Oʻzbekistonda buxgalteriya hisobida daromadlar va xarajatlar

Tashkilot daromad va xarajatlarni toʻlovdan qatʼi nazar, ular tegishli boʻlgan hisobot davrida (Qonunning 18-moddasi) aks ettiradi. Tushum 2-son BHMS mezonlari (2-son BHMSning 16-bandi) bajarilgandan keyin tan olinadi, xarajatlar esa ishlab chiqarish tannarxi, davr xarajatlari va moliyaviy faoliyat oʻrtasida taqsimlanadi. Har bir yozuvga boshlangʻich hisob hujjati (Qonunning 14-moddasi) asos boʻladi.

Qisqacha:

• Toʻlov faktining oʻzi daromad yoki xarajat tan olinadigan davrni belgilamaydi.
• Xaridordan olingan boʻnak daromad hisoblanmaydi (2-son BHMSning 21-bandi).
• Ishlab chiqarish xarajatlari, davr xarajatlari va moliyaviy xarajatlar alohida hisobga olinadi.
• Boshlangʻich hujjat, hisob registri va inventarizatsiya xoʻjalik operatsiyasini moliyaviy hisobot bilan bogʻlaydi.

Yangilangan: 2026-yil 04-sentyabr

Qaysi standartlar qoʻllaniladi

Aksariyat tijorat tashkilotlari buxgalteriya hisobini Buxgalteriya hisobining milliy standartlari (BHMS) boʻyicha yuritadi, ayrim toifalar uchun esa Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari (MHXS) majburiy. Qonun aktivlar, majburiyatlar, xususiy kapital, rezervlar, daromadlar, xarajatlar, foyda, zararlar va ular harakati bilan bogʻliq operatsiyalarni buxgalteriya hisobi obyektlari (Qonunning 7-moddasi) qatoriga kiritadi.

Aksiyadorlik jamiyatlari va tijorat banklari (PQ-4611-son qarorning 1-bandi), sugʻurta tashkilotlari hamda yirik soliq toʻlovchilar hisob va moliyaviy hisobotni MHXS boʻyicha yuritadi. Jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar uchun quyida bayon etilgan qoʻshimcha oʻtish tartibi amal qiladi. Budjet tashkilotlari, banklar va nobank kredit tashkilotlari 2-son BHMSning umumiy doirasiga kirmaydi: ular uchun maxsus tartibga solish mavjud.

Buxgalteriya hisobi uzluksizlik, ishonchlilik va koʻrsatkichlarning qiyoslanuvchanligi (Qonunning 3-moddasi) tamoyillariga asoslanadi. Har bir operatsiya hujjatlashtiriladi va puldagi bahoda kamida ikkita schyotda ikkiyoqlama yozuv usulida (Qonunning 4-moddasi) aks ettiriladi.

Ushbu maqola hisob siyosatining oʻrnini bosmaydi va moliyaviy hisobot shakllarini batafsil koʻrib chiqmaydi. Hisob siyosati haqidagi maqola tashkilot ichki buyruqda qaysi usullarni mustahkamlashini tushuntiradi. Buxgalteriya hisobi haqidagi material yillik shakllarni tayyorlash hamda BHMS va MHXS oʻrtasida tanlov qilishda kerak boʻladi.

Buxgalteriya hisobida daromad nima

Asosiy xoʻjalik faoliyatidan daromad — bu xususiy kapitalni koʻpaytiradigan aktivlarning koʻpayishi yoki majburiyatlarning kamayishi (2-son BHMSning 3-bandi). Mulk egasining kapitalga badali daromad hisoblanmaydi. Xoʻjalik faoliyatidan daromadlar asosiy va moliyaviy faoliyat (2-son BHMSning 4-bandi) daromadlariga boʻlinadi.

2-son BHMS tovarlar sotish va xizmatlar koʻrsatish (2-son BHMSning 6-bandi), ishlarni bajarish, foizlar, royaltilar va aktivlarni foydalanishga berishdan olinadigan boshqa daromadlarga tatbiq etiladi. Egalar nomidan undiriladigan bilvosita soliqlar va uchinchi shaxslar nomidan olingan summalar daromadga kiritilmaydi (2-son BHMSning 11-bandi). Shu sababli vositachi mijozdan olingan jami summani emas, faqat vositachilik haqini daromad sifatida aks ettiradi.

Daromad olingan yoki olinishi kerak boʻlgan qoplamaning joriy narxlardagi qiymati (2-son BHMSning 12-bandi) boʻyicha baholanadi. Toʻlov sezilarli muddatga kechiktirilsa, joriy qiymat nominal summadan past boʻlishi mumkin, farq esa foizli daromad sifatida tan olinadi.

Tovar sotishdan daromad qachon tan olinadi

Tovar sotishdan tushum 2-son BHMSning barcha shartlari bajarilgandagina aks ettiriladi. Tashkilot quyidagilarni tekshiradi:

• tovarga egalik qilish bilan bogʻliq asosiy xatar va afzalliklar xaridorga oʻtgan;
• sotuvchi sotilgan tovarni boshqarish davomiyligi va samarali nazoratni saqlab qolmagan;
• daromad summasini yetarli darajada asosli ravishda baholash mumkin;
• bitimdan iqtisodiy naf olish ehtimoli mavjud;
• bitim boʻyicha qilingan va kutilayotgan xarajatlarni yetarli darajada asosli ravishda baholash mumkin.

Mezonlar har bir bitimga, zarur boʻlsa, uning alohida qismlariga tatbiq etiladi. Mahsulot narxiga sotishdan keyingi xizmat kiritilgan boʻlsa, xizmat qiymati tovar topshirilgan vaqtda toʻliq tushumga olinmaydi, balki xizmat koʻrsatish davriga (2-son BHMSning 15-bandi) oʻtkaziladi.

Toʻlov va daromadni tan olish boshqa-boshqa hodisalardir. Oldindan toʻlov sotish shartlari bajarilguncha xaridor oldidagi majburiyatni yuzaga keltiradi. Aksincha, tovar topshirilib, mezonlar bajarilgan boʻlsa, toʻlanmagan summa debitorlik qarziga aylanadi. Tushum tan olinganidan keyin uni undirish yuzasidan noaniqlik paydo boʻlsa, undirilmaydigan summa dastlabki tushumni kamaytirish sifatida emas, xarajat sifatida (2-son BHMSning 17-bandi) hisobga olinadi.

Misol. Tashkilot uskunani topshirishdan keyingi xizmat bilan birga sotdi. Uskunaga tegishli qism xatarlar oʻtib, nazorat tugaganidan keyin tan olinadi. Xizmat qiymati majburiyat boʻlib qoladi va xizmat amalda koʻrsatilgan davrlarda daromadga aylanadi. Toʻliq summaning oldindan kelib tushishi bu taqsimotni oʻzgartirmaydi.

Xizmatlar, foizlar va royalti qachon tan olinadi

Xizmat va ishlar boʻyicha daromad hisobot sanasida bitimning tugallanish bosqichiga qarab tan olinadi, agar iqtisodiy naf olish ehtimoli mavjud boʻlsa hamda daromad, bajarilish bosqichi va xarajatlarni yetarli darajada asosli ravishda baholash mumkin boʻlsa. Bu hisob yoki toʻlov sanasi boʻyicha emas, tugallanish bosqichi boʻyicha tan olish (2-son BHMSning 18-bandi) usulidir.

Tugallanish bosqichi uchta usuldan biri (2-son BHMSning 21-bandi) bilan aniqlanadi:

• bajarilgan ishlarni tahlil qilish;
• koʻrsatilgan xizmatlarning umumiy xizmat hajmidagi ulushi;
• shu sanagacha qilingan xarajatlarning bitim boʻyicha umumiy baholangan xarajatlardagi ulushi.

Xizmat shartnomasi natijasini yetarli darajada asosli ravishda baholab boʻlmasa, daromad faqat qoplanadigan xarajatlar summasida (2-son BHMSning 22-bandi) tan olinadi. Xarajatlarning qoplanishi ham ehtimoldan yiroq boʻlsa, daromad tan olinmaydi. Foizlar, royalti va aktivlarni foydalanishga berishdan olinadigan boshqa daromadlar iqtisodiy naf ehtimoli mavjud va summa asosli ravishda baholanadigan boʻlsa, hisoblash usulida bitim shartlariga muvofiq (2-son BHMSning 23–24-bandlari) tan olinadi.

Xarajatlar qanday tasniflanadi

Xarajat tegishli boʻlgan davrda aks ettiriladi, lekin uni hisobdan chiqarish usuli maqsadiga bogʻliq. Xarajatlar tarkibi toʻgʻrisidagi nizom xarajatlarni toʻrtta asosiy guruhga ajratadi: ishlab chiqarish tannarxi, davr xarajatlari, moliyaviy faoliyat boʻyicha xarajatlar va favqulodda zararlar.

Kelgusi davr xarajatlari hozir qilingan, ammo keyingi davrlarga tegishli xarajatlardir. Masalan, qazib olishdagi ayrim tayyorgarlik xarajatlari teng ulushlarda yoki mahsulot hajmiga mutanosib ravishda hisobdan chiqariladi; tanlangan usul hisob siyosatida belgilanadi.

Qarzlar boʻyicha xarajatlar odatda davrning moliyaviy xarajati (24-son BHMSning 9–10-bandlari) sifatida tan olinadi. Tayyorlash uchun ancha vaqt talab qiladigan malakali aktiv bilan bevosita bogʻliq xarajatlar bundan mustasno. Tashkilot bir vaqtda aktiv boʻyicha xarajat qilsa, qarz xarajatiga ega boʻlsa va aktivni foydalanish yoki sotishga tayyorlash ishlarini olib borsa (24-son BHMSning 22-bandi), kapitallashtirish boshlanadi.

Daromad va xarajatlarni qaysi hujjatlar tasdiqlaydi

Boshlangʻich hisob hujjati operatsiya faktini yoki uni amalga oshirish haqidagi farmoyishni qayd etadi. Hujjat operatsiya vaqtida yoki u tugaganidan keyin tuziladi. Hisobot davriga tegishli tashqi hujjat hali olinmagan boʻlsa, tashkilot operatsiyani oʻzi tuzgan tegishli boshlangʻich hujjat asosida hisobga oladi; tashqi hujjat kelgach, yozuv belgilangan tartibda solishtiriladi.

Boshlangʻich hujjatda operatsiya rekvizitlari (Qonunning 14-moddasi) boʻlishi shart:

• tashkilotning nomi;
• hujjatning nomi va raqami, tuzilgan sana va joy;
• operatsiya mazmuni, uning natura va puldagi oʻlchovi;
• masʼul shaxslarni aniqlash imkonini beradigan lavozimlar va imzolar yoki boshqa rekvizitlar.

Boshlangʻich hujjatlardagi maʼlumotlar buxgalteriya hisobi registrlarida jamlanadi. Registrlar elektron shaklda boʻlishi va ikkiyoqlama yozuv usulida yuritilishi mumkin, tasdiqlanmagan tuzatishlar taqiqlanadi (Qonunning 15-moddasi). Boshlangʻich hujjatlar, registrlar va hisobotlar hisobot yilidan keyin kamida besh yil (Qonunning 29-moddasi) saqlanadi.

Buxgalteriya hisobi soliq hisobidan nimasi bilan farq qiladi

Buxgalteriya hisobi moliyaviy natijani BHMS yoki MHXS boʻyicha, soliq hisobi esa soliq bazasini Soliq kodeksi boʻyicha aniqlaydi. Kodeks maxsus qoida belgilamagan boʻlsa, soliq hisobi buxgalteriya hisobi maʼlumotlariga asoslanadi (Soliq kodeksining 76-moddasi).

Foyda soligʻi uchun xarajat iqtisodiy jihatdan asoslangan va hujjatlar bilan tasdiqlangan boʻlishi kerak. Tan olish vaqti yoki usuli farq qilsa, soliq hisob-kitobida Soliq kodeksidagi tartib (Soliq kodeksining 305-moddasi) qoʻllaniladi. Shu sababli buxgalteriya xarajati har doim darhol soliq chegirmasiga aylanmaydi, buxgalteriya daromadiga esa soliq maqsadida tuzatish kiritilishi mumkin.

Turli soliq tartiblari qoʻllanadigan faoliyatlarni bir vaqtda olib boradigan tashkilot alohida hisob yuritadi (Soliq kodeksining 80-moddasi). Daromad va xarajatlar hujjatlar bilan tasdiqlanadi hamda bevosita usulda yoki bevosita ajratish imkonsiz boʻlsa, tushumga mutanosib ravishda taqsimlanadi. Soliq registrlari shakllari, masʼul shaxslar, xarajatlarni taqsimlash, amortizatsiya va alohida hisob usullari soliq hisob siyosatida (Soliq kodeksining 77-moddasi) koʻrsatiladi.

Ushbu maqolada barcha soliqqa tortiladigan daromadlar, chegirilmaydigan xarajatlar va maxsus soliq tuzatishlari sanab oʻtilmaydi. Foyda soligʻi haqidagi maqola qaysi xarajatlar soliq bazasini kamaytirishi va qanday cheklovlar amal qilishini tushuntiradi. U buxgalteriya foydasi shakllantirilgandan keyin kerak boʻladi.

Daromad va xarajatlar hisobotga qanday oʻtadi

Daromad va xarajatlar hisobining yakuni davr foydasi yoki zararini shakllantiradi. Yillik moliyaviy hisobot tarkibiga moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot (Qonunning 22-moddasi), buxgalteriya balansi, pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot, xususiy kapital toʻgʻrisidagi hisobot, izohlar, hisob-kitoblar va tushuntirishlar kiradi.

Tashkilot izohlarda daromadni tan olish siyosati (2-son BHMSning 26-bandi), xizmatlarning tugallanish bosqichini aniqlash usullari hamda sotish, xizmatlar, foizlar, royalti va ayirboshlash operatsiyalaridan olingan daromadlarning muhim toifalari summalarini yoritadi. Bu hisobot koʻrsatkichlarini hisob siyosati va registrlar bilan solishtirish imkonini beradi.

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• 2025-yil 15-sentabrdagi PQ-282-son qaror Jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar toifasini joriy etdi. Ularning reyestri 2026-yil 1-yanvardan elektron shaklda yuritiladi; reyestrga kiritilgan tashkilot keyingi yilning 1-yanvaridan MHXSga oʻtadi va ikkinchi yil yakunida MHXS boʻyicha hisobotni auditorlik xulosasi bilan eʼlon qiladi. MHXSga ixtiyoriy oʻtgan yuridik shaxs keyingi hisobot yilida 1-martgacha xabarnoma yuboradi.
• 2026-yil 26-iyundagi 384-son buyruq, 2026-yil 24-iyulda 3400-2-son bilan roʻyxatdan oʻtkazilib, IAS 1, IAS 7, IAS 12, IAS 21, IFRS 1, IFRS 7 va IFRS 16 ga kiritilgan oʻzgartirishlarni qoʻllash uchun tan oldi. Buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan kuchga kirgan va MHXS boʻyicha hisobot tuzadigan tashkilotlarga taalluqli.

Davrni yopishdan oldin hisobni qanday tekshirish kerak

Davrni yopishdan oldin tashkilot shartnomalar, boshlangʻich hujjatlar, registrlar va schyotlar aylanmasini solishtiradi; boʻnaklarni daromaddan ajratadi; tovarlar boʻyicha xatarlar oʻtishini va xizmatlarning bajarilish bosqichini tekshiradi; xarajatlarni aktivlar, tannarx va davr xarajatlari oʻrtasida taqsimlaydi; buxgalteriya va soliq farqlarini hisoblaydi.

Hisob maʼlumotlarining toʻgʻriligi aktivlar va majburiyatlarni majburiy inventarizatsiyadan oʻtkazish (Qonunning 16-moddasi) bilan tasdiqlanadi. Tashkilot rahbari buxgalteriya hisobini tashkil etish (Qonunning 11-moddasi), hisob siyosati, ichki nazorat, maʼlumotlarning toʻliqligi, hujjatlarni saqlash, hisobot va hisob-kitoblarning oʻz vaqtida bajarilishi uchun javob beradi.

Majburiyatlarni bajarmaslik, hisob maʼlumotlarining notoʻgʻriligi yoki inventarizatsiyani oʻtkazmaslik mansabdor shaxsga BHMning 1.320.000–3.080.000 miqdorida jarima (MJtKning 175¹-moddasi) solishga sabab boʻladi. Huquqbuzarlik bir yil ichida takror sodir etilsa, jarima 3.080.000–4.400.000 miqdorida boʻladi. BHM — bazaviy hisoblash miqdori; amaldagi tahrir sanksiyani masʼul mansabdor shaxsga qoʻllaydi.

Misol. Amaldagi BHM boʻyicha birinchi jarimaning quyi va yuqori chegarasi quyidagicha hisoblanadi: 440.000 × 3 = 1.320.000; 440.000 × 7 = 3.080.000. Takroriy huquqbuzarlik uchun oraliq: 440.000 × 7 = 3.080.000; 440.000 × 10 = 4.400.000. Sahifadagi tokenlar amaldagi BHM summasini avtomatik ravishda qoʻyadi.

Koʻp beriladigan savollar

Xaridordan olingan boʻnak daromad hisoblanadimi?

Yoʻq. Boʻnak tovar yetkazib berish, ish bajarish yoki xizmat koʻrsatish majburiyatini yuzaga keltiradi. Daromad tegishli operatsiyani tan olish mezonlari bajarilgandan keyin paydo boʻladi: tovar boʻyicha asosiy xatar va afzalliklar oʻtib, nazorat tugaganidan keyin; xizmat boʻyicha esa asoslangan tugallanish bosqichiga qarab. Shu sababli pulning kelib tushishi va tushumni tan olish turli hisobot davrlariga toʻgʻri kelishi mumkin.

Yetkazib beruvchi hujjatisiz xarajatni hisobga olish mumkinmi?

Operatsiya hisobot davriga tegishli, lekin tasdiqlovchi hujjat hali kelmagan boʻlsa, Qonun uni tashkilot tuzgan tegishli boshlangʻich hujjat asosida aks ettirishga imkon beradi. Hujjatda majburiy rekvizitlar, operatsiya mazmuni va puldagi baho boʻlishi kerak. Yetkazib beruvchi hujjati kelgach, yozuv solishtiriladi va zarur boʻlsa, hujjatlar aylanishi tartibida tuzatiladi. Soliq chegirmasi uchun Soliq kodeksining tasdiqlovchi hujjatlarga doir talablari alohida tekshiriladi.

Undirilmaydigan debitorlik qarzi tushumni kamaytiradimi?

Har doim ham emas. Tushum allaqachon tan olingan va keyin uni undirish boʻyicha noaniqlik yuzaga kelgan boʻlsa, undirilmaydigan summa dastlab tan olingan daromadga tuzatish sifatida emas, xarajat sifatida aks ettiriladi. Tovarni qaytarish, narxni oʻzgartirish, chegirma yoki xizmatdan voz kechish boshqa hodisalardir; ularning buxgalteriya va soliq hisobi hujjatlar hamda tegishli davr qoidalari boʻyicha aniqlanadi.

Buxgalteriya xarajati va soliq chegirmasi bir xilmi?

Har doim ham bir xil emas. Buxgalteriya xarajati BHMS yoki MHXS boʻyicha, soliq chegirmasi esa Soliq kodeksi boʻyicha tan olinadi. Kodeks boshqa sanani belgilashi, chegirmani cheklashi yoki taqiqlashi mumkin. Shu sababli tashkilot avval buxgalteriya natijasini shakllantiradi, keyin soliq registrlarida tuzatishlarni aks ettiradi. Turli soliq tartiblari yoki maqsadli moliyalashtirishda alohida hisob talab etilishi mumkin.