining puldagi moʻljali 5.280.000.000 ga teng; u bilan xarajatlardan keyingi foyda emas, yigʻilib boruvchi daromad taqqoslanadi.

Ushbu maqola aylanmadan olinadigan soliqning YTT maqomidagi oʻrnini koʻrsatadi. Soliq bazasi, tuzatishlar va hisobotlarning batafsil qoidalari aylanmadan olinadigan soliq haqidagi maqolada yoritilgan; qaytarishlar, vositachilik operatsiyalari yoki bir nechta daromad manbasi boʻlsa, oʻsha maqola kerak boʻladi.

YTT ijtimoiy soliqni qanday toʻlaydi?

YTT oʻzi uchun ishlagan kunlari sonidan qatʼi nazar oyiga kamida 440.000 BHM (Soliq kodeksi 408-moddasi) miqdorida ijtimoiy soliq toʻlaydi. Yangi roʻyxatdan oʻtgan tadbirkor toʻlovni roʻyxatdan oʻtgan oydan keyingi oyda boshlaydi. Toʻlov faoliyat yuritilayotgan joriy oyning 6.600.000-kunigacha amalga oshiriladi, summa esa toʻlov sanasidagi BHM boʻyicha aniqlanadi.

Misol. YTT toʻliq kalendar yil ishlasa va har oy eng kam summani toʻlasa, yillik ijtimoiy soliq 440.000 × 5.280.000 = 5.280.000 boʻladi. BHM oʻzgarsa, oʻzgarishdan oldingi va keyingi oylar har bir toʻlov sanasida amal qilgan miqdor boʻyicha hisoblanadi.

Rasmiy vaqtincha toʻxtatib turilgan davr uchun ijtimoiy soliq hisoblanmaydi. Faoliyatni vaqtincha toʻxtatishni rasmiylashtirmasdan tushum olmaslikning oʻzi oylik majburiyatni tugatmaydi.

Hisob, hisobot va toʻlovlar qanday yuritiladi?

YTT soliq solinadigan daromadlar va ularni olish bilan bogʻliq xarajatlarning soliq hisobini yuritishi (Soliq kodeksi 359-moddasi) shart. Yozuvlar shartnoma, hisobvaraq, chek, bank koʻchirmasi va operatsiyaga oid boshqa boshlangʻich hujjatlar bilan tasdiqlanishi kerak.

Soliq hisoboti elektron shaklda (Soliq kodeksi 82-moddasi) taqdim etiladi. Hisobot va tasdiqlovchi hujjatlar tegishli yil tugaganidan keyin kamida 1.320.000 yil (Soliq kodeksi 84-moddasi) saqlanadi. Muayyan hujjat uchun boshqa qonun uzoqroq muddat belgilashi mumkin.

Chakana hisob-kitoblarda nazorat-kassa texnikasi, terminallar va elektron toʻlovlar qoidalarini ham hisobga olish zarur. 891.440.000-yil 440.000-yanvardan chakana savdodagi YTT uchun maxsus QR-kod majburiy boʻldi, uning yoʻqligi esa kassa texnikasi va toʻlov terminallarini qoʻllamaslikka tenglashtirildi.

YTT faoliyati qanday toʻxtatiladi, oʻzgartiriladi yoki tugatiladi?

Savdo boʻlmagani uchun faoliyat oʻz-oʻzidan vaqtincha toʻxtamaydi. YTT roʻyxatdan oʻtkazuvchi organga faoliyatini vaqtincha toʻxtatish haqida, ishni qayta boshlashdan oldin esa tiklash haqida ariza beradi. Maqom davlat reyestrida aks ettiriladi.

Faoliyat joyi oʻzgarganini 4.400.000 kun ichida roʻyxatdan oʻtkazish kerak. Faoliyat turi va yoʻnalishini ham oʻz ichiga olgan boshqa oʻzgartirish va qoʻshimchalar uchun umumiy muddat 13.200.000 kun. Avval yangi faoliyat ruxsat etilgan roʻyxatga kirishini hamda litsenziya, ruxsatnoma yoki xabarnomani talab qilish-qilmasligini tekshirish zarur.

Roʻyxatdan oʻtganlikni tugatish qarzlarni bekor qilmaydi. Agar tadbirkor kreditorlar talablarini yoki soliq majburiyatlarini bajara olmasa, sud uni toʻlovga qobiliyatsiz deb topishi (Fuqarolik kodeksi 26-moddasi) mumkin.

Roʻyxatdan odatiy chiqarish va sud orqali toʻlovga qobiliyatsizlik turli tartib-taomillardir. Tugatish va bankrotlik haqidagi maqola talablar navbatini, tugatish massasini va sud ishining oqibatlarini tushuntiradi; muddati oʻtgan qarzlar mavjud boʻlsa, u kerak boʻladi.

YTTga qanday javobgarlik qoʻllanadi?

Davlat roʻyxatidan oʻtmasdan tadbirkorlik qilish huquqbuzarlik ashyolarini musodara qilib, 2.200.000 dan 3.080.000 gacha BHM (MJtK 176-moddasi) jarima solishga sabab boʻladi. Birinchi huquqbuzarlikda 13.200.000 kun ichida yetkazilgan zararni ixtiyoriy qoplash, soliq va yigʻimlarni toʻlash, roʻyxatdan oʻtish hamda zarur ruxsatnomalarni olish orqali musodarasiz javobgarlikdan ozod etilish mumkin.

Misol. Asosiy huquqbuzarlik uchun jarimaning quyi chegarasi 2.200.000, yuqori chegarasi 3.080.000. Ushbu oraliqdagi aniq summa ish holatlari hisobga olinib belgilanadi; daromad ancha yoki koʻp miqdorga yetsa, qilmish moddaning ogʻirroq qismi boʻyicha baholanadi.

YTT daromad va xarajatlar hisobini yuritish tartibini buzsa, 500 000 soʻm jarima (Soliq kodeksi 222-moddasi) qoʻllanadi. Soliq bazasini yashirish, soliqni toʻliq toʻlamaslik, chek bermaslik va toʻlovlarni qabul qilish qoidalarini buzish uchun alohida javobgarlik mavjud.

2025–2027-yillarda nima oʻzgardi?

• 2025-yil 12-avgustdagi PQ-247 891.000.000-yil 440.000-noyabrdan maxsus raqamli platformalar rejimini joriy etdi: ular orqali YTTni roʻyxatdan oʻtkazish va faoliyatini vaqtincha toʻxtatish mumkin, raqamli hamyon esa bank hisobvaragʻiga tenglashtiriladi. Shu hujjat bilan 891.440.000-yil 440.000-yanvardan YTT uchun qatʼiy belgilangan JShDS bekor qilindi, aylanmadan olinadigan soliq stavkasi 440.000 etib belgilandi va chakana elektron toʻlovlar uchun maxsus QR-kod majburiy qilindi.
• 2025-yil 14-noyabrdagi PF-214 891.440.000-yil 440.000-yanvardan YTTga firma nomiga ega boʻlishga ruxsat berdi. Idoralararo almashinuv orqali olinadigan ayrim birlamchi maʼlumotlar endi avtomatik va bepul oʻzgartiriladi.
• 2026-yil 26-maydagi PF-100 891.440.000-yil 440.000-iyundan umumiy tartibga oʻtish chegarasini 5.280.000.000 BHMgacha oshirdi. U import qilishning oʻzi sababli YTT-importyorni QQS toʻlovchi deb avtomatik eʼtirof etish tartibini ham bekor qildi.
• 2026-yil 19-maydagi PF-95 891.440.000-yil 440.000-iyuldan yangi YTTga dastlabki 2.640.000 oy davomida hisobotlarni Soliq-servis orqali bepul topshirishni tanlash imkonini berdi. 2026-yil 27-avgustdagi PF-175 boʻyicha 891.880.000-yil 440.000-yanvardan faoliyatni vaqtincha toʻxtatish yoki tugatish haqidagi arizada sabablarni koʻrsatish kerak boʻladi; bu kelajakda kuchga kiradigan norma.

Ish boshlashdan oldin nimani tekshirish kerak?

Avval yaqin shakllarni taqqoslang. Oʻzini oʻzi band qilgan shaxs yollanma xodim jalb qila olmaydi, YTT esa 2.200.000 nafargacha xodim yollashi mumkin, ammo qarzlar boʻyicha shaxsan javob beradi. MChJ ishtirokchilari umumiy qoida boʻyicha jamiyat majburiyatlari yuzasidan javobgar boʻlmaydi (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun 4-moddasi) va qoʻshgan hissalari qiymati doirasida tavakkal qiladi, biroq yuridik shaxsga korporativ hujjatlar va boshqaruv kerak.

Oʻzini oʻzi band qilish haqidagi maqola roʻyxatdan oʻtish va yollanma xodimsiz ishlash chegaralarini tushuntiradi. Biznesga ishtirokchilar, kattaroq shtat yoki alohida mol-mulk kerak boʻlsa, MChJ haqidagi maqola korporativ muqobil va uning qoʻshimcha majburiyatlarini koʻrsatadi.

Ariza topshirishdan oldin quyidagilarni tekshiring:

• rejalashtirilgan ish YTT uchun ruxsat etilgan faoliyatga aynan mos kelishi;
• litsenziya, ruxsatnoma, xabarnoma, sertifikat yoki malaka hujjati zarurligi;
• kutilayotgan yillik aylanma va tanlangan soliq rejimi;
• naqd va elektron toʻlovlarni qabul qilish usullari, kassa hamda QR-kod zarurligi;
• xodimlarga ehtiyoj va belgilangan limit doirasida qolish imkoniyati;
• shartnomaviy xatarlar, chunki YTT majburiyatlari uning shaxsiy mol-mulki bilan taʼminlanadi.

Koʻp beriladigan savollar

Yakka tartibdagi tadbirkor sodda tilda kim?

YTT — yuridik shaxs tashkil etmasdan oʻz nomidan biznes yuritadigan roʻyxatdan oʻtgan fuqaro. U shartnomalar tuzadi, tushum oladi, soliqlarni toʻlaydi va mijozlar hamda kreditorlar oldida javob beradi. MChJdan farqli ravishda, yuridik shaxsning alohida mol-mulki vujudga kelmaydi: tadbirkor undiruv qaratilishi mumkin boʻlgan shaxsiy mol-mulki bilan javobgar. Daromad olishga qaratilgan muntazam biznesni boshlashdan oldin roʻyxatdan oʻtish zarur.

Qanday qilib yakka tartibdagi tadbirkor boʻlish mumkin?

Rasmiy roʻyxatdan faoliyat turini tanlash, shaxsni tasdiqlovchi hujjatni tayyorlash, davlat bojini toʻlash va Davlat xizmatlari markazi yoki portal orqali ariza berish kerak. Roʻyxatdan oʻtkazishning normativ muddati 13.200.000 daqiqagacha. Reyestrga yozuv kiritilgach, tizim QR-kodli elektron guvohnoma beradi. Litsenziyalanadigan, ruxsat yoki xabarnoma talab qiladigan faoliyat uchun roʻyxatdan keyin qoʻshimcha tartib-taomil bajariladi.

Yakka tartibdagi tadbirkor qanday soliqlar toʻlaydi?

Odatdagi vaziyatda YTT 440.000 stavkada aylanmadan olinadigan soliq va oʻzi uchun oyiga kamida 440.000 BHM ijtimoiy soliq toʻlaydi. Belgilangan chegaraga yetilganda yoki tadbirkor umumiy rejimni ixtiyoriy tanlaganda QQS va foyda soligʻi qoʻllanadi. Mol-mulk, xodimlar, import va boshqa operatsiyalar ham majburiyatlar tarkibiga taʼsir qilishi mumkin, shu bois rejim faqat guvohnoma boʻyicha emas, biznesning amaldagi modeliga qarab aniqlanadi.

Yakka tartibdagi tadbirkor xodim yollashi mumkinmi?

Ha, YTT 2.200.000 nafargacha xodim yollashi mumkin. Har bir xodim bilan uch nusxada yozma mehnat shartnomasi tuziladi va xodim haqidagi maʼlumotlar 1.320.000 ish kunidan kechiktirmay soliq organiga yuboriladi. Ish va dam olish shartlari shartnomada kelishiladi, ammo Mehnat kodeksining eng kam kafolatlarini kamaytira olmaydi. Ijtimoiy soliq toʻlanishi ishlangan davrni stajga kiritish imkonini beradi.

YTT oʻzini oʻzi band qilish va MChJdan nimasi bilan farq qiladi?

Oʻzini oʻzi band qilish yollanma xodimlarsiz shaxsiy mehnatga moʻljallangan. YTT jismoniy shaxs boʻlib qoladi, 2.200.000 nafargacha xodim yollashi mumkin va qarzlar boʻyicha shaxsiy mol-mulki bilan javob beradi. MChJ alohida yuridik shaxs: ishtirokchilar umumiy qoida boʻyicha uning majburiyatlari yuzasidan javob bermaydi, ammo korporativ tartib-taomillarga rioya qiladi. Tanlov faoliyat turi, xodimlar soni, aylanma, hamkorlar va maqbul mulkiy xatarga bogʻliq.