Soliq tekshiruvlari

Soliq organlari kameral va sayyor soliq tekshiruvlarini, soliq auditini hamda transfert narxining shakllantirilishini tekshirishni oʻtkazadi. Kameral tekshiruv 60 kungacha, sayyor tekshiruv 10 kungacha (Soliq kodeksining 139-moddasi), soliq auditi esa odatda 30 kungacha (Soliq kodeksining 141-moddasi) davom etadi, biroq audit muddati uzaytirilishi mumkin.

Qisqacha:

• Soliq kodeksida toʻrt tur (Soliq kodeksining 137-moddasi) nazarda tutilgan; alohida nizom raqamli markirovkani masofadan tekshirishni ham tartibga soladi.
• Maxsus norma boshqacha tartibni belgilamasa, tekshiriladigan umumiy davr uch yillik muddat (Soliq kodeksining 88-moddasi) bilan cheklanadi.
• Sayyor tekshiruv va soliq auditi nazorat tizimida roʻyxatdan oʻtkaziladi hamda Biznes-ombudsman xabardor qilingan holda oʻtkaziladi.
• 2026-yil 28-avgustdan kichik biznes tekshiruvlariga toʻgʻridan-toʻgʻri sanab oʻtilgan istisnolar bilan uch yillik moratoriy amal qiladi.
• Korxona tekshiruv asosi, vakolat va predmetni solishtirishi, barcha xabarnomalarni saqlashi hamda hujjatlar yoki eʼtirozlarni oʻz vaqtida taqdim etishi kerak.

Yangilangan: 2026-yil 05-sentyabr

Soliq tekshiruvlarining qanday turlari bor

Soliq kodeksida soliq tekshiruvining toʻrt turi, qonunosti nizomda esa raqamli markirovka sohasidagi maxsus masofaviy tekshiruv nazarda tutilgan. Har qanday soliq tekshiruvining maqsadi soliq toʻlovchi, yigʻim toʻlovchi yoki soliq agenti soliq qonunchiligiga rioya etishini nazorat qilishdir.

Barqarorlik reytingi yuqori boʻlgan “AAA” toifadagi biznes uchun jinoyat ishi doirasidagi holatlardan tashqari tekshiruvdan ozod qilish (Soliq kodeksining 137-moddasi) amal qiladi. Bu istisno davlat korxonalariga va davlat ulushi kamida 50 foiz boʻlgan yuridik shaxslarga tatbiq etilmaydi.

Masofaviy tekshiruv soliq toʻlovchini oldindan xabardor qilmasdan buyruq asosida oʻtkaziladi, ammo tekshiruv kuni Biznes-ombudsman xabardor qilinadi. Inspektor joyiga chiqmaydi: tekshiruv predmeti majburiy raqamli markirovka haqidagi maʼlumotlar bilan cheklanadi.

Bu maqolada nazorat qilinadigan bitimlar narxining maxsus nazorati yoritilmaydi. Transfert narxining shakllantirilishi haqidagi maqolada nazorat qilinadigan bitim mezonlari, hujjatlar va alohida tekshiruv tartibi tushuntirilgan. U korxona oʻzaro bogʻliq yoki chet ellik shaxslar bilan bitim tuzganda kerak boʻladi.

Soliq toʻlovchi tekshiruv uchun qanday tanlanadi

Soliq auditi soliq xavfining yuqori toifasi bilan bogʻliq. Sayyor tekshiruv esa xavf tahlili natijasi yoki ehtimoliy qoidabuzarlik haqidagi aniq axborot asosida boshlanishi mumkin. Tizim hisobot, shaxsiy kartochka maʼlumotlari, davlat organlari axboroti, oldingi tekshiruv materiallari, sud va huquqni muhofaza qiluvchi organlar maʼlumotlari, murojaatlar hamda boshqa qonuniy manbalardan foydalanadi.

Toifalar chegarasi va audit tayinlash qoidasi xavf toʻgʻrisidagi nizom bilan belgilangan. Daraja odatda har olti oyda bir marta aniqlanadi. Mezonlar Soliq qoʻmitasi saytida ochiq boʻlishi, soliq toʻlovchi esa shaxsiy kabinet orqali tushuntirish yubora olishi kerak. Davlat nazoratining umumiy tizimi ham past xavf darajasida tekshiruv oʻtkazilishini istisno qiladi.

Misol. Tizim korxona xavfini 85 foiz deb baholadi, deylik. Bu natija 81–100 foizlik oraliqqa tushadi, shuning uchun korxona yuqori xavf toifasiga kiradi va soliq auditi uchun tanlanishi mumkin. Ballning oʻzi huquqbuzarlikni isbotlamaydi: qoidabuzarlik va summalar qonunda nazarda tutilgan tartibda aniqlanishi lozim.

Kameral soliq tekshiruvi qanday oʻtkaziladi

Kameral tekshiruv soliq organida mavjud hisobot va maʼlumotlar asosida oʻtkaziladi. Oddiy kameral tekshiruvda toʻrt harakat (Soliq kodeksining 138-moddasi) taqiqlanadi:

• soliq toʻlovchi hududiga kirish;
• uning hududi va binolarini koʻzdan kechirish;
• undan hujjat talab qilish yoki uni chaqirish;
• uning hujjatlari va buyumlarini olib qoʻyish.

Qoʻshilgan qiymat soligʻini qoplash yoki qaytarish boʻyicha kameral tekshiruv bundan mustasno. Kameral tekshiruvdan oldin tekshiruvdan oldingi tahlil, yaʼni soliq toʻlovchi ishtirokisiz va buyruqsiz maʼlumotlarni avtomatlashtirilgan tarzda solishtirish oʻtkazilishi mumkin. Soliq auditi oʻtkazilgan yoki oʻtkazilayotgan davr uchun bunday tahlil qilinmaydi.

Kameral tekshiruvning oʻzi soliq organi rahbari yoki uning oʻrinbosari buyrugʻini talab qiladi. Buyruqda soliq toʻlovchi, tekshiruvchilar, muddat, tekshiriladigan davr va soliq turlari koʻrsatiladi. Umumiy davomiylik 60 kundan oshmaydi, ayni soliqlarni ayni davr uchun qayta tekshirishga esa faqat yangi holatlar paydo boʻlganda yoʻl qoʻyiladi.

Tafovut yoki xato aniqlansa, soliq organi talabnoma yuboradi. Uni olgandan keyin besh kun ichida (Soliq kodeksining 138-moddasi) soliq toʻlovchi aniqlashtirilgan soliq hisoboti yoki tasdiqlovchi hujjatlar bilan asosnoma taqdim etadi. Asosnomaga soliq maslahatchilari tashkilotining xulosasini ilova qilish mumkin.

Tafovut haqidagi xabarnomadan keyin nima qilish kerak

Avval aynan nima olinganini aniqlash kerak: tekshiruvdan oldingi tahlil xabarnomasimi yoki tugallangan kameral tekshiruv talabnomasimi. Elektron hujjat boʻyicha muddat har doim amalda ochilgan kundan boshlanmaydi. Hujjat oʻqilganidan keyin, biroq yuborilganidan uch kundan kechiktirmay (Soliq kodeksining 19-moddasi) olingan hisoblanadi. Buyurtma xat besh kundan keyin olingan hisoblanadi.

Kameral tekshiruv yakunidagi talabnoma boʻyicha aniqlashtirilgan hisobot yoki hujjatlar bilan asoslangan tushuntirish berish uchun besh kunlik muddat amal qiladi. Javob umumiy izoh bilan cheklanmasdan, har bir tafovutni registr, birlamchi hujjat, hisobvaraq-faktura, toʻlov yoki boshqa tekshiriladigan yozuv bilan solishtirishi kerak.

Lex.uz saytida tekshiruvdan oldingi tahlil boʻyicha bir-biriga mos kelmaydigan qoidalar bir vaqtda eʼlon qilingan. Amaldagi kodeks matni (138-modda) aniqlashtirilgan hisobot yoki asosnoma taqdim etish uchun oʻn kunlik majburiyatni hanuz saqlaydi. Biroq keyinroq qabul qilingan 2026-yil 19-maydagi PF-95 bu majburiyatni 2026-yil 1-iyuldan toʻgʻridan-toʻgʻri bekor qilgan va oʻrta xavf uchun xabarnoma tartibini joriy etgan: kamchiliklar bir oy ichida bartaraf etilsa, tekshiruv oʻtkazilmaydi. Shu matniy ziddiyat sababli maqola oldingi oʻn kunlik muddatni shubhasiz amaldagi qoida sifatida koʻrsatmaydi. Korxona xabarnomani saqlashi va unda hamda yangi qoidada belgilangan muddatda xavf bartaraf etilganini tasdiqlashi kerak.

Sayyor soliq tekshiruvi qanday oʻtkaziladi

Sayyor tekshiruv ayrim soliq majburiyatlari va biznesning amaldagi maʼlumotlariga taalluqli. Inspektorlar hisob hujjatlarini, tovar-moddiy boyliklar va pul harakatini tahlil qilishi, xronometraj kuzatuvini oʻtkazishi, nazorat-kassa texnikasi va toʻlov terminallarini tekshirishi mumkin.

Sayyor tekshiruv asoslari roʻyxatiga quyidagilar kiradi:

• xavfni boshqarish tizimi aniqlagan soliq qonunchiligi buzilishi xavfi;
• jismoniy yoki yuridik shaxslarning soliq va valyuta qoidabuzarligi haqidagi murojaatlari;
• ommaviy axborot vositalari xabarlari;
• xolis kameral tekshiruv uchun qoʻshimcha maʼlumot olish zarurati;
• QQS toʻlovchisini maxsus roʻyxatdan oʻtkazishda qoʻshimcha nazorat zarurati;
• valyuta monitoringi soʻroviga toʻliq javob berilmagani;
• sudlar, huquqni muhofaza qiluvchi va boshqa davlat organlaridan olingan maʼlumotlar;
• inspektorlar aniqlagan raqamli markirovka yoki xabardor qilish tartibi buzilishi yoxud roʻyxatdan oʻtmasdan tadbirkorlik qilish;
• belgilangan mezonlarga mos, uzoq vaqt sotilmagan import oziq-ovqat tovarlarining alohida holati;
• rasmiy ogohlantirishdan keyin toʻgʻridan-toʻgʻri sanalgan buzilishlarni uch kun ichida bartaraf etmaslik yoki ularni takror aniqlash.

Tekshiruv buyruq asosida oʻtkaziladi va 10 kundan oshmaydi (Soliq kodeksining 139-moddasi). Muddat buyruqda koʻrsatilgan sanadan boshlanib, dalolatnoma topshirilganda yoki shaxsiy kabinetga yuborilganda tugaydi. Sayyor tekshiruv va audit Biznes-ombudsmanni xabardor qilib oʻtkaziladi, roʻyxatdan oʻtmasdan tadbirkorlik qilayotgan jismoniy shaxs tekshiruvi bundan mustasno.

Soliq auditi qanday oʻtkaziladi

Soliq auditi muayyan davr uchun soliqlar toʻgʻri hisoblangani va toʻlanganini eng keng koʻlamda tekshirishdir. U yuqori xavfli soliq toʻlovchi yoki soliq agentiga tayinlanadi. Odatda soliq organi boshlanish sanasi, masalalar va dastlabki hujjatlar roʻyxati koʻrsatilgan xabarnomani 30 kalendar kun oldin (Soliq kodeksining 140-moddasi) yuboradi. Soliqdan boʻyin tovlash alomatlari boʻlsa, Soliq qoʻmitasi bilan kelishilgan holda audit xabarnomasiz boshlanishi mumkin.

Audit buyruq topshirilgan kuni boshlanadi. Oddiy chegara 30 kun (Soliq kodeksining 141-moddasi). Muddat ikki oygacha, alohida hollarda uch oygacha uzaytirilishi mumkin, umumiy chegara (Soliq kodeksining 142-moddasi) esa olti oyni tashkil etadi. Muddatni uzaytirish asoslari:

• hujjat yoki axborot talab qilib olish;
• xorijiy davlat organlaridan maʼlumot olish;
• ekspertiza oʻtkazish;
• chet tilidagi hujjatlarni tarjima qilish.

Ayni soliqlarni ayni davr uchun qayta audit qilish taqiqlanadi, yangi holatlar (Soliq kodeksining 143-moddasi) paydo boʻlishi bundan mustasno. Audit davomida soliq toʻlovchi tekshirilayotgan davr hisobotini oʻzgartira olmaydi.

Soliq tekshiruvi qaysi davr uchun oʻtkaziladi

Soliq majburiyati boʻyicha umumiy daʼvo muddati tegishli soliq davri tugaganidan keyin uch yil (Soliq kodeksining 88-moddasi). Majburiyat hodisa yoki harakat bilan bogʻliq boʻlsa, muddat odatda oʻsha hodisa yoki harakatdan hisoblanadi. Imtiyoz, chegirma, stavka yoki toʻlov muddatini oʻzgartirish davomiy shartlarga bogʻliq boʻlsa, davr shu shartlar amal qilgan muddatga uzayishi mumkin.

Kameral tekshiruv daʼvo muddati oʻtmagan davrlarni qamrab oladi. Audit oldingi auditdan keyingi davrni ayni daʼvo muddati doirasida tekshiradi. Ixtiyoriy tugatishda audit tekshiruv yilidan bevosita oldingi koʻpi bilan uch yillik faoliyatni qamrab olishi mumkin.

Soliq hisoboti va unga ilovalarni tegishli kalendar yildan keyin kamida uch yil (Soliq kodeksining 22-moddasi) saqlash kerak. Uzoq davom etadigan shartli imtiyoz yoki boshqa rejimni tasdiqlovchi hisob hujjatlari uzaytirilgan daʼvo muddatini qamrab olish uchun zarur boʻlsa, uzoqroq saqlanadi.

Inspektorlarni kiritishdan oldin nimani tekshirish kerak

Biznes tekshiruvi “Yagona davlat nazorati” axborot tizimida roʻyxatdan oʻtkazilishi shart. Roʻyxatdan oʻtmagan tekshiruv qonunga xilof hisoblanadi. Tekshiruv boshlanishidan oldin inspektor rahbarni uning maqsadi bilan tanishtiradi, xizmat va maxsus guvohnomalarni koʻrsatadi, buyruq hamda dastur nusxalarini tilxat bilan topshiradi va tizimdagi maʼlumotni qanday tekshirishni tushuntiradi. Bu hujjat va harakatlar tekshiruv predmeti va muddatiga mos boʻlishi kerak.

Tadbirkorlik subyekti buyruq buzilishlar bilan rasmiylashtirilgan yoki nusxasi topshirilmagan, vakolatli organ xabardor qilinmagan, inspektorda maxsus guvohnoma boʻlmagan yoxud zarur maʼlumotlar tizimga kiritilmagan boʻlsa, tekshiruvga kiritmaslikka haqli. Rad etishni aynan qaysi asos yoʻqligini koʻrsatib yozma rasmiylashtirish va Biznes-ombudsman, Savdo-sanoat palatasi yoki prokuratura xabardor qilinganini tasdiqlovchi dalilni saqlash lozim.

2026-yil 1-avgustdan tekshiruvchi mobil ilova orqali “Biznes himoya” QR-kodini skanerlab tekshiruvni roʻyxatdan oʻtkazadi. Maʼlumot kiritilmagan boʻlsa, tadbirkor davlat xizmatchisini kiritmaslikka haqli. Roʻyxatdan oʻtkazmasdan, asoslovchi hujjatlarni tizimga kiritmasdan yoki maxsus guvohnomasiz oʻtkazilgan tekshiruv qonunga xilof hisoblanadi.

Inspektorlar qanday harakatlarni amalga oshirishi mumkin

Vakolat hajmi tekshiruv turiga bogʻliq. Soliq kodeksi doirasida soliq organi hujjat talab qilishi, koʻzdan kechirish va inventarizatsiya oʻtkazishi, hujjat va elektron tashuvchilarni olib qoʻyishi, foto va videoga olishi, tushuntirish olishi, tarjimon hamda ekspert jalb qilishi va undirish choralarini qoʻllashi mumkin. Umumiy vakolatlar roʻyxati (Soliq kodeksining 26-moddasi) kameral tekshiruv uchun maxsus cheklovlarni bekor qilmaydi.

Hududga kirish uchun inspektorlar xizmat guvohnomalari va buyruqni koʻrsatadi. U yerda yashovchilarning xohishiga qarshi turar joyga faqat qonunda nazarda tutilgan holda yoki sud qarori (Soliq kodeksining 144-moddasi) bilan kirish mumkin. Hudud, bino, hujjat va buyumlarni koʻzdan kechirish videoyozuv bilan (Soliq kodeksining 145-moddasi), buning imkoni boʻlmasa xolislar ishtirokida oʻtkaziladi va bayonnoma tuziladi.

Tekshirilayotgan shaxsdan talab qilingan hujjatlar besh kun ichida (Soliq kodeksining 146-moddasi) taqdim etiladi. Buning imkoni boʻlmasa, talabnomadan keyingi kuni sabablar va hujjatlar berilishi mumkin boʻlgan muddatni yozma bildirish kerak. Oldin berilgan hujjatlarni, qaytarilgan asl nusxalar yoki yengib boʻlmaydigan kuch sababli soliq organi yoʻqotgan hujjatlardan tashqari, qayta talab qilish mumkin emas. Hujjatlar kontragentdan ham soʻralishi mumkin: u ham besh kun ichida (Soliq kodeksining 147-moddasi) javob beradi yoki bunday hujjati yoʻqligini bildiradi.

Olib qoʻyish asoslantirilgan qaror (Soliq kodeksining 148-moddasi) asosida, tungi vaqtdan tashqari va xolislar ishtirokida amalga oshiriladi. Tekshiruvga aloqasi boʻlmagan buyumlarni olib qoʻyish mumkin emas. Olib qoʻyilgan barcha narsa bayonnomada roʻyxatga olinadi va uning nusxasi soliq toʻlovchiga topshiriladi.

Ekspertiza tayinlansa, soliq toʻlovchi qaror bilan tanishtiriladi. U ekspertga rad bildirish, ekspert va savollarni taklif qilish, tekshiruvchining ruxsati bilan esa ekspertizada qatnashish (Soliq kodeksining 150-moddasi) huquqiga ega. Nazorat harakatining videoyozuvi uzluksiz boʻlishi va tadbirdan keyin uning nusxasi berilishi (Soliq kodeksining 153-moddasi) kerak.

Soliq toʻlovchining qanday huquqlari bor

Soliq toʻlovchi shaxsan va vakil orqali qatnashishi mumkin. Kengroq huquqlar roʻyxatining (Soliq kodeksining 21-moddasi) quyidagi qismi tekshiruvda ayniqsa muhim:

• oʻz hududidagi sayyor tekshiruv va auditda qatnashish;
• materiallar bilan tanishish va dalolatnomalarni olish;
• soliq qonunchiligiga rioya etish masalalari boʻyicha tushuntirish berish;
• soliq qonunchiligiga mos kelmaydigan talablarni bajarmaslik;
• materiallarni koʻrib chiqishda ishtirok etish;
• qaror, harakat yoki harakatsizlik ustidan shikoyat qilish;
• zarar qoplanishini talab qilish;
• soliq siri saqlanishini talab qilish.

Soliq maslahatchilari tashkiloti yoki boshqa vakolatli shaxs vakil boʻlishi mumkin. Yuridik shaxs vakili shartnoma yoki ishonchnoma (Soliq kodeksining 24-moddasi) asosida ishlaydi. Rahbarning shaxsan qatnashishi vakilga boʻlgan huquqni bekor qilmaydi.

Shu bilan birga, soliq toʻlovchi qonuniy tekshiruvga toʻsqinlik qilmasligi, hujjatlar va elektron maʼlumotlardan foydalanish imkonini taʼminlashi hamda qonuniy talablarni bajarishi shart. Soliq organi esa huquq va majburiyatlarni tushuntirishi, natijalarni maʼlum qilishi, soliq sirini saqlashi va talab boʻyicha solishtirma dalolatnoma (Soliq kodeksining 27-moddasi) tuzishi kerak.

Qonunni buzib olingan hujjat yoki maʼlumotlardan javobgarlikka asos sifatida foydalanish mumkin emas (Soliq kodeksining 135-moddasi). Tekshiruv qonunga xilof ravishda yetkazgan zarar toʻliq qoplanishi (Soliq kodeksining 155-moddasi) lozim.

Natijalar va eʼtirozlar qanday rasmiylashtiriladi

Soliq auditi dalolatnoma bilan tugaydi. Unda tekshirilgan shaxs va inspektorlar, buyruq, hujjatlar, davr, soliqlar, nazorat tadbirlari, aniqlangan buzilish va xulosalar koʻrsatiladi. Dalolatnoma nusxasi uch kun ichida (Soliq kodeksining 156-moddasi) topshiriladi. Imzo natijalarga rozilikni emas, hujjat olinganini tasdiqlaydi.

Audit dalolatnomasiga yozma eʼtirozlarni hujjatlar bilan birga olinganidan keyin oʻn kun ichida topshirish mumkin. Audit dalolatnomasi va buzilish qayd etilgan sayyor tekshiruv materiallari dalolatnoma tuzilganidan keyin oʻn kun oʻtgach, biroq oʻn besh kundan kechiktirmay koʻrib chiqiladi. Soliq toʻlovchi majlis haqida ikki ish kuni oldin (Soliq kodeksining 158-moddasi) xabardor qilinadi. U shaxsan yoki vakil orqali qatnashishi mumkin; kechroq berilgan qoʻshimcha hujjatlar ham koʻrib chiqilishi mumkin.

Natijaga koʻra rahbar yoki uning oʻrinbosari soliqlar va penyani qoʻshimcha hisoblash yoki bundan voz kechish, shuningdek javobgarlikka tortish yoki tortmaslik haqida qaror qabul qiladi. Qarorda faktlar, dalillar, himoya vajlari, qoʻllangan normalar va shikoyat qilish tartibi (Soliq kodeksining 159-moddasi) yoritilishi shart. Odatda qaror ikki kun ichida topshiriladi va shikoyat berilmasa, bir oydan keyin (Soliq kodeksining 160-moddasi) kuchga kiradi.

Soliq tekshiruvidan keyin nima boʻlishi mumkin

Qaror soliqni qoʻshimcha hisoblash, penya va moliyaviy jarimaga olib kelishi mumkin. Ijroni taʼminlash uchun soliq organi avval mol-mulkni tasarruf etishni taqiqlashi, uning qiymati majburiyatni qoplamasa esa taʼminlanmagan summa doirasida bank operatsiyalarini toʻxtatishi mumkin. Bu taʼminlash choralari (Soliq kodeksining 161-moddasi) bank kafolati, garov yoki kafillik bilan almashtirilishi mumkin.

Alohida holda soliq organi hisobvaraqlar boʻyicha operatsiyalarni 10 kungacha (Soliq kodeksining 111-moddasi) toʻxtatib turishi mumkin, uzoqroq muddat uchun sud qarori kerak. Hisobotni, talabnomaga javobni yoki soʻralgan hujjatlarni bermaslik, kirishga toʻsqinlik qilish va eʼlon qilingan manzilda boʻlmaslik bunga asos boʻladi.

Notoʻgʻri hisoblash yoki boshqa gʻayriqonuniy harakatlar oqibatidagi toʻlamaslik yoki toʻliq toʻlamaslik uchun odatda toʻlanmagan summaning 20 foizi (Soliq kodeksining 224-moddasi) miqdorida jarima qoʻllanadi. Soliq javobgarligiga tortishning umumiy muddati uch yil (Soliq kodeksining 217-moddasi); tekshiruvga yengib boʻlmas toʻsiq yaratgan faol qarshilikda muddatning oʻtishi toʻxtatiladi.

Misol. Tekshiruv 100 000 000 soʻm soliq kam toʻlanganini aniqladi va umumiy 20 foizlik stavka qoʻllanadi, deylik. Jarima 100 000 000 × 20% = 20 000 000 soʻm boʻladi. Soliq toʻlovchi aybini tan olib, jarimani oʻn kun ichida (Soliq kodeksining 218-moddasi) ixtiyoriy toʻlasa, u yarmiga kamayadi: 20 000 000 / 2 = 10 000 000 soʻm. Soliq va penya alohida hisoblanadi.

Bu yerda faqat tekshiruv tartibi bilan bevosita bogʻliq oqibatlar koʻrsatilgan. Soliq huquqbuzarliklari haqidagi alohida maqolada huquqbuzarlik tarkibi, moliyaviy jarimalar, maʼmuriy va jinoiy javobgarlik yoritilgan. Dalolatnomada aniq huquqiy tavsif berilgan boʻlsa, oʻsha maqola kerak boʻladi.

Soliq tekshiruvi natijalari ustidan qanday shikoyat qilinadi

Yuqori turuvchi soliq organi yoki sudga shikoyat qilish nizolashilayotgan qaror ijrosini, qoʻshimcha hisoblangan summalarni undirishni va moliyaviy jarimalarni qoʻllashni toʻxtatadi. Qarori ustidan shikoyat qilinayotgan organ topshirilganini tasdiqlovchi dalil bilan xabardor qilinishi kerak. Bunday ijroni toʻxtatish (Soliq kodeksining 231-moddasi) yuqori turuvchi organ qarori yoki sud qarori kuchga kirguniga qadar amal qiladi.

Sayyor tekshiruv yoki audit boʻyicha qaror uni qabul qilgan organ orqali shaxs huquqi buzilganini bilgan yoki bilishi kerak boʻlgan kundan bir oy ichida (Soliq kodeksining 232-moddasi) shikoyat qilinadi. Bu organ shikoyat va materiallarni uch kun ichida yuqori turuvchi organga yuboradi. Uzrli sabab bilan oʻtkazib yuborilgan muddat tiklanishi mumkin.

Shikoyat yozma yoki elektron boʻlishi mumkin. Unda beshta unsur (Soliq kodeksining 233-moddasi) boʻlishi kerak:

• arizachi haqidagi maʼlumotlar;
• nizolashilayotgan hujjat, harakat yoki harakatsizlik;
• tegishli soliq organining nomi;
• huquqlar buzilgan deb hisoblanishining asoslari;
• arizachining talablari.

Vakil shikoyatiga uning vakolatini tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilinadi. Yuqori turuvchi organ audit qarori ustidan shikoyatni odatda bir oy, boshqa shikoyatni esa oʻn besh kun ichida hal qiladi. Har bir muddat 15 kunga uzaytirilishi (Soliq kodeksining 235-moddasi) mumkin; qabul qilingan qaror uch kun ichida arizachiga yuboriladi.

Soliq tekshiruviga qanday tayyorlanish kerak

Tayyorgarlik tekshiruv buyrugʻidan oldin boshlanadi. Hisob hujjatlari birlamchi hujjatlar va registrlarni (Soliq kodeksining 76-moddasi), shuningdek soliq solish obyektlari, soliq hisob-kitoblari va hisobot asoslangan boshqa hujjatlarni oʻz ichiga oladi. Deklaratsiyaning har bir satrini registr, hisobvaraq-faktura, shartnoma, dalolatnoma, yukxat va toʻlov hujjati bilan oldindan bogʻlash maqsadga muvofiq.

Xato soliqni kamaytirib koʻrsatgan boʻlsa, aniqlashtirilgan hisobotni korxona soliq organi xatoni aniqlagani yoki audit tayinlangani haqida bilishidan oldin topshirish kerak. Javobgarlikdan ozod qilish ikki shartda (Soliq kodeksining 83-moddasi) mumkin: hisobot shu paytgacha berilgan, yetishmayotgan soliq va penya esa uni berishdan oldin toʻlangan boʻlishi kerak. Audit boshlangach, tekshirilayotgan davr hisobotini oʻzgartirish mumkin emas.

Xabarnoma yoki buyruq olinganidan keyin korxona:

• shaxsiy kabinetda yoki pochta orqali olingan sanani qayd etishi;
• tekshiruv turi, asosi, predmeti, davri va muddatini solishtirishi;
• “Yagona davlat nazorati”da inspektorlar, roʻyxat va hujjatlarni tekshirishi;
• masʼul xodimni tayinlashi va vakil vakolatini rasmiylashtirishi;
• topshirilgan hujjatlar roʻyxatini tuzishi va yuborilganlik dalillarini saqlashi;
• hujjat berishning besh kunlik muddati obyektiv ravishda bajarilmasa, keyingi kuni yozma xabar berishi;
• mazmun boʻyicha tushuntirishni dalolatnomaga eʼtiroz va qarorga shikoyatdan ajratishi kerak.

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• 2025-yil 19-avgustdagi PF-138 2026-yil 1-yanvardan sayyor soliq tekshiruvida mobil videokameradan foydalanishni majburiy qildi; kamerasiz tekshiruv qonunga xilof.
• 2026-yil 19-maydagi PF-95 2026-yil 1-iyuldan tekshiruvdan oldingi tahlil boʻyicha aniqlashtirilgan hisobot yoki asosnoma taqdim etish majburiyatini bekor qildi va oʻrta xavfda tekshiruvsiz kamchilikni bartaraf etish uchun bir oy berdi.
• 2026-yil 17-apreldagi PF-63 2026-yil 1-iyuldan yangilangan “Yagona davlat nazorati” tizimini, 1-avgustdan esa “Biznes himoya” QR-kodi orqali tekshiruvni roʻyxatdan oʻtkazishni ishga tushirdi.
• 2026-yil 27-avgustdagi PF-175 2026-yil 28-avgustdan kichik biznes tekshiruvlariga uch yillik moratoriy joriy etdi. Jinoyat ishi, sogʻliqqa taʼsir, mehnat qonunchiligiga rioya qilish, fuqarolar murojaati, QQSni qaytarish va tugatish bilan bogʻliq tekshiruvlar bundan mustasno.

2027-yildan nimalar oʻzgaradi

2027-yil 1-yanvardan 2028-yil 31-dekabrgacha oʻrta va yirik biznes auditorlik tashkilotini jalb qilib tashabbusli audit oʻtkaza oladi. Xulosa qamrab olgan davr uchun odatda soliq auditi oʻtkazilmaydi; aniqlangan xatolar 30 kun ichida tuzatilsa, moliyaviy jarima qoʻllanmaydi. Xulosada qamrab olinmagan buzilishlar bundan mustasno.

Shu sanadan bir yil ichidagi har qanday takroriy biznes tekshiruvi uchun, kameral tekshiruvdan tashqari, Biznes-ombudsman ruxsati kerak boʻladi. “Birinchi xato uchun ogohlantirish” qoidasi ham joriy etiladi: birinchi buzilish hayot, sogʻliq yoki boshqa shaxs mol-mulkiga zarar yetkazmagan boʻlsa, tadbirkorga avval kamchilikni bartaraf etish uchun oʻn kun beriladi.

Soliq toʻlovchi hozir nima qilishi kerak

Shaxsiy kabinetni har kuni tekshiring, chunki elektron hujjat yuborilgandan keyin uchinchi kundan kechiktirmay olingan hisoblanadi. Xabarnoma, talabnoma, javob, yuborilgan fayl va bayonnomalarning yagona jurnalini yuriting. Inspektorni kiritishdan oldin QR-roʻyxat, buyruq, dastur, maxsus guvohnoma, maqsad, davr va guruh tarkibini oʻzaro solishtiring.

Tekshiruv davomida hujjatlarni roʻyxat bilan topshiring, har bir nazorat harakatini qayd eting va videoyozuv nusxasini soʻrang. Dalolatnomadan keyin faktik xatolarni huquqiy tavsifdan ajrating, hujjatli eʼtirozlar tayyorlang va shikoyat muddatini oʻtkazib yubormang. Bu ketma-ketlik korxonaga qonuniy tekshiruvga toʻsqinlik qilmasdan oʻz huquqlarini himoya qilish imkonini beradi.

Koʻp beriladigan savollar

Soliq tekshiruvi qancha davom etadi?

Muddat tekshiruv turiga bogʻliq. Kameral tekshiruv 60 kundan, sayyor tekshiruv 10 kundan oshmaydi. Soliq auditi odatda 30 kun bilan cheklanadi, biroq ikki oygacha, alohida hollarda uch oygacha uzayishi mumkin; umumiy chegara olti oy. Raqamli markirovkaning masofaviy tekshiruvi besh kundan oshmaydi. Muddat har bir tur qoidasi boʻyicha hisoblanadi, shu sababli buyruq sanasi, dalolatnoma topshirilishi yoki imzolanishi alohida ahamiyatga ega.

Soliq organi ayni davrni qayta tekshira oladimi?

Ayni soliqlarni ayni davr uchun qayta kameral tekshirish va qayta soliq auditidan oʻtkazish odatda taqiqlanadi. Soliq organi birinchi tekshiruvda hisobga ololmagan yangi holatlar bundan mustasno. 2027-yil 1-yanvardan bir yil ichidagi takroriy biznes tekshiruvi uchun kameral tekshiruvdan tashqari Biznes-ombudsmanning qoʻshimcha ruxsati kerak boʻladi.

Soliq inspektorini kiritmaslik mumkinmi?

Ha, ammo faqat aniq protsessual buzilish boʻlsa: masalan, tekshiruv roʻyxatdan oʻtmagan, asoslovchi hujjatlar tizimga kiritilmagan, buyruq notoʻgʻri rasmiylashtirilgan yoki nusxasi topshirilmagan yoxud inspektorda maxsus guvohnoma yoʻq. 2026-yil avgustdan “Biznes himoya” QR-kodi orqali roʻyxatdan oʻtkazish ham hisobga olinadi. Rad etish yoʻq hujjat yoki roʻyxatga bogʻlab yozma rasmiylashtirilishi, buzilish bartaraf etilgach esa qonuniy harakatlarga toʻsqinlik qilinmasligi kerak.

Korxona dalolatnomaga rozi boʻlmasa, nimani imzolaydi?

Soliq auditi dalolatnomasidagi imzo xulosalarga rozilikni emas, hujjat olinganini tasdiqlaydi. Olingan sanani koʻrsatish, oʻz nusxasini olish va tasdiqlovchi hujjatlar bilan yozma eʼtiroz tayyorlash kerak. Audit dalolatnomasiga eʼtiroz muddati oʻn kun. Yozma eʼtiroz berilmagani materiallar koʻrib chiqilayotganda tushuntirish berish huquqidan mahrum qilmaydi, biroq yozma pozitsiya har bir vajni dalil bilan bogʻlashga yordam beradi.

Shikoyat undirishni toʻxtatadimi?

Ha. Yuqori turuvchi soliq organi yoki sudga shikoyat qilish nizolashilayotgan qaror ijrosini, qoʻshimcha hisoblangan soliqlar undirilishini va moliyaviy jarimalar qoʻllanishini toʻxtatadi. Soliq toʻlovchi qarori ustidan shikoyat qilinayotgan organni xabardor qilishi va shikoyat berilganini tasdiqlovchi dalilni ilova qilishi kerak. Sayyor tekshiruv yoki audit qarori shaxs huquqi buzilganini bilgan yoki bilishi kerak boʻlgan kundan bir oy ichida shu organ orqali shikoyat qilinadi.