Oʻzbekistonda tovar-moddiy zaxiralar hisobi

Tashkilot kelgusida iqtisodiy naf kutsa, qiymatni asosli ravishda aniqlay olsa va mulk huquqini olgan boʻlsa, tovar-moddiy zaxiralarni tan oladi. Ular dastlab tannarxda kirim qilinadi, hisobot sanasida sof sotish qiymati bilan taqqoslanadi va chiqib ketganda tanlangan usul boʻyicha xarajatga chiqariladi. Tartib hisob siyosatida mustahkamlanishi va birlamchi hujjatlar bilan tasdiqlanishi kerak.

Qisqacha:

• TMZ tarkibiga materiallar, tugallanmagan ishlab chiqarish, tayyor mahsulot va tovarlar, shuningdek faoliyatda ishlatiladigan yoki sotish uchun moʻljallangan boshqa moddiy aktivlar kiradi.
• Boshlangʻich tannarx yetkazib beruvchi narxi va xarid bilan bevosita bogʻliq xarajatlarni oʻz ichiga oladi; bank komissiyalari va qarz foizlari odatda kiritilmaydi.
• Hisobdan chiqarishda identifikatsiyalangan tannarx, AVECO yoki FIFO qoʻllanadi; bir guruh uchun bir usul hisobot yili davomida izchil ishlatiladi.
• Zaxiralar yiliga kamida bir marta inventarizatsiya qilinadi va zarur boʻlsa sof sotish qiymatigacha kamaytiriladi.
• Asosiy amaliy qadam — hisob birliklari, hisob tizimi, baholash usullari va inventar chegarasini hisob siyosatida belgilash.

Yangilangan: 2026-yil 04-sentyabr

Buxgalteriyada TMZ nima

4-son BHMS yuridik shaxsga tegishli zaxiralar hisobi va ularni moliyaviy hisobotda aks ettirishni tartibga soladi; moliyaviy instrumentlar uning doirasiga kirmaydi. Bu standart doirasidan (4-son BHMS 1-bandi) kelib chiqadi.

TMZ — sotish uchun saqlanadigan, mahsulot ishlab chiqarish, ish bajarish yoki xizmat koʻrsatishda ishlatiladigan yoxud maʼmuriy hamda ijtimoiy-madaniy vazifalarda sarflanadigan moddiy aktivlar. Mazkur mazmun TMZ taʼrifida (4-son BHMS 3-bandi) berilgan.

Asosiy toifalar (4-son BHMS 4-bandi) quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

• xomashyo, asosiy va yordamchi materiallar, xarid qilingan yarim tayyor mahsulotlar va butlovchi qismlar;
• yoqilgʻi, idish va idishbop materiallar, ehtiyot qismlar, inventar hamda xoʻjalik jihozlari;
• yosh hayvonlar va boquvdagi hayvonlar;
• tugallanmagan ishlab chiqarish, oʻzida tayyorlangan yarim tayyor mahsulot va tayyor mahsulot;
• tovarlar va qayta sotish uchun xarid qilingan ayrim uzoq muddatli aktivlar.

Foydalanish muddati bir yildan oshmaydigan yoki xizmat muddatidan qatʼi nazar birlik qiymati 50 BHMdan oshmaydigan aktiv inventar va xoʻjalik jihozlari sifatida TMZ tarkibida hisobga olinadi. Rahbar hisob siyosatida bundan past qiymat chegarasini belgilashi mumkin. Mezon inventar qoidasida (4-son BHMS 5-bandi) mustahkamlangan.

Misol. Amaldagi BHM asosida eng yuqori normativ chegara 22.000.000 soʻmni tashkil etadi. Buyum qiymati ushbu chegaradan past boʻlsa, undan bir yildan ortiq foydalanilgan taqdirda ham inventar sifatida hisobga olinishi mumkin; tashkilot hisob siyosatida pastroq chegara belgilagan boʻlsa, aynan shu ichki chegara qoʻllanadi.

Ayrim buyumlar qiymati va xizmat muddatidan qatʼi nazar inventar boʻlib qoladi: maxsus asbob va moslamalar, maxsus kiyim va poyabzal, yotoq anjomlari, kanselyariya buyumlari, oshxona inventari, vaqtinchalik notitul inshootlar, bir yildan kam ishlatiladigan almashtiriluvchi uskunalar va ov qurollari. Toʻliq roʻyxat maxsus qoidada (4-son BHMS 6-bandi) keltirilgan.

Zaxiralar qachon hisobda tan olinadi

Tashkilot TMZni uch shart bir vaqtda bajarilganda aktiv sifatida tan oladi: kelgusi iqtisodiy naf ehtimoli mavjud, qiymat asosli baholanadi va mulk huquqi tashkilotga oʻtgan. Ushbu tan olish shartlari (4-son BHMS 8-bandi) tovarning omborda turganining oʻzi yetarli emasligini anglatadi.

Mulk huquqi, xatarlar va nafning oʻtish payti yetkazib berish yoki oldi-sotdi shartnomasi shartlari asosida shartnoma qoidasiga (4-son BHMS 9-bandi) koʻra aniqlanadi. Shu sababli yoʻldagi tovar allaqachon xaridorniki boʻlishi, masʼul saqlashga olingan tovar esa kontragent mulki boʻlib qolishi mumkin. Tashkilotdagi begona zaxiralar shartnoma bahosida balansdan tashqari hisob tartibi (4-son BHMS 10-bandi) boʻyicha yuritiladi.

Hisob birligini tashkilot mustaqil tanlaydi: nomenklatura raqami, partiya yoki bir turdagi guruh boʻlishi mumkin. Tanlov ombordagi qoldiq va harakatning miqdori hamda qiymati haqida asoslangan maʼlumot berishi kerak. Buni hisob birligi qoidasi (4-son BHMS 7-bandi) talab qiladi.

TMZ boshlangʻich tannarxi qanday shakllantiriladi

Xarid qilinganda tannarx yetkazib beruvchi narxi va xarid bilan bogʻliq xarajatlarni oʻz ichiga oladi. Asosiy qoida tannarx tarkibida (4-son BHMS) belgilangan. Balans sanasida zaxiralar tannarx va sof sotish qiymatining eng pasti boʻyicha baholash qoidasiga (4-son BHMS) muvofiq aks ettiriladi.

Xarid xarajatlari ularning yuzaga kelganini tasdiqlovchi birlamchi hujjatlar asosida aniqlanadi. Bu hujjat talabi (4-son BHMS) bilan bevosita belgilangan. Muayyan xarid bilan bogʻlanmagan xarajatni zaxira qiymatiga mexanik ravishda taqsimlash mumkin emas.

Kechiktirib yoki boʻlib toʻlanganda TMZ moliyalashtirishsiz amal qiladigan narxda kirim qilinadi. Ushbu narx va jami toʻlov oʻrtasidagi farq toʻlov muddati davomida boʻlib toʻlash qoidasiga (4-son BHMS) koʻra moliyaviy xarajat sifatida tan olinadi.

Transport-tayyorlov xarajatlari partiya qiymatiga bevosita kiritilishi yoki tayyorlov hisobvaragʻida jamlanib taqsimlanishi mumkin. Oʻrtacha foiz ushbu xarajatlarning boshlangʻich qoldigʻi va davr xarajatlari yigʻindisini zaxiralarning boshlangʻich qoldigʻi va davr tushumlari yigʻindisiga boʻlish orqali taqsimlash formulasiga (4-son BHMS) muvofiq aniqlanadi.

Misol. Transport-tayyorlov xarajatlari boshlangʻich qoldigʻini A, davr xarajatlarini B, zaxiralar boshlangʻich qiymatini C va davr tushumlarini D deb belgilang. Oʻrtacha foiz (A + B) / (C + D)ga teng. Chiqib ketgan zaxiraga tegishli transport xarajatini topish uchun uning qiymatini ushbu foizga koʻpaytiring. Natijani buxgalteriya maʼlumotnomasi bilan rasmiylashtirish maqsadga muvofiq.

Oʻz ishlab chiqarishi va maxsus tushumlar qanday hisobga olinadi

Ishlab chiqarilgan zaxira tannarxi bevosita va bilvosita moddiy xarajatlar, mehnat xarajatlari hamda boshqa bevosita va bilvosita ishlab chiqarish sarflarini ishlab chiqarish tarkibi (4-son BHMS) boʻyicha oʻz ichiga oladi. Ishlab chiqarish ustama xarajatlarini ham qamrab oladigan ayni tuzilma Xarajatlar nizomi (Vazirlar Mahkamasining 54-son qarori) bilan tasdiqlangan.

Sotish, maʼmuriy, boshqa operatsion va moliyaviy xarajatlar, shuningdek favqulodda zararlar ishlab chiqarish tannarxiga istisnolar roʻyxati (4-son BHMS) boʻyicha kiritilmaydi. Kalkulyatsiya uchun oddiy, normativ, buyurtmali va bosqichli usullar qoʻllanadi; savdoda inventar baholash usulidan foydalanish mumkin. Ular kalkulyatsiya usullarida (4-son BHMS) sanalgan.

Maxsus tushumlar quyidagicha baholanadi:

• tekin olingan zaxiralar va aktiv chiqishidan olingan materiallar tan olish sanasidagi joriy qiymatda, bogʻliq xarajatlar qoʻshilgan holda tekin olish qoidasiga (4-son BHMS) koʻra baholanadi;
• oʻxshash zaxiraga ayirboshlashda berilgan aktivning balans qiymati, oʻxshash boʻlmagan zaxiraga ayirboshlashda esa uning joriy qiymati ayirboshlash qoidasiga (4-son BHMS) muvofiq olinadi;
• inventarizatsiyada aniqlangan ortiqcha zaxira aniqlangan sanadagi joriy qiymatda ortiqcha bahosiga (4-son BHMS) koʻra tan olinadi.

Sof sotish qiymatigacha kamaytirish qachon kerak

Har bir hisobot sanasida har bir birlik yoki bir turdagi zaxiralar guruhi boʻyicha tannarx sof sotish qiymati bilan taqqoslanadi va eng past qiymat olinadi. Taqqoslash SSQ qoidasida (4-son BHMS) belgilangan.

Zaxiraning shikastlanishi yoki eskirishi, kutilayotgan sotish narxining pasayishi, tugallash yoki sotish xarajatlarining oshishi qiymatni kamaytirish belgilaridir. Ular kamayish belgilarida (4-son BHMS) keltirilgan. Qiymatning kamayishi kamaytirish qoidasiga (4-son BHMS) koʻra davr xarajati sifatida tan olinadi.

Sof sotish qiymati keyinchalik oshsa, oldingi kamayish tiklanadi, ammo yangi balans qiymati dastlabki tannarx va yangi sof sotish qiymatining eng pastidan oshmasligi kerak. Ushbu cheklov tiklash qoidasida (4-son BHMS) belgilangan.

Amalda davrni yopish vaqtida sotish narxlari, tugallash va sotish xarajatlari, yaroqlilik muddatlari, shikastlanish va sekin aylanadigan pozitsiyalar haqida dalillar yigʻiladi. Hisob-kitob va mutaxassis mulohazasi asoslarini inventarizatsiya hamda narx hujjatlari bilan saqlash kerak.

TMZ FIFO yoki AVECO boʻyicha qanday hisobdan chiqariladi

Zaxiralar sotish, tekin berish, ayirboshlash, ustav kapitaliga kiritish, moliyaviy ijaraga berish, kamomad yoki yoʻqotish, yaroqsizlik, maʼnaviy eskirish yoki saqlash muddati tugashi sababli tugatish va boshqa nazarda tutilgan hollarda chiqib ketadi. Asoslar chiqish roʻyxatida (4-son BHMS) jamlangan.

Chiqib ketgan zaxira tannarxi bogʻliq daromad tan olingan davrda hisobdan chiqarish paytiga (4-son BHMS) koʻra xarajat sifatida tan olinadi. Chiqishdan moliyaviy natija chiqish daromadidan balans qiymati va bogʻliq egri soliqlarni ayirish orqali natija formulasiga (4-son BHMS) muvofiq aniqlanadi.

Misol. Daromadni R, balans qiymatini S, bogʻliq egri soliqlarni T deb belgilang. Natija R − S − Tga teng: musbat miqdor foyda, manfiy miqdor zarar boʻladi. Buxgalteriya maʼlumotnomasida har bir oʻzgaruvchi olingan birlamchi hujjat koʻrsatiladi.

Uchta hisobdan chiqarish usuli (4-son BHMS) ruxsat etilgan:

AVECOda oʻrtacha qiymat boshlangʻich qoldiq va tushumlarni qamrab olgan bir turdagi birliklarning jami tannarxini ularning umumiy miqdoriga boʻlish orqali topiladi. Hisob davriy yoki har bir partiyadan keyin AVECO formulasiga (4-son BHMS) muvofiq bajarilishi mumkin.

Misol. Boshlangʻich qoldiq Q₀ miqdorda va birlik tannarxi C₀ boʻlsa, yangi partiya esa Q₁ miqdorda va birlik tannarxi C₁ boʻlsa, oʻrtacha birlik tannarxi (Q₀ × C₀ + Q₁ × C₁) / (Q₀ + Q₁)ga teng. Chiqim qiymati ushbu oʻrtacha birlik tannarxini chiqarilgan miqdorga koʻpaytirish orqali aniqlanadi.

Har bir zaxira guruhi uchun hisobot yili davomida bitta usul izchil qoʻllanadi. Tanlov izchillik talabiga (4-son BHMS) koʻra hisob siyosatida belgilanadi.

TMZ hisobi uchun qaysi hujjatlar kerak

Har bir tushum, ichki harakat va chiqish operatsiya vaqtida yoki darhol undan keyin tuzilgan birlamchi hujjat bilan tasdiqlanadi. Unda tashkilot va hujjat nomi, sana va joy, operatsiya mazmuni, natura va pul oʻlchovi, masʼul shaxslarning lavozimi va imzosi yoki identifikatori boʻlishi shart. Rekvizitlar hujjatlar moddasida (Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunning 14-moddasi) belgilangan.

Xarid hujjatlari toʻplamiga shartnoma, hisobvaraq-faktura, yukxat, transport va bojxona hujjatlari, xizmat dalolatnomalari hamda toʻlov hujjatlari kirishi mumkin; aniq tarkib operatsiyaga bogʻliq. Sotishda tuziladigan elektron hujjat hisobvaraq-fakturalar haqidagi maqolada alohida tushuntirilgan.

TMZni ishonchnoma asosida olish uchun 4-son BHMS ikkita shakl va daftar yoki jurnalda roʻyxatdan oʻtkazishni nazarda tutadi; elektron ishonchnoma elektron raqamli imzo bilan imzolanadi. Bu ishonchnoma tartibida (4-son BHMS) belgilangan. Toʻldirilmagan, tuzatilgan, muddati oʻtgan yoki bekor qilingan ishonchnoma boʻyicha, vakil pasportisiz yoxud uni bergan tashkilot faoliyati tugaganidan keyin tovar berilmaydi. Cheklovlar berish taqiqida (4-son BHMS) keltirilgan.

Birlamchi hujjatlar, hisob registrlari va moliyaviy hisobot hisobot yilidan keyin kamida besh yil saqlash muddatiga (Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunning 29-moddasi) muvofiq saqlanadi.

Zaxiralar qaysi hisobvaraqlarda aks ettiriladi

Amaldagi Hisobvaraqlar rejasiga koʻra materiallar 1010–1090, tayyorlash 1510, farqlar 1610, ishlab chiqarish 2010, 2110, 2310, 2510 va 2710, tayyor mahsulot 2810–2830, tovarlar 2910–2990 hisobvaraqlarida yuritiladi. Tuzilma Hisobvaraqlar rejasida (21-son BHMS) berilgan.

Namunaviy provodkalar zaxira turi va operatsiyaga bogʻliq:

Tashkilot faoliyatiga qarab zaxiralar hisobining uzluksiz yoki davriy tizimini tizim tanlash qoidasiga (4-son BHMS) muvofiq tanlaydi. Uzluksiz tizimda har bir harakat qoldiq va chiqish tannarxini darhol oʻzgartiradi. Davriy tizimda chiqish tannarxi inventarizatsiyadan keyin boshlangʻich qoldiq va tushumlar yigʻindisidan yakuniy qoldiqni ayirish orqali aniqlanadi. Buni davriy formula (4-son BHMS) belgilaydi.

Misol. Boshlangʻich qoldiq qiymatini O, tushumlarni P, inventarizatsiya bilan tasdiqlangan yakuniy qoldiqni K deb belgilang. Chiqish tannarxi O + P − Kga teng. Natija xarid hisobvaraqlari aylanmasi va davr hujjatlari bilan solishtiriladi.

Inventar foydalanishga berilganda uning qiymati toʻliq ishlab chiqarish yoki davr xarajatiga chiqariladi va bir vaqtda dalolatnoma asosida tugatilguncha 014 balansdan tashqari hisobvaraqda aks ettiriladi. Analitik hisob foydalanuvchilar va sex omborlari boʻyicha 014 hisobvaraq tartibiga (21-son BHMS) muvofiq yuritiladi.

Zaxiralar inventarizatsiyasi qanday oʻtkaziladi

TMZ haqiqiy mavjudligi, sof sotish qiymati va saqlanishini tasdiqlash uchun yiliga kamida bir marta inventarizatsiya qilinadi. Davriylik inventarizatsiya qoidasida (4-son BHMS) belgilangan. Sanashdan oldin ombor harakati yopiladi yoki tekshiruv paytidagi operatsiyalar alohida ajratiladi, moddiy javobgar shaxslardan tilxat olinadi va qaydnomalar analitik hisob bilan solishtiriladi.

Kamomad balans qiymatida chiqariladi va aybdor aniqlanguncha yoʻqotishlar hisobvaragʻida aks ettiriladi. Aybdor topilmasa, summa moliyaviy natijaga yoziladi; ortiqcha zaxira boshqa operatsion daromad sifatida tan olinadi. Ushbu tartib tafovut qoidalarida (4-son BHMS) nazarda tutilgan.

TMZ hisobi soliqlarga qanday taʼsir qiladi

Foyda soligʻi uchun TMZ xaridi yoki ishlab chiqarishining iqtisodiy jihatdan asoslangan va hujjatlar bilan tasdiqlangan xarajatlari shu zaxiralar tannarxi orqali xarajatga olib boriladi. Bu xarajatlar tartibida (Soliq kodeksining 305-moddasi) belgilangan.

Buxgalteriya hisobidagi qiymat kamayishi avtomatik ravishda soliq chegirmasini bermaydi. Mol-mulk qiymatini kamaytirish va TMZni yaroqsizlik, saqlash muddati tugashi yoki eskirish sababli hisobdan chiqarish zarari chegirilmaydi; hisobdan chiqarish zarari uchun favqulodda holatlar istisno hisoblanadi. Cheklovlar chegirilmaydigan xarajatlarda (Soliq kodeksining 317-moddasi) sanalgan. Shu sababli buxgalteriya va soliq qiymatini alohida solishtirish lozim.

QQS boʻyicha uchta vaziyat muhim:

• tovarga mulk huquqini haq evaziga oʻtkazish va ayrim tekin berishlar aylanma taʼrifiga (Soliq kodeksining 239-moddasi) koʻra realizatsiya aylanmasi hisoblanadi;
• oldin hisobga olingan QQS tabiiy kamayish meʼyoridan ortiq buzilish yoki yoʻqotishda, favqulodda holatlardan tashqari, tuzatish qoidasiga (Soliq kodeksining 269-moddasi) muvofiq tuzatiladi;
• realizatsiyada odatda elektron hisobvaraq-faktura rasmiylashtiriladi; belgilangan hollarda kassa cheki yoki boshqa tasdiqlangan hujjat hisobvaraq-faktura qoidasiga (Soliq kodeksining 47-moddasi) koʻra qoʻllanadi.

Soliq hisobida zaxiralarni baholash usuli oʻzgartirilsa, jami daromad yoki xarajat farq summasiga tuzatiladi va yangi usul soliq davri boshidan qoʻllanadi. Buni oʻtish qoidasi (Soliq kodeksining 321-moddasi) belgilaydi.

Davr yopilishidan oldin buxgalter nimani tekshiradi

Davrni yopishda yagona nazorat yoʻnalishidan foydalanish mumkin:

• mulk huquqi oʻtishini shartnomalar bilan solishtirish va begona zaxiralarni balansdan tashqarida ajratish;
• boshlangʻich tannarx tarkibini birlamchi hujjatlar bilan tekshirish va kiritilmaydigan xarajatlarni alohida hisobga olish;
• hisob siyosatidagi chiqarish usuli va tanlangan hisob tizimini izchil qoʻllash;
• ombor analitikasini sintetik hisobvaraqlar va inventarizatsiya natijalari bilan solishtirish;
• qiymatni kamaytirish belgilari, soliq farqlari va yoʻqotishlar boʻyicha QQS tuzatishini tekshirish;
• har bir tafovut, chiqish va qiymat tiklanishi uchun hisob-kitob hamda asos mavjudligiga ishonch hosil qilish.

Hisob yoki hisobotning notoʻgʻri yoxud ishonchsiz yuritilishi va inventarizatsiya oʻtkazilmasligi mansabdor shaxslarga 1.320.000 dan 3.080.000 gacha, bir yil ichida takroran sodir etilganda esa 3.080.000 dan 4.400.000 gacha soʻm jarima solinishiga sabab boʻladi. Miqdorlar maʼmuriy normada (Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 175-1-moddasi) belgilangan.

Asosiy xulosa: har bir guruhning yakuniy qoldigʻi bir vaqtning oʻzida haqiqiy mavjudlik, birlamchi hujjatlar, tanlangan baholash usuli va buxgalteriya hamda soliq hisobida toʻgʻri aks ettirish bilan tasdiqlanishi kerak.

Koʻp beriladigan savollar

Buxgalteriyada TMZ nimani anglatadi?

TMZ — sotish, ishlab chiqarish, ish, xizmat, maʼmuriy yoki ijtimoiy-madaniy ehtiyojlar uchun moʻljallangan moddiy aktivlar. Unga materiallar, tugallanmagan ishlab chiqarish, tayyor mahsulot va tovarlar kiradi.

TMZ asosiy vositalardan nimasi bilan farq qiladi?

Zaxiralar alohida uzoq muddatli aktiv sifatida uzoq foydalanish uchun emas, balki sotish, sarflash yoki qayta ishlash uchun moʻljallanadi. Inventar va xoʻjalik jihozlari uchun alohida bir yillik va qiymat mezoni bor, ayrim roʻyxatdagi buyumlar esa qiymati va xizmat muddatidan qatʼi nazar inventar hisoblanadi.

Zaxirani hisobdan chiqarishning qaysi usuli tanlanadi?

Individual farqlanadigan yoki loyiha zaxiralari uchun identifikatsiyalangan tannarx, bir turdagi zaxiralar uchun AVECO yoki FIFO mos keladi. Usul zaxira xususiyatini aks ettirishi, hisob siyosatida belgilanishi va guruhga hisobot yili davomida izchil qoʻllanishi kerak.

Zaxira qiymati qachon kamaytiriladi?

Hisobot sanasida sof sotish qiymati tannarxdan past boʻlganda. Tekshiruv shikastlangan, eskirgan, yaroqlilik muddati tugagan va sekin aylanadigan pozitsiyalar, shuningdek sotish narxi tushgan yoki tugallash va sotish xarajatlari oshgan holatlar uchun ayniqsa muhim.

TMZ inventarizatsiyasi qanchalik tez-tez oʻtkaziladi?

Yiliga kamida bir marta. Moddiy javobgar shaxs almashganda, oʻgʻrilik yoki buzilish yuz berganda, favqulodda hodisa, qayta tashkil etish yoki haqiqiy qoldiqni tasdiqlashni talab qiladigan boshqa vaziyatlarda qoʻshimcha tekshiruv oʻtkazish maqsadga muvofiq.