MChJ ishtirokchilari tarkibini oʻzgartirish

Masʼuliyati cheklangan jamiyat (MChJ) ishtirokchisi ulushini sotishi yoki uning qiymatini olib jamiyatdan chiqishi mumkin; merosxoʻr esa ulush oʻtishini rasmiylashtiradi yoxud zarur rozilik rad etilsa, tegishli toʻlovni oladi. Ulush oʻtkazilganda huquqning oʻtishi Reyestrdagi yozuv bilan (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 21-modda) belgilanadi. Quyidagi tartib MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, roʻyxatdan oʻtkazish nizomi, Fuqarolik kodeksi (FK), Soliq kodeksi (SK) hamda tegishli hujjatlarga asoslangan.

Qisqacha:

• Ulushni uchinchi shaxsga sotishdan oldin ishtirokchilar va jamiyatning imtiyozli sotib olish huquqiga rioya etiladi; odatdagi kutish muddati — bir oy (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 21-modda).
• Jamiyatdan chiqishda MChJ toʻlaydi: ustavda qisqaroq muddat belgilanmagan boʻlsa, umumiy qoida boʻyicha hisob-kitob bir yil ichida (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 23-modda) amalga oshiriladi.
• Soliq rezidenti boʻlgan jismoniy shaxs uchun sotishdan olinadigan soliq solinuvchi daromad stavkasi 12% (SK, 381-modda); daromad miqdori ulushni olish hujjatlariga bogʻliq.
• Sotish, jamiyatdan chiqish va meros turli asoslarga ega: tanlangan yoʻl kim toʻlashini, ulush qiymatini va roʻyxatdan oʻtkazish hujjatlarini belgilaydi.

Yangilangan: 2026-yil 16-sentyabr

Ulushni sotish va taʼsischining chiqishi oʻrtasidagi farq

Ulush sotilganda ishtirokchi xaridordan shartnomadagi narxni oladi; jamiyatdan chiqilganda esa hisob-kitob qilish majburiyati jamiyatda yuzaga keladi. Kompaniya tuzilganidan keyin ham koʻpincha «taʼsischi» deyiladi, biroq mulkdorlar keyinchalik almashganda qonun ishtirokchilarning huquqlarini tartibga soladi.

Oddiy oʻtkazishda avval ustav tekshiriladi: uchinchi shaxslarga oʻtkazish taqiqlanganmi, rozilik yoki notarial tasdiqlash talab qilinadimi. Ustav chiqish tartibi va oqibatlarini (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 14-modda) ham belgilaydi. Yagona ishtirokchili jamiyatda yana bir ishtirokchi paydo boʻlsa, ishtirokchilar oʻrtasida taʼsis shartnomasi tuziladi (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 12-modda).

Kompaniyaning umumiy tuzilishi MChJ haqidagi maqolada bayon qilingan. Unda boshqaruv va ishtirokchilar majburiyatlari tushuntiriladi; bu yerda esa tarkib oʻzgarganda hujjatlar va hisob-kitoblar koʻrib chiqiladi.

Ulushni boshqa ishtirokchiga yoki uchinchi shaxsga sotish

Ustavda boshqacha qoida boʻlmasa, ulushni amaldagi ishtirokchiga qolganlarning roziligisiz sotish mumkin (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 21-modda). Uchinchi shaxsga sotish ustavda taqiqlanmagan boʻlsa ruxsat etiladi. Hissa toʻliq toʻlanguniga qadar ulushning faqat toʻlangan qismi oʻtkazilishi mumkin.

Sotishning amaliy ketma-ketligi:

1. Ulush miqdori, hissa toʻlanganini tasdiqlovchi hujjatlar, ustavdagi cheklovlar va Reyestr maʼlumotlarini solishtirish.
2. Uchinchi shaxsga sotishda xabarnomalarni yuborish va imtiyozli sotib olish tartibini yakunlash.
3. Oʻtkaziladigan ulush, narx, toʻlov tartibi va roʻyxatdan oʻtkazish boʻyicha taraflar harakatlarini koʻrsatib shartnoma tuzish.
4. Ulush oʻtkazilgani haqida jamiyatni yozma xabardor qilish va tasdiqlovchi hujjatni taqdim etish.
5. Qayta roʻyxatdan oʻtkazish hujjatlarini topshirish va yangi ishtirokchilar tarkibi koʻrsatilgan koʻchirmani olish.

Shartnomaning odatdagi shakli — oddiy yozma shakl (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 21-modda); ustavda nazarda tutilgan boʻlsa, notarial shakl talab etiladi. Belgilangan shakl yoki roʻyxatdan oʻtkazish tartibiga rioya etmaslik bitimning haqiqiy emas deb topilishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun shartnoma, toʻlov va Reyestrga yozuv kiritish alohida harakatlar boʻlib, ularning muddatlari muvofiqlashtiriladi.

Qonun ulushga boʻlgan huquq oʻtishini Tadbirkorlik subyektlarining yagona davlat reyestriga yozuv kiritilishi bilan (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 21-modda) bogʻlaydi. Shu moddaning oʻzi jamiyatni yozma xabardor qilishni talab qiladi va oluvchining ishtirokchi huquq hamda majburiyatlarini amalga oshirishini shu xabarnoma bilan bogʻlaydi. Oʻtkazishni yakunlash uchun roʻyxatdan oʻtkazish ham, xabardor qilish ham kerak; shartnomani imzolashning oʻzi yetmaydi.

Imtiyozli sotib olish huquqi qanday ishlaydi

Ishtirokchilar uchinchi shaxsga nisbatan ustun huquqqa ega; ular bu huquqdan foydalanmasa, keyingi navbat jamiyatning oʻziga tegishli (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 21-modda). Ustavda nazarda tutilgan davlat ulushini kimoshdi savdosi orqali sotish uchun istisno mavjud.

Sotuvchi jamiyat va boshqa ishtirokchilarga narx hamda qolgan shartlarni yozma maʼlum qiladi. Ustav xabarnomalarni jamiyat orqali yuborishni nazarda tutishi mumkin. Sotib olmoqchi boʻlgan ishtirokchi butun ulushni yoki uning muayyan qismini olish niyatini koʻrsatib, sotuvchini yetti kunlik muddatda (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 21-modda) xabardor qiladi. Bu ishtirokchining javob muddati; ertasi kuni uchinchi shaxsga avtomatik ravishda sotishga ruxsat emas.

Agar takliflar yigʻindisi sotilayotgan ulushdan oshmasa, har kim oʻzi bildirgan qismini oladi. Takliflar ulushdan oshib ketsa, ustav yoki kelishuvda boshqa tartib boʻlmasa, ulush ishtirokchilar ulushlariga mutanosib taqsimlanadi (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 21-modda). Oʻtkazishgacha qoʻshimcha takliflar kelib tushmasa, qolgan qism uchinchi shaxsga oʻtkazilishi mumkin.

Ustav yoki ishtirokchilar kelishuvida boshqa muddat belgilanmagan boʻlsa, xabarnomadan boshlab bir oy ichida (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 21-modda) imtiyozli huquqdan foydalanilmagach, uchinchi shaxsga sotishga ruxsat etiladi. Narx va shartlar jamiyat hamda ishtirokchilarga bildirilgan shartlarga mos boʻlishi kerak. Ular oʻzgarsa, oldingi xabarnoma yangi bitim uchun tartibga rioya etilganini tasdiqlamaydi. Imtiyozli huquqning oʻzini boshqa shaxsga oʻtkazish mumkin emas.

Nazorat ulushi sotib olinganda nima oʻzgaradi

Ilgari ulushga ega boʻlmagan yoki kapitalning yarmidan kamiga egalik qilgan shaxs 50% yoki undan koʻp (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 21-modda) ulush egasiga aylansa, oʻn besh kun ichida minoritar ishtirokchilarga ularning ulushlarini bozor qiymatida sotib olishni taklif qilishi shart. Davlat uchun istisno belgilangan; ustav taklifni jamiyat orqali yuborishni nazarda tutishi mumkin.

Minoritar ishtirokchi oʻttiz kun ichida (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 21-modda) yozma rozilik bersa, nazorat ulushining yangi egasi taklif etilgan ulushni sotib olishi shart. Bu belgilangan chegaraga yetgandan keyin yuzaga keladigan alohida majburiyat boʻlib, biznesni olish uchun mablagʻ rejalashtirilganda hisobga olinadi. U dastlabki sotishdagi imtiyozli huquq oʻrnini bosmaydi.

MChJdan chiqish va ulush qiymatini olish

Ishtirokchi qonun va taʼsis hujjatlaridagi tartibga rioya qilib, qolganlarning roziligidan qatʼi nazar chiqishi (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 9-modda) mumkin. Rasmiylashtirish uchun jamiyatga ariza tayyorlanadi, olingani tasdigʻi saqlanadi, hisob-kitob va roʻyxatdan oʻtkazish uchun chiqish asosi hamda sanasi qayd etiladi. Ariza topshirishdan oldin ustavdagi tartib tekshiriladi.

Chiqqan ishtirokchining ulushi jamiyatga oʻtadi (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 23-modda). Jamiyat chiqish sanasidan oldingi oxirgi hisobot davri buxgalteriya hisobotlari asosida ulushning haqiqiy qiymatini toʻlaydi. Pul oʻrniga shu qiymatdagi mol-mulk faqat oluvchining roziligi bilan beriladi; ishtirokchi avval kapitalga kiritgan aynan oʻsha obyektni avtomatik ravishda qaytarib olmaydi.

Haqiqiy qiymat jamiyat sof aktivlarining mutanosib qismiga (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 15-modda) teng. Ustavdagi nominal qiymat, kelishilgan sotish narxi va chiqishdagi hisob-kitob qiymati farq qilishi mumkin. Summani tekshirish uchun balans va sof aktivlar hisobi, majburiyat bajarilganini tasdiqlash uchun esa toʻlov hujjatlari kerak.

Misol. Tegishli hisobot boʻyicha sof aktivlar 600 000 000 soʻm, ishtirokchi ulushi 25%, jamiyat kapitali esa 200 000 000 soʻm deb olaylik. Haqiqiy qiymat: 600 000 000 × 25% = 150 000 000 soʻm. Shu ulushning nominal qiymati: 200 000 000 × 25% = 50 000 000 soʻm. Ishtirok foizi bir xil boʻlsa-da, bular turli koʻrsatkichlar.

Ustavda qisqaroq muddat boʻlmasa, jamiyat ulush unga oʻtganidan boshlab bir yil ichida (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 23-modda) hisob-kitob qiladi. Toʻlov manbai — sof aktivlar va kapital oʻrtasidagi farq; bu farq yetmasa, jamiyat kapitalini yetishmayotgan summaga kamaytiradi. Misolda farq 400 000 000 soʻm boʻlib, hisoblangan toʻlovni qoplaydi.

Chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonadan chiqayotgan chet ellik investorga ulushni pul yoki tovar shaklida bozor qiymati boʻyicha qaytarish (Investitsiyalar toʻgʻrisidagi Qonun, 56-modda) nazarda tutilgan. Shu sababli buxgalteriya misolini bunday chiqishga avtomatik qoʻllab boʻlmaydi. Summa yuzasidan nizoda sud ekspertiza tayinlashi mumkin; buxgalteriya va bozor bahosi farqi Plenum tushuntirishlarida aks etgan.

Ustav uchinchi shaxsga oʻtkazishni taqiqlasa va qolgan ishtirokchilar olishni rad etsa, jamiyat egasining talabiga binoan ulushni sotib olishi shart (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 23-modda). Ustav talab qiladigan oʻtkazish roziligi rad etilganda ham shunday asos yuzaga keladi. Sotish toʻsilgan holatda bu qonunda nazarda tutilgan alohida hisob-kitob yoʻlidir.

MChJ ulushi qanday meros boʻlib oʻtadi

Ulush merosxoʻrlarga oʻtadi, biroq ustav oʻtishni qolgan ishtirokchilarning roziligiga (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 21-modda) bogʻlashi mumkin. Rozilik kerak boʻlsa, ustavda boshqa muddat belgilanmagan taqdirda, murojaatdan keyin oʻttiz kun ichida barchaning yozma roziligi olinganda yoki hech kimning yozma rad javobi kelmaganda rozilik olingan hisoblanadi.

Merosxoʻr merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisidagi guvohnoma uchun notariusga murojaat qiladi. Guvohnoma odatda meros ochilganidan olti oy oʻtgach (FK, 1146-modda) beriladi; boshqa merosxoʻrlar yoʻqligi haqida maʼlumot boʻlsa, oldinroq ham berilishi mumkin. Bu guvohnoma berish qoidasi, chet el qonunchiligidan mexanik koʻchiriladigan murojaat muddati emas.

Qonun boʻyicha meros olishda notarius quyidagi holatlar va dalillarni tekshiradi (Notariat toʻgʻrisidagi Qonun, 60-modda):

• meros qoldiruvchining vafot etganligi;
• meros ochilgan vaqt va joy;
• meros olishga asos boʻladigan munosabatlar;
• meros mol-mulkining tarkibi va joylashgan yeri, shu jumladan ulush marhumga tegishli ekanligi.

Vasiyatnoma boʻyicha meros olishda vasiyatnoma va majburiy merosxoʻrlar (Notariat toʻgʻrisidagi Qonun, 61-modda) ham tekshiriladi. Ulush er-xotinning umumiy mol-mulkiga kirsa, tirik qolgan er yoki xotinning ulushi alohida hal etiladi: notarial guvohnoma umumiy mol-mulkning yarmiga (Notariat toʻgʻrisidagi Qonun, 63-modda) berilishi mumkin. Bu tekshiruvsiz marhum nomidagi butun ulushni avtomatik ravishda meros tarkibiga kiritib boʻlmaydi.

Meros qabul qilinguniga qadar marhum ishtirokchining huquqlarini vasiyatnomada koʻrsatilgan shaxs, bunday shaxs boʻlmasa, notarius tayinlagan boshqaruvchi (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 21-modda) amalga oshiradi. Rasmiylashtirilgach, merosxoʻr jamiyatga guvohnomani taqdim etadi, ustavdagi rozilik tartibidan oʻtadi va roʻyxat maʼlumotlari oʻzgarishini rasmiylashtiradi.

Majburiy rozilik rad etilsa, ulush jamiyatga oʻtadi (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 23-modda), merosxoʻr esa haqiqiy qiymatini oladi. Hisobot davri ishtirokchi vafot etgan kundan oldingi davr boʻyicha olinadi; pul oʻrniga mol-mulk berish uchun merosxoʻr roziligi kerak. Jamiyatning umumiy toʻlov muddati qoʻllanadi: ustav qisqartirmasa, ulush jamiyatga oʻtganidan boshlab bir yil.

Oʻzgarishlarni roʻyxatdan oʻtkazish uchun hujjatlar

Ishtirokchilar tarkibi oʻzgarishi qayta roʻyxatdan oʻtkazish orqali rasmiylashtiriladi. Ulush oddiy tartibda oʻtkazilganda toʻplamga quyidagi hujjatlar va tasdiqlar kiradi (66-son VMQga ilova Nizom, 21-band):

• ishtirokchilar va ulushlar haqidagi maʼlumotlar bilan belgilangan shakldagi soʻrov;
• quyidagi maxsus tartibni hisobga olgan holda, taʼsis hujjatlariga tegishli oʻzgartirishlar kiritish haqidagi vakolatli organning qarori;
• davlat tilidagi yangi tahrirda taʼsis hujjatlari;
• ulush oʻtganini tasdiqlovchi hujjat: shartnoma, xat, meros guvohnomasi, huquqiy vorislik hujjati, sud qarori yoki boshqa tegishli asos;
• Tizimda nazarda tutilgan taʼsischilarni xabardor qilish va Yagona identifikatsiya tizimi orqali ularning shaxsini tasdiqlash.

Bu roʻyxat bir vaqtning oʻzida qayta tashkil etish yoki kapitalni oshirishsiz ulush oʻzgarishiga tegishli. Vakil shaxsan murojaat qilsa, qoʻshimcha ravishda shaxsini va vakolatlarini tasdiqlovchi hujjatlar (Nizom, 31-band) kerak. Muayyan bitim toʻplamida imtiyozli huquq xabarnomalari, javoblar va toʻlov hujjatlari saqlanadi: ular korporativ tartibga rioya etilganini tasdiqlaydi.

Sud orqali tarkibga kiritish yoki chiqarish, meros va huquqiy vorislik, xususiylashtirish savdolari va notarial oʻtkazish uchun maxsus tartib amal qiladi (PQ-268, 2-band). Jamiyat oʻttiz kun ichida (PQ-268, 3-band) qolganlarni xabardor qiladi va qayta roʻyxatdan oʻtkazish choralarini koʻradi; bu oʻzgarishlar uchun umumiy yigʻilishning alohida qarori talab etilmaydi. Jamiyat harakatsiz boʻlsa, manfaatdor shaxs mustaqil murojaat qilishi mumkin. Jamiyatning soliq qarzi ishtirokchilar oʻzgarishini roʻyxatdan oʻtkazishni rad etish uchun oʻz-oʻzicha asos emas. Merosxoʻrlar va huquqiy vorislarga ustav boʻyicha rozilik shartlari saqlanadi.

Ulush oʻtkazilganda huquq oʻtishini aniqlashda MChJ toʻgʻrisidagi keyinroq qabul qilingan Qonunning Reyestrdagi yozuv haqidagi qoidasi (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 21-modda) qoʻllanadi. Hujjat topshirishning maxsus tartibi roʻyxatdan oʻtkazish bosqichini oʻtkazib yuborish mumkinligini anglatmaydi.

Maxsus tarif toifasiga kirmaydigan oddiy MChJ uchun Davlat xizmatlari markaziga murojaatdagi boj bir BHM — bazaviy hisoblash miqdori yoki 440.000 soʻm. Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali mustaqil topshirishda shaxsan murojaat uchun summaning 90 foizi undiriladi (Davlat boji toʻgʻrisidagi Qonun, 22-1-modda): 396.000 soʻm. Bu tezlashtirishsiz oddiy qayta roʻyxatdan oʻtkazishdir.

Misol. Shunday elektron murojaat boji: 440.000 × 90% = 396.000 soʻm. Ulushning sotish narxi bu hisobga kirmaydi. Shaxsan murojaatda arizachining boj toʻlash majburiyati roʻyxatdan oʻtkazish nizomida (31-band) nazarda tutilgan.

Ishtirokchi chiqqach, jamiyat olgan ulushini alohida tasarruf etadi. Bu ulush ovoz berishda qatnashmaydi (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 24-modda) va foyda taqsimotida hisobga olinmaydi. Bir yil ichida u ishtirokchilar oʻrtasida mutanosib taqsimlanadi yoki toʻliq haq toʻlangan holda sotiladi; ustav taqiqlamasa, uchinchi shaxsga sotish mumkin. Taqsimlanmagan yoki sotilmagan qism kapital kamaytirilgan holda bekor qilinadi. Ishtirokchilar nisbatlarini oʻzgartiradigan sotish va uchinchi shaxsga sotish bir ovozdan qaror talab qiladi.

Toʻlanishi lozim boʻlgan haqiqiy qiymat toʻlanguniga qadar jamiyat foydani taqsimlashga haqli emas (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 27-modda). Bu taqsimlash cheklovlaridan biri, toʻliq roʻyxat emas: kapitalning toʻliq toʻlanishi, sof aktivlar va toʻlovga qobiliyatsizlik shartlari ham alohida amal qiladi.

Yangi yuridik shaxs tuzish va boshqa roʻyxat maʼlumotlarini oʻzgartirish roʻyxatdan oʻtkazish haqidagi maqolada yoritilgan. Ishtirokchilar bilan birga kompaniyaning boshqa maʼlumotlari ham oʻzgarsa, oʻsha tartib kerak boʻladi.

Ulushni sotish va chiqishda qanday soliqlar toʻlanadi

Jismoniy shaxsning sotish daromadi — sotish narxining hujjatlar bilan tasdiqlangan olish qiymatidan oshgan qismi (SK, 375-modda). Olish qiymati tasdiqlanmasa, butun sotish narxi daromad boʻladi. Xususiy mol-mulkni sotish imtiyozi ulush sotishga tatbiq etilmaydi (SK, 378-modda).

Rezident jismoniy shaxs jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligʻini (JShDS) 12% stavkada (SK, 381-modda) toʻlaydi. Olish shartnomasi, toʻlov yoki hissa kiritish hujjatlari xarajatni asoslash uchun kerak; nominal qiymatning oʻzi olishni hujjat bilan tasdiqlash oʻrnini bosmaydi.

Misol. Rezident ulushni 180 000 000 soʻmga sotmoqda, tasdiqlangan xarajatlar 50 000 000 soʻm. Daromad: 180 000 000 − 50 000 000 = 130 000 000 soʻm. JShDS: 130 000 000 × 12% = 15 600 000 soʻm. Tasdiqlangan xarajatlarsiz butun narxdan hisoblangan soliq 21 600 000 soʻm boʻlar edi.

Chiqishda haqiqiy qiymat toʻlovining kapitaldagi ulush miqdoridan oshgan qismi soliq maqsadida dividendga kiradi (SK, 41-modda); bunda oʻsha moddadagi toʻlovlarning ulushlarga mutanosibligi sharti hisobga olinadi. Rezident jismoniy shaxs uchun dividend stavkasi 5% (SK, 381-modda). Sotish hisobini chiqish toʻloviga avtomatik qoʻllab boʻlmaydi.

Misol. Chiqish misolida toʻlov 150 000 000 soʻm, kapitaldagi ulush esa 50 000 000 soʻm. Dividend deb tasniflash shartlari bajarilganda soliq solinadigan oshgan qism 100 000 000 soʻm; soliq: 100 000 000 × 5% = 5 000 000 soʻm. Soliq ushlanganidan keyin ishtirokchiga 145 000 000 soʻm oʻtkaziladi.

Sotuvchi yuridik shaxs uchun boshqa mol-mulk chiqib ketishidan moliyaviy natija maxsus soliq normalarini hisobga olib, buxgalteriya qoidalari boʻyicha aniqlanadi (SK, 298-modda). Ulush realizatsiyasi qoʻshilgan qiymat soligʻidan ozod qilingan (SK, 244-modda); qoʻshilgan qiymat soligʻi (QQS) boʻyicha bu ozod qilish olingan daromad yoki foyda soligʻini bekor qilmaydi. Xalqaro ozod qilish yoki pasaytirilgan stavka shartnoma shartlari bajarilganda (SK, 357-modda), shu jumladan soliq rezidentligi tasdiqlanganda qoʻllanadi; chet el pasportining oʻzi yetarli emas.

Ulushni meros yoki tekin olish soliq boʻyicha alohida tekshiruvni talab etadi: ozod qilishda yaqin boʻlmagan qarindoshlar uchun istisnolar (SK, 378-modda) bor. Shu sababli «merosga olingan har qanday ulushga soliq solinmaydi» deyish haddan tashqari umumiy boʻladi. Meros ulushini keyin sotish esa mustaqil operatsiyadir.

Soliqni kim ushlaydi va deklaratsiya qachon topshiriladi

Soliq agenti jismoniy shaxsga mulkiy daromad toʻlasa, manbada ushlab qolish tartibi (SK, 387-modda) amal qiladi. Agent JShDSni daromad toʻlovi bilan bir vaqtda, biroq hisobot muddatidan kechiktirmay oʻtkazadi; natura shaklidagi toʻlovda esa toʻlov oyidan keyin besh kun ichida (SK, 390-modda) toʻlaydi.

Rezidentga daromadni soliq agenti boʻlmagan shaxs toʻlasa yoki soliq ushlanmasa, daromad deklaratsiya qilinadi (SK, 393-modda). Deklaratsiyaning umumiy muddati — keyingi yilning 1-aprelidan kechiktirmay (SK, 397-modda). Yillik deklaratsiya boʻyicha toʻlov keyingi yilning 1-iyunidan kechiktirmay (SK, 398-modda) amalga oshiriladi.

Norezident yuridik shaxs ulushni boshqa norezident yuridik shaxsga yoki jismoniy shaxsga sotsa, roʻyxatdan oldingi maxsus tartib (SK, 356-modda) qoʻllanadi. Xaridor soliq agenti sifatida hisob-kitob, shartnoma va mavjud olish qiymati hujjatlarini taqdim etadi; soliq huquq rasmiylashtirilishidan oldin toʻlanadi. Roʻyxatdan oʻtkazish uchun soliq organining maʼlumotnomasi kerak. Bu tartibni tekshirmasdan norezidentlarning barcha bitimlariga tatbiq etib boʻlmaydi: modda sotuvchini ham, xaridorlar toifalarini ham belgilaydi.

Kompaniya soligʻining umumiy hisobi foyda soligʻi haqidagi maqolada bayon qilingan. U sotuvchi yuridik shaxsning bitta ulush bitimi bilan cheklanmaydigan soliq rejimi va hisobotini tekshirishga yordam beradi.

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• 2026-yil 22-iyuldan 2026-yil 21-apreldagi OʻRQ-1137-son Qonun amal qiladi. Avvalgi 310-II-son Qonun oʻz kuchini yoʻqotgan (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 68-modda), shu bois uning modda raqamlarini amaldagi qonun havolasi sifatida ishlatib boʻlmaydi.
• 2026-yil 25-iyuldan 2026-yil 13-iyuldagi OʻRQ-1158-son Qonun oʻzgartirishi konstitutsiyaviy qonun bilan maxsus rejim belgilangan hududda farq qiladigan qoidalarni qoʻllashga (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 2-modda) yoʻl qoʻyadi. Bu yerda bayon etilgan tartib MChJning umumiy rejimiga tegishli.

Ulush nizosida huquqlarni qanday himoya qilish

Imtiyozli huquq buzilganda ishtirokchi buzilishni bilgan yoki bilishi lozim boʻlgan paytdan uch oy ichida (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 21-modda) xaridor huquq va majburiyatlarini oʻziga oʻtkazishni suddan talab qilishi mumkin. Jamiyatning oʻzi shunday talab qoʻysa, modda uning imtiyozli huquqi ustavda belgilangan boʻlishini alohida shart qiladi. Bu shartnomani haqiqiy emas deb topish talabidan farq qiladigan maxsus himoya usulidir.

Huquqlarni buzuvchi umumiy yigʻilish qarorini ovoz berishda qatnashmagan yoki qarshi ovoz bergan ishtirokchi qarorni bilgan yoki bilishi lozim boʻlgan kundan ikki oy ichida (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 45-modda) nizolashishi mumkin. Yigʻilishda qatnashgan boʻlsa, muddat qaror kunidan hisoblanadi. Sudning qarorni kuchda qoldirish uchun qonunda belgilangan asoslari bor; buzilish mavjudligi natijani oʻz-oʻzicha belgilamaydi.

Jami ulushi kamida 10% boʻlgan ishtirokchilar (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 9-modda) ustav majburiyatlarini buzayotgan yoki jamiyat faoliyatiga toʻsqinlik qilayotgan ishtirokchini sud orqali chiqarishni talab qilishi mumkin. Ixtiyoriy chiqish va qolganlarning daʼvosi boʻyicha chiqarish turli tartiblardir.

Iqtisodiy protsessual kodeks (IPK) boʻyicha korporativ nizolarni, shu jumladan jismoniy shaxslar qatnashadigan nizolarni iqtisodiy sud koʻradi (IPK, 25-modda). Biroq ulush kiradigan meros yoki er-xotinning umumiy mol-mulkini boʻlish korporativ toifadan ajratilgan (IPK, 30-modda). Nizo uchun ustav, shartnoma, xabarnomalar va yetkazilganlik tasdiqlari, javoblar, Reyestr koʻchirmasi, qiymat hisobi va toʻlov hujjatlari saqlanadi: ular shartlar hamda harakatlar ketma-ketligini tiklashga imkon beradi.

Koʻp beriladigan savollar

MChJ ulushini notariussiz sotish mumkinmi?

Ha, ustav notarial tasdiqlashni talab qilmasa, qonun oddiy yozma shaklni nazarda tutadi (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 21-modda). Lekin notarius yoʻqligi imtiyozli huquq, ustavdagi roziliklar, jamiyatni xabardor qilish va oʻtishni roʻyxatdan oʻtkazishni bekor qilmaydi. Imzolashdan oldin amaldagi ustav, rasmiylashtirilgach esa yangi ulush egasi koʻrsatilgan Reyestr koʻchirmasi tekshiriladi.

Qolganlar qarshi boʻlsa, MChJdan chiqish mumkinmi?

Chiqish huquqi qonun va taʼsis hujjatlari tartibida qolganlarning roziligidan qatʼi nazar (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 9-modda) amalga oshiriladi. Bu ariza kuni darhol toʻlash degani emas: chiqish asosi va sanasi hujjatlashtiriladi, soʻng qiymat va hisob-kitob muddati belgilanadi. Toʻlov miqdori nizosi va chiqishni rasmiylashtirish turli tasdiqlarni talab qiladigan alohida masalalardir.

MChJ dastlabki hissani qaytarishi shartmi?

Chiqishda tegishli hisobot boʻyicha ulushning haqiqiy qiymati hisoblanadi (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 23-modda). U kiritilgan summadan farq qilishi mumkin. Pul oʻrniga mol-mulk berish oluvchining roziligini talab qiladi, shu bois avval kiritilgan obyekt avtomatik qaytarilmaydi. Chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonadagi chet ellik investor uchun yuqorida bayon etilgan bozor qiymati qoidasi alohida qoʻllanadi.

Merosxoʻr avtomatik ravishda MChJ ishtirokchisi boʻladimi?

Meros boʻyicha oʻtish qonunda nazarda tutilgan, biroq ustav qolgan ishtirokchilar roziligini (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun, 21-modda) talab qilishi mumkin. Shuning uchun meros guvohnomasi, ustav boʻyicha rozilik va qayta roʻyxatdan oʻtkazish alohida tekshiriladi. Zarur rozilik rad etilsa, merosxoʻr qonun ruxsat bergan ustav shartiga zid ravishda majburan tarkibga kiritilish oʻrniga jamiyatdan tegishli toʻlovni olish huquqiga ega.

Ulushning butun narxidan JShDS toʻlanadimi?

Olish qiymati tasdiqlangan boʻlsa, sotishdan soliq solinuvchi daromad narxning olish qiymatidan oshgan qismidir (SK, 375-modda). Tasdiqlovchi hujjatlar boʻlmasa, butun sotish narxi daromad deb olinadi. Shu sababli bir xil shartnoma narxi turli soliq bazasini berishi mumkin. Chiqishda toʻlovni tasniflash qoidalari amal qiladi va soliq hisobini sotish shartnomasidan shunchaki koʻchirib boʻlmaydi.