Oʻzbekistonda tijorat koʻchmas mulki: bitimlar va roʻyxatdan oʻtkazish

Xaridor obyektni, sotuvchining huquqini va barcha cheklovlarni tekshirishi, predmet hamda narxni yozma kelishishi, topshirish dalolatnomasini imzolashi va huquq oʻtishini roʻyxatdan oʻtkazishi kerak. Shartnomaning oʻzi xaridorni roʻyxatdan oʻtgan huquq egasiga aylantirmaydi: toʻgʻri kadastr maʼlumotlari va Davlat reyestridagi yozuv hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Qisqacha:

• shartnomani kadastr raqami, maydon, foydalanish maqsadi va yerga boʻlgan huquq bilan solishtiring;
• ipoteka, ijara, servitut, taqiq, xatlov va sotuvchining korporativ roziliklarini tekshiring;
• narx, hisob-kitob tartibi, obyekt holati va topshirish vaqtini qayd eting;
• hujjatlarni bir oy ichida roʻyxatdan oʻtkazishga topshiring va oxirgi kunni kutmang;
• xaridor asosiy summani reyestr koʻchirmasini tekshirgach oʻtkazishi va yakuniy hisob-kitobni huquq roʻyxatidan oʻtishi bilan bogʻlashi maqsadga muvofiq.

Yangilangan: 2026-yil 05-sentyabr

Obyekt va huquqlarni tekshirish

Bitimdan oldin qaysi huquqlar va obyektlarni tekshirish kerak

Koʻchmas mulk tarkibiga yer, binolar, inshootlar, koʻp yillik dov-daraxtlar va vazifasiga nomutanosib zarar yetkazmasdan koʻchirish mumkin boʻlmagan boshqa mol-mulk kiradi. Roʻyxatdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi qonun yer uchastkalari, binolar, inshootlar, tugallanmagan qurilish, koʻp yillik dov-daraxtlar va mulkiy majmua sifatidagi korxonalarni alohida qamrab oladi. Shu sababli bitta tijorat obyekti roʻyxatga olinadigan bir necha mustaqil obyektlardan iborat boʻlishi mumkin. Avval butun obyekt, alohida xona, ulush yoki majmua sotilayotganini aniqlang. Bu koʻchmas mulk tushunchasi va obyektlar roʻyxatidan kelib chiqadi.

Reyestrda mulk huquqi, yerga doimiy egalik yoki undan foydalanish, meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik, ijara, ikkilamchi ijara, servitut, xoʻjalik yuritish, operativ boshqarish, ishonch asosida boshqarish, ipoteka va cheklovlar qayd etiladi. Fuqarolik kodeksi ham ushbu huquqlarning ayrimlarini ashyoviy huquq deb tan oladi va mulkdor almashganda ularni saqlab qoladi. Faqat mulkdor koʻrsatilgan koʻchirma tekshiruvni yakunlamaydi: roʻyxatga olinadigan huquqlar tarkibini va boshqa ashyoviy huquqlarni aniqlang.

Ofis yoki doʻkon koʻp kvartirali uyda joylashgan boʻlsa, xonaga uyning umumiy mol-mulkidagi ulush ham biriktiriladi va bu ulush alohida boshqa shaxsga oʻtkazilmaydi. Bu saqlash xarajatlari, tarmoqlardan foydalanish va qayta qurishga taʼsir qiladi. Narxni kelishishdan oldin umumiy mol-mulk ulushini tekshiring.

Yerga boʻlgan huquq elektron koʻchirma bilan tasdiqlanadi. Reyestrda huquq egasi, yer toifasi, ruxsat etilgan foydalanishning asosiy turi, maydon, chegaralar, kadastr raqami, shartnoma shartlari, yuklamalar va servitutlar boʻlishi kerak. Yer koʻchirmasini reyestrdagi yer maʼlumotlari bilan solishtiring. Raqobatlashayotgan roʻyxatga olingan huquqlardan avvalroq kiritilgan yozuv odatda ustun turadi, shu sababli roʻyxatdan oʻtkazilgan sana xususiy kelishuv sanasidan muhimroq: ustuvorlik prinsipi amal qiladi.

Shartnomani imzolashdan oldin nimani tekshirish kerak

Aniq kadastr raqami boʻyicha yangi koʻchirma oling. Muayyan obyektga roʻyxatdan oʻtkazilgan huquqlar haqidagi axborot ochiq va identifikatsiya qilingan arizachiga ikki ish kunidan kechiktirmay berilishi kerak. Huquqni belgilovchi hujjatlar nusxasini faqat qonunda koʻrsatilgan shaxslar olishi mumkin. Koʻchirmada obyekt, huquq egasi, ulushlar, roʻyxatdan oʻtkazish asoslari, cheklovlar va talablar koʻrsatiladi. Bu qoidalar axborot ochiqligi va koʻchirma mazmunini belgilaydi.

Misol. Soʻrov dushanba kuni qabul qilingan va shu haftada bayram boʻlmasa, koʻchirma chorshanbadan kechiktirmay berilishi kerak. Sotuvchidagi eski qogʻoz nusxa toʻlovdan bevosita oldingi tekshiruv oʻrnini bosmaydi.

Koʻchirmani kadastr pasporti, haqiqiy reja va shartnoma bilan solishtiring. Quyidagilarni tekshiring:

• manzil, maydon, qavat, chegaralar va foydalanish maqsadi mos keladimi;
• sotuvchining huquqi roʻyxatga olinganmi va imzolovchining vakolati bormi;
• ipoteka, ijara, servitut, taqiq, xatlov yoki sud talabi bormi;
• obyekt foydalanishga topshirilganmi va qayta rejalashtirish qonuniylashtirilganmi;
• amaldagi biznes yerning ruxsat etilgan foydalanish turiga mosmi;
• sotuvchiga nisbatan ijro, toʻlovga qobiliyatsizlik yoki korporativ nizo mavjudmi.

Ipoteka sotish natijasida yoʻqolmaydi: ipoteka oluvchi boshqacha rozilik bermagan boʻlsa, xaridor ipoteka qoʻyuvchining oʻrnini egallaydi. Servitut ham yuklangan uchastkaga ergashadi va alohida boshqa shaxsga oʻtkazilmaydi. Obyekt garovdan xoli topshirilsa, ipoteka oluvchining roziligini oling va yozuvni bekor qilish tartibini belgilang. Ipotekaning saqlanishi, ipoteka shakli va servitutning saqlanishini tekshiring.

Oʻzboshimchalik bilan qurilgan imoratga huquq eʼtirof etilmaguncha uni sotish yoki ijaraga berish mumkin emas. Tugallanmagan qurilishga huquqni roʻyxatdan oʻtkazish uchun yerga roʻyxatdan oʻtgan huquq, tasdiqlangan loyiha hujjatlari va qurilish boshlanganini tasdiqlash talab qilinadi. Xavflar bitim taqiqi va roʻyxatdan oʻtkazish shartlaridan kelib chiqadi.

Umumiy ulushli mol-mulkni tasarruf etish mulkdorlarning kelishuvini talab qiladi, ulushni sotishda esa imtiyozli sotib olish qoidalari hisobga olinadi. Qarzdorning bitimi kreditorlarga zarar yetkazgan yoki bir kreditorga ustunlik bergan boʻlsa, toʻlovga qobiliyatsizlik ishida nizolashilishi mumkin. Faqat direktor imzosini emas, mulkdorlar roziligi va bitimni nizolash xavfini ham tekshiring.

Notarial bitimda elektron tizim soliq, kommunal va energiya qarzlarini, tasarruf etish taqiqi va xatlovni tekshiradi, kadastr maʼlumotlarini esa idoralararo tartibda oladi. Bunday notarial tekshiruv foydali, ammo u ijara shartnomalari, sud ishlari, amaldagi foydalanuvchilar va korporativ qarorlarning yuridik tahlilini almashtirmaydi.

Shartnoma, topshirish va yer huquqlari

Shartnoma va obyekt topshirilishini qanday rasmiylashtirish kerak

Koʻchmas mulk oldi-sotdi shartnomasi taraflar imzolagan bitta yozma hujjat shaklida tuziladi, shaklga rioya qilmaslik esa uni haqiqiy emas qiladi. Shartnomadagi maʼlumot obyektni aniq belgilash imkonini berishi kerak va narx muhim shart hisoblanadi. Bino narxi alohida koʻrsatilmasa, u odatda yerga bogʻliq huquq narxini ham qamrab oladi. Yozma shakl, obyekt tavsifi va narx shartini solishtiring.

Amaliyotda shartnomaga kadastr raqami, manzil, maydon, foydalanish maqsadi, mansub ashyolar, kommunikatsiyalar holati, yer rejimi, barcha yuklamalar, narx va valuta sharti, naqdsiz toʻlov tartibi, ipotekani bekor qilish, xarajatlarni taqsimlash, sotuvchining kafolatlari va javobgarlik kiritiladi. Mulkiy majmua sifatidagi korxonani sotishga alohida notarial va roʻyxatdan oʻtkazish shakli tatbiq etiladi, shu sababli oddiy bino shartnomasini biznesni sotishga qoʻllab boʻlmaydi. Korxonani sotish qoidalariga qarang.

Topshirish dalolatnoma yoki taraflar imzolagan boshqa hujjat bilan rasmiylashtiriladi. Dalolatnomani imzolash topshirish majburiyati bajarilganini tasdiqlaydi, lekin obyekt shartnomaga mos kelmasa sotuvchini javobgarlikdan ozod qilmaydi. Dalolatnomada hisoblagich koʻrsatkichlari, kalitlar, nuqsonlar, hujjatlar va amalda kirish sanasini qayd eting. Asos — topshirish dalolatnomasi.

Yuridik shaxslarning koʻchmas mulk bitimini notarial tasdiqlashi taraflarning xohishiga bogʻliq. Qonun noturar bino oʻtishini roʻyxatdan oʻtkazish uchun notarial tasdiqlangan shartnomani yoki oddiy yozma shartnoma bilan topshirish-qabul qilish dalolatnomasini asos sifatida qabul qiladi. Buni notariat tartibi va huquq oʻtish hujjatlari tasdiqlaydi. Notariusga murojaat qilinsa, identifikatsiya maʼlumotlari, korporativ qaror, zarur roziliklar, vakil vakolati va boj toʻlanganini tasdiqlovchi hujjatni tayyorlang.

Majburiy notarial shaklga yoki roʻyxatdan oʻtkazish talabiga rioya qilmaslik bitimni oʻz-oʻzidan haqiqiy emas qiladi. Bir taraf bitim bajarilgach roʻyxatdan oʻtkazishdan boʻyin tovlasa, boshqa taraf suddan bitimni haqiqiy deb topishni yoki roʻyxatdan oʻtkazishni va kechikish zararini undirishni soʻrashi mumkin. Shartnoma hujjatlarni kim topshirishi va kamchiliklarni kim tuzatishini belgilashi kerak. Bu shakl buzilishi oqibatlari va boʻyin tovlashdan himoyadan kelib chiqadi.

Bino ostidagi yerga nima boʻladi

Binoga boʻlgan huquq oʻtganda, sotuvchining bino egallagan va undan foydalanish uchun zarur yer qismiga boʻlgan mavjud huquqi ham roʻyxatdan oʻtkaziladi, agar qonunda boshqacha tartib boʻlmasa. Fuqarolik kodeksi ham binoni sotishni tegishli yer huquqi bilan bogʻlaydi. Bogʻliq yer huquqi oʻtishini tekshiring va sotuvchida faqat ijara yoki foydalanish huquqi boʻlsa, xaridorga yer mulkini vaʼda qilmang.

Chet el fuqarosi, chet el kompaniyasi va chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxona uchun umumiy yer rejimi ijaradir. Qishloq xoʻjaligiga moʻljallanmagan uchastka yuz yilgacha, koʻrsatilgan chet ellik shaxslar uchun esa yigirma besh yilgacha ijaraga berilishi mumkin. Ijaradagi yerni odatda sotish, hadya qilish yoki ayirboshlash mumkin emas, ijara huquqini oʻtkazish esa faqat qonundagi hollarda ruxsat etiladi. Bu cheklovlar chet ellik shaxslar rejimi va yer ijarasi qoidalarida belgilangan.

Misol. Chet el kompaniyasining yer ijarasi muddati tugashiga sakkiz yil qolgan boʻlsa, binoni sotib olish avtomatik ravishda yangi yigirma besh yillik muddat yaratmaydi. Bitimda mavjud huquqning taqdiri va uni oʻtkazish mumkinligi tekshiriladi.

Yer toifasi va ruxsat etilgan foydalanishning asosiy turi qaysi faoliyat mumkinligini belgilaydi. Toifani oʻzgartirish tartibi buzilsa, bitim haqiqiy emas deb topilishi yoki roʻyxatdan oʻtkazish rad etilishi mumkin. Rejalashtirilgan ombor, ishlab chiqarish, savdo yoki ofisni ruxsat etilgan foydalanish va yerning huquqiy rejimi bilan solishtiring.

Mulk va ijara huquqini roʻyxatdan oʻtkazish

Hujjatlarni roʻyxatdan oʻtkazishga qanday topshirish kerak

Avval yerga boʻlgan huquq, keyin undagi binoga boʻlgan huquq roʻyxatdan oʻtkaziladi. Alohida xonaga huquq bino huquqidan keyin qayd etiladi. Dastlabki huquq roʻyxatdan oʻtmasdan uning oʻtishi yoki cheklanishi qayd etilmaydi. Ushbu roʻyxatdan oʻtkazish ketma-ketligi yuridik jihatdan rasmiylashtirilmagan obyektning boshqa shaxsga oʻtkazilishiga yoʻl qoʻymaydi.

Oddiy tartib ariza va huquqni belgilovchi hujjatlarni qabul qilish, yuridik tekshiruv, qarama-qarshiliklar hamda rad etish asoslarini aniqlash, yozuvni kiritish va koʻchirma berishdan iborat. Arizachi va vakolatni tasdiqlovchi hujjatlar kerak. Chet el hujjatlari xalqaro shartnomada boshqacha qoida boʻlmasa legallashtiriladi yoki apostil qoʻyiladi va tarjima qilinadi. Roʻyxatdan oʻtkazish bosqichlari va hujjatlar talabiga qarang.

Arizani Davlat xizmatlari markazi, notarius, rieltorlik tashkiloti, tijorat banki yoki qonunda koʻrsatilgan boshqa vositachi orqali yoxud elektron topshirish mumkin. YIDXP yoki Kadastr palatasi sayti orqali arizachi elektron shaklni toʻldiradi, huquqni belgilovchi hujjatlarni ilova qiladi va elektron raqamli imzo yoki ruxsat etilgan identifikatsiya vositasidan foydalanadi. Qonun vositachilarni, reglament esa elektron arizani belgilaydi.

Huquq vujudga kelgan, boshqa shaxsga oʻtgan, cheklangan yoki bekor boʻlganidan keyin bir oy ichida murojaat qilish kerak. Shartnoma 12-sentabrda imzolansa, arizani 12-oktabrdan kechiktirmay topshirish lozim, ammo obyekt topshirilgach darhol topshirish maqsadga muvofiq. Muddat murojaat sxemasida koʻrsatilgan.

Notarial tasdiqlashdan keyin notarius obyektning kadastr raqami va xaridor maʼlumotlarini kadastr boʻlinmasiga elektron yuboradi. Ushbu elektron yuborish qoʻlda hujjat almashinuvini qisqartiradi, ammo taraflar yakuniy koʻchirmani baribir olishi kerak.

Yuridik shaxslar oʻrtasida butun noturar obyektni ikki tomonlama boshqa shaxsga oʻtkazish uchun kompozit xizmatdan foydalanish mumkin. Ikkala taraf bir vaqtda Davlat xizmatlari markaziga keladi, markaz vakillarni identifikatsiya qiladi, shartnomani rasmiylashtiradi va Kadastr palatasiga yuboradi. Obyekt va tashkilotlar rekvizitlari, sotuvchining vakolatli organi qarori va vakil murojaat qilsa ishonchnoma taqdim etiladi. Hadya va renta ushbu xizmatga kirmaydi, taraflar shartnomani mustaqil yoki notarial tartibda rasmiylashtirish huquqini saqlaydi.

Ushbu xizmat orqali shartnomani rasmiylashtirish 880.000 soʻm turadi. Markaz shartnomani kadastr organiga yigirma daqiqa ichida yuborishi va tayyor koʻchirmani olgach oʻn daqiqa ichida arizachilarga joʻnatishi kerak. Bu alohida roʻyxatdan oʻtkazish yigʻimi va kadastr harakatining umumiy muddatini almashtirmaydi.

Koʻchmas mulkni chet ellik shaxs sotsa, roʻyxatdan oʻtkazuvchi organ Soliq kodeksida nazarda tutilgan soliq toʻlanganligi yoki soliq qarzi yoʻqligi haqidagi sertifikatni alohida tekshiradi. Ushbu maxsus shart roʻyxatdan oʻtkazish tekshiruviga kiritilgan.

Roʻyxatdan oʻtkazish qancha davom etadi va huquq qachon vujudga keladi

Roʻyxatdan oʻtkazish harakatlari hujjatlar kelib tushganidan keyin ikki ish kuni ichida bajariladi. Tuzatish mumkin boʻlgan kamchiliklar tartibni uch ish kunigacha toʻxtatib turishga imkon beradi, xabarnoma esa bir ish kuni ichida yuboriladi. Ariza dushanba kuni kelib tushsa va bayram boʻlmasa, oddiy muddat chorshanba kuni tugaydi. Yetishmayotgan hujjat haqida xabar seshanba kuni kelsa, arizachi qisqa toʻxtatib turish muddatidan foydalanishi kerak. Muddatlar roʻyxatdan oʻtkazish tartibida belgilangan.

Natija Davlat reyestridan elektron koʻchirma bilan tasdiqlanadi. Xaridor muzokara, toʻlov yoki obyektga kirish kunida emas, yozuv kiritilgan sana va vaqtda roʻyxatdan oʻtgan huquq egasiga aylanadi. Xizmat natijasi va roʻyxatdan oʻtkazish vaqtiga qarang. Qonun roʻyxatdan oʻtkazishni majburiy deb belgilaydi, Fuqarolik kodeksi esa koʻchmas mulkni boshqa shaxsga oʻtkazish, ipoteka va uzoq muddatli ijarani roʻyxatdan oʻtkaziladigan bitimlarga kiritadi.

Texnik xato huquq egasi yoki roʻyxatdan oʻtkazuvchining tashabbusi bilan tuzatilishi mumkin. Huquq egasi yoki huquq turi oʻzgarmasa, tuzatish bepul amalga oshiriladi. Huquq toʻgʻrisida nizo boʻlsa, manfaatdor shaxslarning roziligi yoki vakolatli organning qarori talab qilinadi. Tartib xatolarni tuzatishni nazarda tutadi.

Ijarani qachon roʻyxatdan oʻtkazish kerak

Bino, inshoot yoki uning qismini ijaraga berish taraflar imzolagan bitta yozma hujjat shaklida tuziladi. Kamida bir yil muddatli shartnoma davlat roʻyxatidan oʻtkaziladi va roʻyxatdan oʻtkazilgan paytdan tuzilgan hisoblanadi. Binoni ijaraga olish huquqi shartnoma asosida roʻyxatdan oʻtkaziladi. Bu qoidalar ijara shakli va roʻyxatdan oʻtkazish asosidan kelib chiqadi.

Sud tushuntirishiga koʻra, oyning birinchi kunidan keyingi yilning oldingi oyi oxirgi kunigacha boʻlgan muddat bir yil hisoblanadi. Ketma-ket qisqa shartnomalar avtomatik qoʻshilmaydi, ammo munosabatlar amalda bir yildan ortiq davom etsa, shartnoma roʻyxatdan oʻtkazilishi kerak. Bir yillik muddat hisobiga qarang.

Misol. 2026-yil 1-apreldan 2027-yil 31-martgacha tuzilgan ijara bir yillik hisoblanadi va roʻyxatdan oʻtkaziladi. Uni shartnomada oʻn bir oylik deb atash sanalarni oʻzgartirmaydi.

Ijarachi bino bilan birga ijara muddatida bino egallagan va undan foydalanish uchun zarur yer qismidan foydalanish huquqini oladi. Ijara haqi muhim shart boʻlib, odatda tegishli yer uchun toʻlovni ham qamrab oladi. Kommunal toʻlovlarni alohida koʻrsatish kerak. Topshirish va qaytarish dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. Ijaradagi yer, ijara haqi sharti va topshirish dalolatnomasini tekshiring.

Ijaraga berilgan obyektning sotilishi shartnomani bekor qilmaydi. Yangi mulkdor avvalgi ijaraga beruvchining majburiyatlarini qabul qiladi va mulkdor almashganining oʻzi asosida obyektni muddatidan oldin qaytarishni talab qila olmaydi. Xaridor ijara daromadi va obyektni oʻzi egallash imkonini baholashda majburiyatlar oʻtishini hisobga olishi kerak.

Xarajatlar va soliqlar

Roʻyxatdan oʻtkazish va notarial xarajatlar qancha

Roʻyxatdan oʻtkazish yigʻimlari obyekt va arizachiga bogʻliq. Odatdagi toʻlovlar quyidagicha:

Miqdorlar kadastr tariflarida belgilangan. Kompaniya bino va unga berilgan yer uchastkasiga huquqni bir vaqtda roʻyxatdan oʻtkazsa, faqat asosiy yigʻimlar 2.200.000 + 2.200.000 = 4.400.000 soʻmni tashkil etadi. Kadastr ishlari, baholash, bank xarajatlari va maslahatchilar xizmati alohida boʻlishi mumkin.

Koʻchmas mulkni boshqa shaxsga oʻtkazish shartnomasini notarial tasdiqlash davlat boji Toshkent, Nukus va viloyat markazlarida 440.000 soʻm, boshqa aholi punktlarida 220.000 soʻmni tashkil etadi. Boj notarial harakatdan oldin toʻlanadi va kvitansiya yoki toʻlov hujjati bilan tasdiqlanadi. Davlat boji stavkasi va toʻlov vaqtiga qarang.

Misol. Toshkentdagi notarial bitim uchun asosiy boj 440.000 soʻm boʻladi. Xaridor kompaniya keyin noturar obyektga huquqni 2.200.000 soʻmga roʻyxatdan oʻtkazsa, kadastr va bank xarajatlarisiz ushbu ikki majburiy toʻlov jami 2.640.000 soʻmni tashkil etadi.

Taraflar qaysi soliqlarni hisobga olishi kerak

Sotuvchi tashkilot uchun amortizatsiya qilinadigan obyektni chiqarishdagi moliyaviy natija sotish daromadidan qoldiq qiymatni ayirish orqali aniqlanadi. Boshqa soliq toʻlovchilar uchun foyda soligʻining umumiy stavkasi 15 foiz, ammo maxsus rejim va imtiyozlar natijani oʻzgartirishi mumkin. Chiqarish formulasi va foyda soligʻi stavkasini tekshiring, batafsil qoidalar foyda soligʻi maqolasida berilgan.

Misol. Kompaniya qoldiq qiymati 700 000 000 soʻm boʻlgan binoni 1 000 000 000 soʻmga sotadi. Boshqa tuzatishlardan oldin chiqarish foydasi 300 000 000 soʻm, umumiy stavkadagi soliq esa 300 000 000 × 15% = 45 000 000 soʻm boʻladi.

Realizatsiya QQSga tortilsa, umumiy stavka 12 foiz. Koʻchmas mulk boʻyicha aylanma sanasi taraflar topshirish-qabul qilish dalolatnomasini imzolagan kundir. Demak, dalolatnoma haqiqiy topshirish va soliq davrini belgilaydi. Asoslar — QQS stavkasi va aylanma sanasi; alohida QQS qoʻllanmasiga ham qarang.

Misol. Soliq solinadigan qiymat 1 000 000 000 soʻm boʻlsa, umumiy stavkadagi QQS 120 000 000 soʻmni tashkil etadi. Shartnomada QQS narxga kiritilganmi yoki yoʻqmi aniq yozilishi kerak.

Sotuvchi jismoniy shaxs uchun mulkiy daromad odatda sotish narxidan hujjat bilan tasdiqlangan sotib olish narxini ayirish orqali aniqlanadi. Tasdiqlovchi hujjat boʻlmasa, koʻchmas mulk daromadi sotish narxi bilan kadastr qiymati orasidagi ijobiy farqdir. Xususiy mol-mulkni sotish imtiyozi noturar xonalarga tatbiq etilmaydi, rezident jismoniy shaxs daromad soligʻining umumiy stavkasi esa 12 foiz. Daromad hisobi, noturar xona istisnosi va daromad soligʻi stavkasiga qarang.

Misol. Jismoniy shaxs xonani 600 000 000 soʻmga sotib olib, 900 000 000 soʻmga sotdi. Hujjatlar mavjud boʻlsa, daromad 300 000 000 soʻm, umumiy stavkadagi soliq esa 36 000 000 soʻm boʻladi. Yakuniy hisob rezidentlik, imtiyoz va tasdiqlangan xarajatlarni inobatga oladi.

Jismoniy shaxsning mol-mulk soligʻi roʻyxatdan oʻtkazilgan oy boʻyicha taqsimlanadi: avvalgi mulkdor huquq tugagan oy boshlanguncha, yangi mulkdor esa huquq vujudga kelgan oydan toʻlaydi. Ushbu huquq oʻtish qoidasi mol-mulk soligʻi maqolasida batafsil tushuntirilgan. Shartnomada topshirishgacha boʻlgan qarz va hisob-kitob alohida taqsimlanadi.

Rad etish, shikoyat va kechiktirilgan roʻyxat

Nima uchun rad etilishi va qaror ustidan qanday shikoyat qilish mumkin

Roʻyxatdan oʻtkazuvchi faqat belgilangan asoslar boʻyicha rad etishi mumkin: vakolatsiz shaxs arizasi, hujjatlardagi qarama-qarshilik, zarur huquq yoki rozilik yoʻqligi, taqiq yoki xatlov, notoʻgʻri maʼlumot, tuzatilmagan kamchilik va qonundagi boshqa hollar. Asoslantirilgan qarorni talab qiling va uni rad etish asoslari bilan solishtiring.

Sudga qadar nizolarni hal qiluvchi komissiyaga murojaat qilish mumkin, u murojaatni oʻn ish kuni ichida koʻradi. Komissiya xulosasi yoki roʻyxatdan oʻtkazuvchi qarori ustidan ikki oy ichida apellyatsiya komissiyasiga shikoyat qilinadi, apellyatsiya komissiyasi shikoyatni oʻn ish kuni ichida koʻradi. Sud himoyasi ham saqlanadi. Bu muddatlar sudgacha komissiya va apellyatsiya komissiyasi uchun belgilangan.

Misol. Arizachi qarorni 5-sentabrda olgan boʻlsa, ikki oylik muddatning oxirini kutmasligi kerak. Shikoyatni shartnoma, dalolatnoma, koʻchirma, toʻlov hujjatlari va roʻyxatdan oʻtkazuvchining javobi bilan darhol topshirish maqsadga muvofiq.

Roʻyxatdan oʻtkazishni rad etish yoki undan boʻyin tovlash boʻyicha maʼmuriy sudga murojaat qilish boji fuqaro uchun 440.000 soʻm, yuridik shaxs yoki yakka tartibdagi tadbirkor uchun 4.400.000 soʻm. Kichik tadbirkorlik subyekti biznes nizosida stavkaning yarmini toʻlaydi: kompaniya uchun 4.400.000 × 50% = 2.200.000 soʻm. Tarifda sudga murojaat boji koʻrsatilgan.

Huquq oʻz vaqtida roʻyxatdan oʻtkazilmasa nima boʻladi

Reyestr yozuvisiz xaridor roʻyxatdan oʻtgan huquqni olmaydi va obyektni xavfsiz boshqa shaxsga oʻtkaza, ipotekaga qoʻya yoki uchinchi shaxslarga nisbatan ustuvorlikni isbotlay olmaydi. Majburiy shakl buzilishi bitimning haqiqiy emasligi xavfini tugʻdiradi, kontragentning boʻyin tovlashi esa nizoni sudga olib keladi. Shu sababli toʻlov, topshirish va roʻyxatdan oʻtkazish majburiyati yagona yakunlash ketma-ketligi sifatida ishlashi kerak.

Yer, bino yoki inshootga huquqni roʻyxatdan oʻtkazish uchun kech murojaat qilish fuqaro uchun 4.400.000 soʻm, mansabdor shaxs uchun 6.600.000 soʻm jarimaga sabab boʻladi. Bitta huquqbuzarlikda mansabdor shaxs jarimasi fuqaronikidan 2.200.000 soʻm koʻp. Kech roʻyxatdan oʻtkazish jarimasi shuni belgilaydi.

Oʻzgarishlar va xaridor tekshiruvi

2025–2026-yillarda nima oʻzgardi

2026-yil 22-iyuldan yangi MChJ toʻgʻrisidagi qonun amal qiladi. Mol-mulkni olish yoki tasarrufdan chiqarish qiymati sof aktivlarning 25 foizidan ortiq boʻlsa, ustav yuqoriroq chegara belgilamagan taqdirda bitim yirik hisoblanadi. Qarorni umumiy yigʻilish qabul qiladi, ustav esa 25 foizdan 50 foizgacha boʻlgan bitimlarni kuzatuv kengashiga topshirishi mumkin. Imzolashdan oldin yirik bitim qoidalarini tekshiring.

Misol. MChJ sof aktivlari 4 000 000 000 soʻm boʻlsa, yirik bitimning asosiy chegarasi 1 000 000 000 soʻm. Ustav chegarani oshirmagan boʻlsa, bundan qimmatroq xarid qonundagi qarorni talab qiladi.

Manfaatdorlik mavjud bitim uchun alohida maʼqullash tartibi amal qiladi. Mol-mulk qiymati sof aktivlarning kamida 10 foizini tashkil etsa, bozor bahosi va shartlarni mustaqil tashqi auditor oʻrganishi talab qilinadi. Xuddi shu 4 000 000 000 soʻmlik sof aktivda chegara 400 000 000 soʻm boʻladi. Manfaatdorlik bitimi qoidalariga qarang.

Xaridorning toʻlovdan oldingi tekshiruv roʻyxati

Yangi reyestr koʻchirmasini oling va huquq asoslarining asl nusxasini tekshiring. Kadastr raqami, maydon, chegaralar, foydalanish maqsadi, reja va amaldagi egalikni solishtiring. Yer huquqi, ijarachilar, ipoteka, servitut, taqiq, xatlov va sud talablarini aniqlang. Direktor vakolati, ustav, vakolatli organ qarori va manfaatlar toʻqnashuvini tekshiring.

Shartnomada asosiy toʻlovni kelishilgan yuklamalarni bekor qilish, dalolatnomani imzolash va hujjatlarni roʻyxatdan oʻtkazishga topshirish bilan bogʻlang. Bitimga mos boʻlsa, akkreditiv, eskrou yoki bosqichma-bosqich naqdsiz hisob-kitobdan foydalaning. Yozuv kiritilgach koʻchirmani oling, huquq egasi va yuklamalarni qayta tekshiring, soʻng kalitlar, hujjatlar, hisoblagichlar va muhandislik tarmoqlariga kirishni dalolatnoma boʻyicha qabul qiling.

Koʻp beriladigan savollar

Tijorat koʻchmas mulki savdosini notarial tasdiqlash shartmi?

Yuridik shaxslar oʻrtasidagi bitimda notarial tasdiqlash taraflarning xohishiga bogʻliq. Noturar binoga huquq oʻtishi notarial shartnoma yoki yozma shartnoma va topshirish-qabul qilish dalolatnomasi asosida roʻyxatdan oʻtkazilishi mumkin. Maxsus obyekt, taraf tarkibi yoki bitim usuli boshqa shaklni talab qilishi mumkin, shu sababli shakl imzolashdan oldin tekshiriladi.

Xaridor qachon tijorat xonasining mulkdoriga aylanadi?

Huquq oʻtishi haqidagi yozuv Davlat reyestriga kiritilgan sana va vaqtda. Toʻlov, shartnoma, dalolatnoma va kalit topshirilishi taraflar majburiyatlari uchun muhim, ammo davlat roʻyxatidan oʻtkazish oʻrnini bosmaydi.

Bir yillik tijorat ijarasini roʻyxatdan oʻtkazish kerakmi?

Ha. Bino, inshoot yoki uning qismini kamida bir yilga ijaraga berish shartnomasi davlat roʻyxatidan oʻtkaziladi va roʻyxatdan oʻtkazilgan paytdan tuzilgan hisoblanadi. Oyning birinchi kunidan keyingi yilning oldingi oyi oxirgi kunigacha boʻlgan muddat ham bir yil hisoblanadi.

Yerni rasmiylashtirmasdan binoni sotib olish mumkinmi?

Yoʻq. Binoga huquq yerga boʻlgan huquq roʻyxatdan oʻtkazilgandan keyin qayd etiladi. Xaridorga yangi ixtiyoriy huquq emas, sotuvchining huquqi va qonun doirasida bino egallagan hamda undan foydalanish uchun zarur yer qismiga bogʻliq huquq oʻtadi.

Huquq oʻtishi qancha vaqtda roʻyxatdan oʻtkaziladi?

Umumiy roʻyxatdan oʻtkazish harakati hujjatlar kelib tushganidan keyin ikki ish kuni davom etadi. Tuzatish mumkin boʻlgan kamchiliklar tartibni uch ish kunigacha toʻxtatib turishi mumkin, shu sababli hujjatlar va tez javob beradigan masʼul shaxsni oldindan tayyorlang.