Oʻzbekistonda tijorat arbitraji: tartib va ijro

Xalqaro tijorat nizosi yozma arbitraj izohi asosida tanlangan muassasa yoki ad hoc tarkibga topshirilishi mumkin. Arbitraj joyi sud koʻmagi va qarorni bekor qilish tartibini belgilaydi, Oʻzbekistonda tan olish va ijroga qaratish esa Xalqaro tijorat arbitraji toʻgʻrisidagi qonun hamda Nyu-York konvensiyasi asosida iqtisodiy sud orqali amalga oshiriladi.

Qisqacha:

• Arbitraj izohi yozma boʻlishi kerak, biroq qonun elektron xabarlar, protsessual hujjatlar almashinuvi va boshqa hujjatga toʻgʻri havolani tan oladi.
• Taraflar arbitrlar sonini tanlamagan boʻlsa, nizoni uch arbitr (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 15-moddasi) koʻradi.
• Taʼminlash chorasini arbitraj tarkibidan yoki iqtisodiy suddan soʻrash mumkin; sudga murojaat arbitrajdan voz kechishni anglatmaydi.
• Bekor qilish toʻgʻrisidagi ariza uch oy ichida (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 50-moddasi), chet el qarorini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi ariza esa uch yil (IPK 248-moddasi) ichida beriladi.
• Shartnomani imzolashdan oldin muassasa, arbitraj joyi, til, arbitrlar soni, qoʻllaniladigan huquq va xabar berish usulini kelishib oling — kelajakdagi nizo aynan shu shartlarga bogʻliq.

Yangilangan: 2026-yil 05-sentyabr

Nizolar, shartlar va arbitraj muassasalari

Qaysi nizolar xalqaro arbitrajga berilishi mumkin

Xalqaro tijorat arbitraji tijorat xususiyatiga ega munosabatlardan kelib chiqadigan shartnomaviy va shartnomadan tashqari nizolarga tatbiq etiladi. Taraflarning tijorat korxonalari turli davlatlarda joylashgan, arbitraj joyi yoki majburiyat ijrosining muhim qismi taraflar davlatidan tashqarida boʻlgan yoxud taraflar kelishuv predmetini birdan ortiq mamlakat bilan bevosita bogʻlagan boʻlsa, arbitraj xalqaro hisoblanadi. Ushbu xalqaro xususiyat mezonlari (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 4-moddasi) sanalgan belgilardan biri mavjud boʻlsa, Oʻzbekiston kompaniyalari oʻrtasidagi nizoga ham tatbiq etiladi.

Qonun doimiy arbitraj muassasasi bilan muayyan nizo uchun tuzilgan tarkibni — ad hoc arbitrajni — farqlaydi. Har ikki holda ham nizoni davlat iqtisodiy sudi emas, yakka arbitr yoki hayʼat (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 5-moddasi) hal qiladi.

Xalqaro tijorat arbitrajini ichki hakamlik sudidan farqlash kerak. Ichki hakamlik sudi alohida qonun asosida ishlaydi, fuqarolik va tadbirkorlik nizolarini koʻradi hamda maʼmuriy, oila va mehnat munosabatlaridan kelib chiqadigan nizolarni hal qila olmaydi. Bu alohida huquqiy tartib (Hakamlik sudlari toʻgʻrisidagi qonunning 9-moddasi), shu sababli uning muddatlari va hakamlarga qoʻyiladigan talablarini TIAC yoki boshqa xalqaro arbitrajga avtomatik tatbiq etib boʻlmaydi.

Talabning tijorat xususiyati maxsus taqiqlarni bekor qilmaydi. Qonun ayrim nizolar arbitrajda koʻrilmasligi yoki faqat maxsus shartlarda arbitrajga topshirilishini belgilovchi qoidalar amal qilishini saqlaydi. Arbitraj izohini kiritishdan oldin iqtisodiy sudlarning mutlaq vakolati (IPK 240-moddasi), masalan, Oʻzbekistondagi koʻchmas mulk yoki davlat mulkiga doir nizo mavjudligini tekshirish lozim.

Arbitraj izohini qanday tuzish kerak

Amaliy arbitraj izohi muayyan huquqiy munosabatdan kelib chiqadigan barcha yoki ayrim nizolarni arbitrajga topshirishga rozilikni aniq ifodalaydi. U shartnomaning bir qismi yoki alohida kelishuv boʻlishi mumkin. Mazmun qayd etilgan va keyinchalik foydalanish uchun yaroqli boʻlsa, shu jumladan elektron xabarda, yozma shakl talabi bajariladi. Qonun bir taraf kelishuv mavjudligini bildirgan, ikkinchisi esa inkor etmagan daʼvo va eʼtiroz almashinuvini (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 12-moddasi), shuningdek boshqa hujjatdagi izohni shartnoma tarkibiga kirituvchi havolani ham tan oladi.

Arbitraj izohida quyidagilarni bevosita koʻrsatish maqsadga muvofiq:

• muassasaning rasmiy nomi yoki ad hoc arbitraj va tanlangan qoidalar;
• arbitraj joyi muhokamaning yuridik joyi sifatida;
• til yoki tillar;
• arbitrlar soni va ularni tayinlash tartibi;
• shartnoma mohiyatiga tatbiq etiladigan huquq va zarur boʻlsa, arbitraj izohiga tatbiq etiladigan huquq;
• qamrab olinadigan nizolar doirasi, xabar berish tartibi va xabarlar uchun manzillar.

Arbitraj izohi shartnomaning boshqa shartlaridan mustaqildir. Arbitraj tarkibining shartnomani haqiqiy emas deb topishi izohni oʻz-oʻzidan haqiqiy emas qilmaydi. Vakolatga qarshi eʼtiroz daʼvo boʻyicha eʼtirozlardan kechiktirmay, vakolat doirasidan chiqish haqidagi eʼtiroz esa bunday masala paydo boʻlishi bilanoq bildiriladi. Tarkib vakolatni dastlabki masala sifatida tasdiqlasa, taraf oʻttiz kun ichida (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 21-moddasi) iqtisodiy sudga murojaat qilishi mumkin; sud masalani koʻrayotgan paytda arbitraj davom ettirilishi mumkin.

Kontragent arbitraj izohiga qaramay iqtisodiy sudga daʼvo bergan boʻlsa, javobgar nizoning mohiyati boʻyicha birinchi bayonotidan kechiktirmay arbitrajni koʻrsatishi kerak. Shunda sud kelishuv haqiqiy emas, kuchini yoʻqotgan yoki bajarib boʻlmaydigan deb topilmasa, taraflarni arbitrajga yuboradi; arbitraj muhokamasi parallel davom etishi mumkin. Bu arbitraj izohining oqibati (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 13-moddasi).

Oliy sud Plenumi eʼtiroz yoki davlat sudiga rozilikni koʻrsatuvchi boshqa protsessual harakat javobgarni nizoni arbitrajga yuborishni talab qilish huquqidan mahrum qilishi mumkinligini tushuntiradi. Sud yozma shakl, taraflarning muomala layoqati, nizoning arbitrajda koʻrilishi va tanlangan muassasa mavjudligini (27-son Plenum qarorining 17-bandi) ham tekshiradi.

Muassasa va TIACni qanday tanlash kerak

Muassasani tanlash boshqaruv, qoidalar, arbitrlarni tayinlash mexanizmi va yigʻimlarni hisoblash usulini tanlashdir. Ad hoc arbitrajda bu masalalarni taraflar va tarkib oʻzi tashkil etadi; institutsional arbitrajda tanlangan muassasa qoidalari taraflar kelishuvining bir qismiga aylanadi. Qonun taraflarga protsessual masalalardagi qarorlarni muassasaga topshirish va tartibni kelishish (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 34-moddasi) imkonini beradi.

Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi huzuridagi Toshkent xalqaro arbitraj markazi — TIAC — xalqaro tijorat nizolari uchun mahalliy muassasa sifatida tashkil etilgan. Uning qoidalari va arbitrlar roʻyxatini Savdo-sanoat palatasi tasdiqlaydi. TIAC tanlanganda taraflar qaysi muassasani nazarda tutgani haqida nizo qolmasligi uchun Markazning rasmiy nomi va arbitraj izohining amaldagi tahriridan foydalanish kerak.

Prezident qarori TIACda Oʻzbekiston va chet el arbitrlarini, kelishilgan chet el huquqini, oʻzbek, rus va ingliz tillarida ish yuritishni, shuningdek onlayn ariza berish va eshituvlarni nazarda tutadi. Taraf vakiliga ish bilan bogʻliq masalalarda vakolatli sudda qatnashish uchun Oʻzbekistonda advokatlik litsenziyasi talab etilmaydi. Ushbu TIAC xususiyatlari PQ-4001da mustahkamlangan.

Arbitraj joyi muassasa manzili yoki eshituv oʻtkaziladigan joy bilan avtomatik ravishda bir xil emas. Yuridik joyni taraflar tanlaydi, tanlov boʻlmasa, tarkib uni holatlar va amaliy maqsadga muvofiqlikni hisobga olib belgilaydi. Guvoh, ekspert yoki hujjatlar boshqa joyda (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 35-moddasi) tekshirilishi mumkin. Aynan yuridik joy qarorni protsessual qonun va bekor qilishni koʻrishga vakolatli sud bilan bogʻlaydi.

Arbitrlar va tartib

Arbitrlarni qanday tanlash va rad etish kerak

Taraflar arbitrlar soni va tayinlash tartibini erkin belgilaydi. Uch arbitrdan iborat tarkibda har bir taraf bittadan arbitr tayinlaydi, tayinlangan ikki arbitr raislik qiluvchi arbitrni tanlaydi. Taraflar boshqacha kelishmagan boʻlsa, nomzodning fuqaroligi tayinlashga oʻz-oʻzidan toʻsqinlik qilmaydi. Taraf yoki arbitrlar oʻttiz kun ichida (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 16-moddasi) harakat qilmasa, tarafning iltimosiga koʻra tayinlashni iqtisodiy sud amalga oshiradi; bunday ajrim ustidan shikoyat qilib boʻlmaydi.

Nomzod xolisligi yoki mustaqilligiga asosli shubha tugʻdirishi mumkin boʻlgan holatlarni oshkor qilishi va ish davomida ham ularni oshkor etib borishi kerak. Rad etish shu sabablarga yoki kelishilgan malaka talablariga mos kelmaslikka asoslanishi mumkin. Taraf oʻzi tayinlagan arbitrni faqat tayinlashdan keyin (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 17-moddasi) xabardor boʻlgan holat sababli rad etishi mumkin.

Taraflar boshqa tartibni belgilamagan boʻlsa, asoslantirilgan rad etish arizasi oʻn besh kun ichida (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 18-moddasi) arbitraj tarkibiga beriladi. Tarkib rad etishni qanoatlantirmasa, arizachida iqtisodiy sudga murojaat qilish uchun oʻttiz kun bor. Ariza, shu jumladan sud bosqichida, koʻrib chiqilayotgan paytda rad etilayotgan arbitr ishtirokidagi tarkib muhokamani davom ettirishi va qaror chiqarishi mumkin.

Arbitr yuridik yoki amaliy jihatdan ishlay olmasa, uzrsiz kechiksa va vakolatidan voz kechsa, taraflar vakolat tugatilishiga kelishsa yoki iqtisodiy sud qaror qilsa, arbitr vakolati tugaydi. Sud ajrimi (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 19-moddasi) ustidan shikoyat qilib boʻlmaydi. Yangi arbitr shu qoidalar boʻyicha (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 20-moddasi) tayinlanadi.

Arbitraj mustaqildir (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 7-moddasi), davlat sudi esa faqat qonunda bevosita nazarda tutilgan hollarda aralashadi. Sud koʻmagi tayinlash va rad etish, vakolatni tugatish, yurisdiksiya, taʼminlash choralari, dalillar, bekor qilish va ijroni qamrab oladi. Sud vazifalarining toʻliq roʻyxati (IPK 28-1-moddasi) qaysi masala tarkibdan tashqarida koʻrilishi mumkinligini oldindan aniqlashga yordam beradi.

Muhokama tartibi qanday oʻtadi

Taraflar tartibni kelishishi mumkin, kelishuv boʻlmasa, uni tarkib belgilaydi. Barcha hollarda taraflarga teng munosabat va oʻz nuqtayi nazarini bayon qilish uchun oqilona imkoniyat saqlanadi. Tarkib protsessual mustaqillik doirasida (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 33-moddasi) dalillarning maqbulligi, aloqadorligi, muhimligi va ahamiyatini baholaydi.

Asosiy standart muddatlar quyidagicha:

Taraflar boshqacha kelishmagan boʻlsa, javobgar nizoni arbitrajga topshirish haqidagi iltimosni olgan kuni muhokama boshlanadi (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 37-moddasi). Shu sababli yetkazilganlik dalili boshlanish sanasi va keyingi muddatlarga taʼsir qiladi. Xabar shaxsan, tijorat korxonasiga, odatiy turar joy yoki pochta manziliga yetkazilganda, oqilona qidiruvdan soʻng esa oxirgi aniqlangan manzilga yetkazishga urinish qayd etilganda olingan hisoblanadi. Xabarni olish qoidalarini (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 10-moddasi) shartnomadagi elektron aloqa kanali bilan toʻldirish kerak.

Daʼvogar faktlar, masalalar va talablarni, javobgar esa eʼtirozlarini bayon qiladi. Hujjatlar darhol ilova qilinishi yoki keyin taqdim etish uchun koʻrsatilishi mumkin. Tarkib istalmagan kechikish sababli oʻzgartirishni rad etmasa, talablar yoki eʼtirozlar oʻzgartirilishi mumkin. Yozma pozitsiyalarning ushbu qismlari (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 39-moddasi) reglament va protsessual jadvalda batafsil belgilanadi.

Tilni taraflar tanlaydi (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 36-moddasi), aks holda uni tarkib belgilaydi. Tanlangan til arizalar, eshituvlar, qarorlar va xabarlarga tatbiq etiladi, tarkib hujjatlar tarjimasini talab qilishi mumkin. Taraf shaxsan yoki tegishli vakolat berilgan vakil, shu jumladan chet el tashkiloti yoki fuqarosi orqali ishtirok etishi mumkin. Bu vakillik erkinligi (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 38-moddasi).

Tarkib ogʻzaki eshituv oʻtkazish yoki ishni hujjatlar asosida koʻrishni belgilaydi. Taraflar eshituvdan oldindan voz kechmagan boʻlsa, har qanday taraf iltimosiga koʻra u oʻtkaziladi. Bir tarafning barcha ariza va dalillari, shuningdek qarorga asos boʻlishi mumkin boʻlgan ekspert xulosasi boshqa tarafga yuboriladi. Shunday qilib, qonun tortishuvli almashinuvni (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 40-moddasi) talab qiladi.

Kelmaslik ishni avtomatik toʻxtatmaydi. Javobgar uzrli sababsiz eʼtiroz taqdim qilmasa, bu talabni tan olish hisoblanmaydi va tarkib muhokamani davom ettiradi. Taraf kelmasa yoki dalillarni taqdim qilmasa, qaror mavjud materiallar boʻyicha chiqarilishi mumkin; daʼvogarning daʼvoni taqdim qilmasligi muhokamani tugatadi. Ishtirok etmaslik oqibatlari (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 41-moddasi) xabar yetkazilganligini isbotlashni muhim qiladi.

Tarkib ekspert tayinlashi mumkin (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 42-moddasi) va taraflarga unga savol berish imkonini yaratadi. Taraf mustaqil ololmaydigan dalil uchun tarkib yoki uning roziligi bilan taraf iqtisodiy suddan dalil olishda koʻmak (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 43-moddasi) soʻraydi.

Nizoning mohiyati boʻyicha tarkib taraflar tanlagan moddiy huquq normalarini qoʻllaydi. Tanlov boʻlmasa, u qoʻllaniladi deb hisoblagan kollizion normalar orqali huquqni belgilaydi; barcha hollarda shartnoma va savdo odatlarini hisobga oladi. Faqat adolat asosida qaror chiqarish taraflar bevosita vakolat berganida mumkin. Ushbu qoʻllaniladigan huquq qoidalari (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 44-moddasi) arbitraj joyi va shartnoma huquqini alohida yozish sababini koʻrsatadi.

Umumiy qoida boʻyicha muhokama va hujjatlar maxfiydir. Qonun talab qilganda, uchinchi shaxs huquqlarini himoya qilish uchun yoki qarorni ijro etish yoxud nizolash uchun zarur boʻlganda maʼlumot oshkor etilishi mumkin. Arbitraj maxfiyligi chegaralari (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 53-moddasi) taraflar kelishuvida batafsil belgilanishi mumkin.

Nizo kelishuv bitimi bilan tugatilishi mumkin (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 46-moddasi). Taraflar iltimosiga koʻra va tarkib eʼtiroz bildirmasa, kelishuv boshqa qaror bilan bir xil kuchga ega kelishilgan shartlardagi arbitraj qarori shaklida rasmiylashtiriladi. Muhokamani tugatish asoslari (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 48-moddasi) javobgarda yakuniy hal etishga qonuniy manfaat boʻlmaganda daʼvoni qaytarib olish, taraflar kelishuvi, shuningdek davom ettirishning imkonsiz yoki keraksiz boʻlishini ham qamrab oladi.

Ushbu maqola arbitrajni davlat sudi bilan faqat sud muhokamaga koʻmaklashadigan yoki qarorni nazorat qiladigan joylarda solishtiradi. Oddiy shartnomaviy daʼvo, dalillar va davlat bojini qanday tayyorlash iqtisodiy sudga daʼvo arizasini berish haqidagi materialda tushuntirilgan. U arbitraj izohi boʻlmasa, uni bajarib boʻlmasa yoki nizo arbitrajda koʻrilmasa kerak boʻladi.

Xarajatlar va taʼminlash choralari

Arbitraj va sud tartibi qancha turadi

Xalqaro arbitrajning yagona davlat narxi yoʻq: xarajat tanlangan muassasa, uning amaldagi qoidalari, nizo bahosi va murakkabligi, arbitrlar soni hamda dalillar bilan ishlashga bogʻliq. TIAC uchun hisob iqtisodiy sud davlat boji stavkalari boʻyicha emas, ishga tatbiq etiladigan Markaz qoidalari va tariflari tahriri boʻyicha qilinadi.

Ish budjetida muassasa yigʻimlari, tarkib haqi, ekspert va tarjimonlar, eshituv va dalillar xarajatlari, shuningdek vakillar haqi alohida hisobga olinadi. TIAC haqidagi qaror arbitraj xarajatlari mavjudligini tasdiqlaydi va yuridik shaxslarning ularni toʻlashga yoʻnaltirilgan mablagʻlarini QQSdan ozod qiladi. Imtiyoz TIAC tartibida mustahkamlangan va Markaz qoidalari boʻyicha hisob-kitob oʻrnini bosmaydi.

Arbitrajdan keyin sud xarajatlari paydo boʻladi. Arbitraj qarorini bekor qilish haqidagi ariza uchun iqtisodiy sudga davlat boji 880.000 soʻm (ikki BHM)ni tashkil etadi. Chet el arbitraji qarorini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi ariza uchun ham shu stavka amal qiladi. Zarur hollarda pochta, tarjima, tasdiqlash, apostil yoki legallashtirish xarajatlari qoʻshimcha toʻlanadi.

Misol. Kompaniya bekor qilish toʻgʻrisida bitta ariza va chet el qarorini tan olish haqida bitta arizani alohida bersa, faqat ikki davlat boji 880.000 + 880.000 = 1.760.000 soʻmni tashkil etadi. Bu arbitraj muassasasi yigʻimlari, vakillar, tarjimon, hujjatlarni tasdiqlash va ijro xarajatlarini qamrab olmaydi.

Taʼminlash choralarini qanday olish mumkin

Himoyani arbitraj tarkibidan yoki iqtisodiy suddan soʻrash mumkin. Arbitrajdan oldin yoki uning davomida sudga ariza berish arbitraj izohiga mos (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 14-moddasi), shu sababli murojaatning oʻzi nizoni davlat sudiga oʻtkazmaydi.

Taraflar boshqacha kelishmagan boʻlsa, tarkib:

• nizo hal boʻlguniga qadar mavjud holatni saqlashi yoki tiklashi;
• hozirgi yoki muqarrar zararning yoxud arbitraj jarayoniga zararning oldini olishi;
• qaror ijro qilinishi mumkin boʻlgan aktivlarni saqlashi;
• nizo uchun muhim dalillarni saqlashi mumkin.

Bu taʼminlash chorasi maqsadlarining toʻliq roʻyxati (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 22-moddasi). Dastlabki uchta maqsad uchun arizachi zarar bilan yetarli darajada qoplanmaydigan yoʻqotish xavfini, bu yoʻqotish boshqa tarafga yetishi mumkin boʻlgan zarardan jiddiy ustunligini va nizoning mohiyati boʻyicha muvaffaqiyatning oqilona imkoniyatini koʻrsatadi. Dalillarni saqlashda tarkib ushbu chora shartlarini (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 23-moddasi) maqsadga muvofiq deb topgan darajada qoʻllaydi.

Iltimosni oshkor etish chora maqsadiga zarar qilsa, boshqa tarafni xabardor qilmasdan dastlabki qaror soʻrash mumkin. Qaror chiqarilgach, tarkib barchani zudlik bilan xabardor qiladi va taʼsir koʻrgan tarafga oʻz pozitsiyasini bayon qilish imkonini beradi. Dastlabki qaror yigirma kun (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 25-moddasi) amal qiladi, taraflar uchun majburiy, biroq sud orqali ijro etilmaydi va arbitrajning hal qiluv qarori hisoblanmaydi.

Tarkib taʼminot talab qilishi mumkin (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 27-moddasi), shuningdek chorani oʻzgartirishi, toʻxtatib turishi yoki bekor qilishi (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 26-moddasi) mumkin. Keyinchalik chora qoʻllanmasligi kerakligi aniqlansa, arizachi yuzaga kelgan xarajat va zarar uchun javob beradi. Asossiz choraning ushbu oqibatlari (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 29-moddasi) ishning istalgan bosqichida undirilishi mumkin.

Tarkib tayinlagan odatiy taʼminlash chorasi majburiy (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 30-moddasi) va arbitraj joyidan qatʼi nazar sud orqali ijro etiladi. Talab qilingan taʼminot berilmagani, chora bekor qilingani yoki toʻxtatilgani, sud vakolatlariga mos kelmaslik, nizoning arbitrajda koʻrilmasligi va ommaviy tartib kabi yopiq asoslar bilangina rad etish mumkin. Sud choraning mohiyatini tekshirmaydi (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 31-moddasi).

Iqtisodiy sud oʻz vakolatlariga ega (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 32-moddasi) va mol-mulk yoki pulni xatlash, harakatlarni taqiqlash, undiruvni toʻxtatish, mulkni saqlovchiga topshirish hamda boshqa mutanosib choralarni qoʻllashi mumkin. Ariza arbitraj joyi, qarzdorning roʻyxatdan oʻtgan joyi yoki uning mol-mulki joylashgan yerda beriladi. Sudning taʼminlash choralari turlari (IPK 94-moddasi) birlashtirilishi mumkin, biroq ular talabga mutanosib boʻlishi shart.

Sud koʻmagi toʻgʻrisidagi arizada (IPK 232-2-moddasi) iqtisodiy sud, arbitraj, taraflar, iltimos predmeti va asoslar koʻrsatiladi. Unga arbitraj kelishuvi, pochta xarajati va nusxa boshqa tarafga yuborilganligi tasdigʻi, sud chorasi uchun esa arbitrajga daʼvo berilganligi dalili ilova qilinadi. Ilovalarning toʻliq roʻyxati (IPK 232-3-moddasi) sud koʻmagi turiga bogʻliq. Chorani qoʻllash, tan olish yoki ijroga qaratish toʻgʻrisidagi arizalar keyingi kundan kechiktirmay (IPK 232-4-moddasi) koʻriladi.

Hal qiluv qarori, shikoyat va ijro

Arbitrajning hal qiluv qarorida nimalar boʻlishi kerak

Qaror yozma shaklda tuziladi va yakka arbitr yoki arbitrlar tomonidan imzolanadi. Hayʼatda yoʻq imzoning sababi koʻrsatilsa, koʻpchilik imzosi kifoya qiladi. Taraflar sabablardan voz kechmagan yoki nizo kelishilgan shartlardagi qaror bilan tugamagan boʻlsa, qarorda asoslar, shuningdek sana va arbitrajning yuridik joyi koʻrsatiladi. Har bir taraf imzolangan nusxani (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 47-moddasi) oladi.

Hayʼat tarkibida qaror umumiy qoida boʻyicha barcha arbitrlarning koʻpchilik ovozi bilan qabul qilinadi. Taraflar yoki tarkibning barcha aʼzolari vakolat bersa, raislik qiluvchi arbitr protsessual masalalarni yakka oʻzi hal qilishi mumkin. Bu koʻpchilik qoidasi (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 45-moddasi).

Qaror olingandan keyin oʻttiz kun ichida (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 49-moddasi) taraf hisob-kitob, yozuv yoki shunga oʻxshash xatoni tuzatishni, kelishuv boʻlsa, muayyan bandni sharhlashni soʻrashi mumkin. Shu muddatda bildirilgan, biroq qarorda aks etmagan talab boʻyicha qoʻshimcha qaror soʻrash mumkin; tarkibga uni chiqarish uchun oltmish kun beriladi. Sharhlash, tuzatish va toʻldirish qarorning bir qismiga aylanadi.

Qarorni qanday nizolash va bekor qilish mumkin

Bekor qilish Oʻzbekistonda joylashgan xalqaro tijorat arbitraji qaroriga qarshi yagona sud vositasidir. Bu nizoning mohiyati boʻyicha apellatsiya emas: iqtisodiy sud shartnoma, dalillar yoki moddiy-huquqiy xulosaning toʻgʻriligini qayta baholamaydi.

Arizachi quyidagi asoslardan birini isbotlashi kerak:

• arbitraj kelishuvi tarafining muomala layoqati yoʻqligi;
• kelishuv taraflar tanlagan huquq, tanlov boʻlmasa, Oʻzbekiston huquqi boʻyicha haqiqiy emasligi;
• arbitr tayinlanishi yoki muhokama haqida tegishli xabar berilmagani yoxud pozitsiyani bayon qilishning boshqa tarzda imkonsizligi;
• qaror arbitraj izohidan tashqari nizo boʻyicha chiqarilgani yoki uning doirasidan chiqqani, bunda ajratilishi mumkin boʻlgan ruxsat etilgan qism saqlanadi;
• tarkib yoki tartib taraflarning ruxsat etilgan kelishuviga yoxud XTA toʻgʻrisidagi qonunga mos kelmagani.

Arizachining dalillaridan qatʼi nazar, sud nizo predmeti arbitrajda koʻrilishi mumkinligini va qaror ommaviy tartibga zid emasligini tekshiradi. Bular bekor qilish asoslarining toʻliq roʻyxati (IPK 232-8-moddasi).

Ariza arbitraj joyidagi iqtisodiy sudga beriladi. Unda sud, tarkib va arbitraj joyi, taraflar, qaror sanasi va u olingan sana, talab va asos koʻrsatiladi. Qarorning tasdiqlangan nusxasi, arbitraj izohining asli yoki tasdiqlangan nusxasi, dalillar, davlat boji va pochta xarajati hujjatlari, ariza boshqa tarafga yuborilganligi tasdigʻi, ishonchnoma hamda chet tilidagi hujjatlarning tasdiqlangan tarjimasi ilova qilinadi. Arizaga toʻliq talablar (IPK 232-6-moddasi) muddat tugashidan oldin tekshirilishi kerak.

Iqtisodiy sud bekor qilish ishini toʻxtatib turishi va tarkibga bekor qilish asosini bartaraf etish imkonini berishi mumkin. IPK ham uch oylik muddatni (IPK 232-5-moddasi) belgilaydi. Taraf voz kechish mumkin boʻlgan qoida yoki arbitraj izohi buzilganini bilgan holda ishtirokni davom ettirsa va oʻz vaqtida eʼtiroz bildirmasa, u eʼtirozdan voz kechgan (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 11-moddasi) hisoblanadi.

Bekor qilish har doim arbitraj yoʻlini yopmaydi. Imkoniyat saqlanar ekan, taraflar arbitrajga qayta murojaat qilishi mumkin. Biroq qaror arbitraj izohi haqiqiy emasligi yoki nizo u bilan qamrab olinmagani sababli bekor qilingan boʻlsa, tegishli nizo iqtisodiy sudga berilishi mumkin. Ushbu bekor qilish oqibatlari (IPK 232-9-moddasi) muayyan asosga bogʻliq.

Qarorni qanday tan olish va ijro etish mumkin

Arbitrajning hal qiluv qarori qaysi mamlakatda chiqarilganidan qatʼi nazar majburiy deb tan olinadi. Oʻzbekistonda ijro uchun undiruvchi yozma ariza, qaror va arbitraj kelishuvining asli yoki tasdiqlangan nusxasini, sud talab qilsa, davlat tiliga tasdiqlangan tarjimani taqdim etadi. Bu asosiy hujjatlar toʻplami (XTA toʻgʻrisidagi qonunning 51-moddasi).

Chet el tijorat qarori boʻyicha ariza qarzdor joylashgan yoki yashaydigan joydagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudiga, viloyat yoki Toshkent shahar sudiga, u haqida maʼlumot boʻlmasa, davlat roʻyxatidan oʻtgan joydagi sudga beriladi. Ushbu sudlovga tegishlilik qoidasi (IPK 249-moddasi) taraflarning shartnomaviy izohi bilan almashtirilmaydi. Arbitrajga doir barcha ishlarni shu darajadagi sudlar koʻradi (IPK 32-moddasi).

Arizada iqtisodiy sud, chet el arbitraji va tarkibi, taraflar, qaror, undiruvchining iltimosi hamda ilovalar roʻyxati (IPK 250-moddasi) koʻrsatiladi. Chet el arbitraji boʻyicha arizaga quyidagilar ilova qilinadi:

• tasdiqlangan qaror;
• arbitraj kelishuvining asli yoki tasdiqlangan nusxasi;
• qisman ijro boʻlgan boʻlsa, uni tasdiqlovchi hujjat;
• jarayonda qatnashmagan taraf tegishli tarzda xabardor qilinganligi tasdigʻi;
• ishonchnoma yoki vakolatni tasdiqlovchi boshqa hujjat;
• ariza nusxasi qarzdorga yuborilganligi tasdigʻi;
• davlat boji va pochta xarajatlari toʻlanganligi hujjatlari;
• shartnomada boshqacha qoida boʻlmasa, dastlabki besh guruh hujjatlarning tasdiqlangan tarjimasi.

Bu IPK boʻyicha toʻliq roʻyxat (252-modda). Chet el hujjatlari qonun yoki qoʻllaniladigan xalqaro shartnoma rasmiyatchilikdan ozod qilmasa, konsullik legallashtiruvi yoki apostil bilan qabul qilinadi.

Sud arizani koʻpi bilan olti oy (IPK 254-moddasi) ichida koʻradi va qarorni mohiyatan qayta koʻrmaydi. Notoʻgʻri rasmiylashtirilgan ariza qaytariladi, ajrim esa besh kun (IPK 253-moddasi) ichida yuboriladi; kamchiliklar tuzatilgach, qayta murojaat qilish mumkin.

Qarzdor arizasiga koʻra, tarafning muomala layoqati yoʻqligi yoki arbitraj izohi haqiqiy emasligi, tegishli xabar berilmagani yoki pozitsiyani bayon qilish imkonsizligi, qaror izoh doirasidan chiqqani, tarkib yoki tartib buzilgani, qaror yakuniy emasligi, bekor qilingani yoki toʻxtatilgani yoxud chet el arbitrajida vakolat boʻlmagani isbotlansa, tan olish yoki ijro rad etiladi. Sud nizoning arbitrajda koʻrilmasligi, ommaviy tartib va murojaat muddati oʻtganini mustaqil tekshiradi. Rad etish asoslarining yopiq roʻyxati (IPK 256-moddasi) yutqazgan tarafga faktlar yuzasidan qayta nizolash imkonini bermaydi.

Nyu-York konvensiyasi ham shu yondashuvni belgilaydi. U boshqa davlatda chiqarilgan va ichki qaror deb hisoblanmaydigan, shu jumladan muassasa va ad hoc tarkiblar qarorlarini qamrab oladi. Davlatlar ularni mahalliy tartib boʻyicha jiddiyroq shart yoki yigʻimlarsiz majburiy deb tan olishi (III modda) kerak. Konvensiyaning ushbu qoʻllanish chegaralari (I modda) davlat sudining yozma arbitraj izohini hurmat qilish (II modda) majburiyati bilan birga amal qiladi.

Undiruvchi tasdiqlangan qaror va kelishuvni (IV modda), zarur boʻlsa, tarjimani taqdim etadi. Rad etishga faqat Konvensiyadagi yopiq asoslar roʻyxati (V modda) boʻyicha yoʻl qoʻyiladi; ular IPKdagi asosiy mezonlarga mos keladi. Arbitraj joyi mamlakatida qarorni bekor qilish yoki toʻxtatish jarayoni boshlangan boʻlsa, ijro sudi masalani kechiktirishi va taʼminot talab qilishi (VI modda) mumkin.

Tan olingach, Oʻzbekiston sudi ijro varaqasi beradi (IPK 257-moddasi). Xalqaro shartnomada boshqacha qoida boʻlmasa, uni uch yil ichida (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 6-moddasi) majburiy ijroga topshirish mumkin. Majburiy ijro byurosining davlat ijrochilari tegishli ijro hujjati (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 44-moddasi) asosida ish yuritadi.

Bu boʻlim arbitraj qarori uchun ijro varaqasini qanday olishni tushuntiradi. Majburiy ijro byurosi ish qoʻzgʻatilgach nima qilishi, aktivlar qanday izlanishi va ijrochining harakatsizligi ustidan qanday shikoyat qilinishi ijro ishi yuritish haqidagi maqolada yoritilgan. Qarzdor qarorni ixtiyoriy bajarmasa, u varaqa berilgandan keyin kerak boʻladi.

Oʻzgarishlar va shartnomani tekshirish

2026-yilda nimalar oʻzgardi

Koʻrib chiqilgan davrda Xalqaro tijorat arbitraji toʻgʻrisidagi asosiy qonunga alohida yangi tartib kiritilmadi, biroq Oliy sud sud taʼminlashining amaliy qoidalarini yangiladi:

• 2026-yil 3-iyuldagi 19-son qaror arbitraj tarafining iqtisodiy suddan chora soʻrash huquqini tasdiqladi va choraning talab predmeti bilan aloqasi, zarurligi hamda mutanosibligini tekshirishni talab qildi; bu bosqichda daʼvoning asoslanganligini isbotlash talab etilmaydi;
• shu qarorga koʻra, sud majlisidan tashqari ariza taraflarni chaqirmasdan keyingi kundan kechiktirmay hal qilinadi, sud chorasi esa alohida ijro varaqasisiz ajrim asosida ijro etiladi; tegishli ijro qoidalari arbitraj talabini taʼminlashga ham tatbiq etiladi.

Shartnomani imzolashdan oldin nimani tekshirish kerak

Shartnomani imzolashdan oldin “nizolar arbitrajga topshiriladi” jumlasini va butun mexanizmni tekshiring. Mavjud muassasa va uning qoidalari aniq nomi, yuridik joy, til, arbitrlar soni va tayinlash usuli, moddiy huquq, xabar manzillari hamda talablar doirasini koʻrsating. Nizoning arbitrajda koʻrilishi, imzolovchi vakolati va izohning koʻp tarafli shartnomaga mosligini alohida tekshiring.

Nizo allaqachon paydo boʻlgan boʻlsa, shartnoma va ilovalar, arbitraj izohi kelishilganligini koʻrsatuvchi yozishmalar, xabar yetkazilganligi dalillari, majburiyat bajarilganligi hujjatlari va vakillar vakolatini saqlang. Vakolatga qarshi eʼtirozni kechiktirmang: oʻz vaqtida eʼtirozsiz ishtirok etish bu dalildan foydalanish imkonini yopishi mumkin. Kelajakdagi ijro uchun qarzdor aktivlari qayerdaligi va tegishli mamlakatda qaysi tasdiqlar, tarjimalar hamda rasmiyatchiliklar kerakligini oldindan aniqlang.

Koʻp beriladigan savollar

Arbitraj izohisiz nizoni TIACga topshirish mumkinmi?

Ha. Taraflar nizo paydo boʻlgandan keyin alohida arbitraj kelishuvini tuzishi mumkin. Bir kompaniyaning bir tomonlama murojaati kelishuv yaratmaydi: ikki tarafning arbitrajga yozma roziligi kerak. Yozma shakl elektron xabarlar yoki javobgar kelishuv mavjudligini inkor etmagan daʼvo va eʼtirozlar almashinuvidan kelib chiqishi mumkin, biroq oldindan imzolangan aniq izoh vakolat haqidagi nizo xavfini jiddiy kamaytiradi.

Chet el arbitri va chet el huquqini tanlash mumkinmi?

Ha. Taraflar cheklov belgilamagan boʻlsa, fuqarolikning oʻzi arbitr tayinlanishiga toʻsqinlik qilmaydi. TIAC uchun PQ-4001 chet el arbitrlarini va taraflar kelishuvi bilan chet el huquqini bevosita nazarda tutadi. Shartnomaga tatbiq etiladigan chet el moddiy huquqi, arbitraj izohi huquqi, arbitraj joyi va reglament alohida qismlardir; boʻshliq qolmasligi uchun ularni alohida kelishish kerak.

Iqtisodiy sudga murojaat arbitrajni toʻxtatadimi?

Avtomatik toʻxtatmaydi. Izoh qamrab olgan masala boʻyicha davlat sudiga daʼvo berish arbitrajni boshlash yoki davom ettirish va qaror chiqarishga toʻsqinlik qilmaydi. Arbitrni rad etish yoki yurisdiksiya haqidagi dastlabki qarorni qayta koʻrish toʻgʻrisidagi ariza ham tarkibni oʻz-oʻzidan toʻxtatmaydi. Qarorni bekor qilish ishida iqtisodiy sud taraf iltimosiga koʻra oʻz ishini toʻxtatib, tarkibga bekor qilishning ehtimoliy asosini bartaraf etish imkonini berishi mumkin.

Qonun notoʻgʻri qoʻllanganligi uchun qarorni bekor qilish mumkinmi?

Shartnoma talqini, dalillar bahosi yoki moddiy huquq qoʻllanishiga rozi boʻlmaslikning oʻzi apellatsiya yaratmaydi. Iqtisodiy sud qarorni mohiyatan qayta koʻrmaydi. Faqat yopiq asoslar boʻyicha bekor qilish mumkin: kelishuv yoki muomala layoqatidagi nuqson, xabar va tinglanish huquqi, arbitraj izohi doirasidan chiqish, tarkib yoki tartib buzilishi, nizoning arbitrajda koʻrilmasligi yoxud ommaviy tartibga zidlik.

Ijro uchun arbitraj joyimi yoki qarzdor aktivlarimi muhimroq?

Ular turli masalalarni hal qiladi. Arbitraj joyi qarorni qaysi sud bekor qilishi mumkinligini va muhokamaga qaysi protsessual huquq tatbiq etilishini belgilaydi. Qarzdor yoki uning aktivlari joyi tan olish va majburiy ijroni amalda qayerda soʻrashni belgilaydi. Oʻzbekistondagi ariza uchun tasdiqlangan qaror va kelishuv, xabar dalili, tarjima, qisman ijro, vakolat va sud xarajatlari hujjatlarini oldindan tayyorlang.