Pul va mol-mulkni qanday undirish

Sud qarorining oʻzi pulni olib bermaydi. Undiruvchiga ijro hujjati, Majburiy ijro byurosi harakatlari ustidan nazorat, hisobvaraqlar va mol-mulkni tez topish, korxona “boʻsh” boʻlsa esa debitorlik qarzi, kafil, rahbar yoki toʻlovga qobiliyatsizlik ishiga oʻtish kerak. Qarzdor hisobvaraq xatlanganda nima boʻlishini, toʻlovlar navbatini va kechikish narxini tushunishi lozim.

Qisqacha:

• Ijro ishi bir ish kuni ichida qoʻzgʻatiladi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 23-moddasi), ixtiyoriy ijro muddati esa 15 kundan oshmaydi.
• Undiruvchi hisobvaraqni bilsa, ijro hujjatini bevosita bankka berishi mumkin (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 4-moddasi).
• Pul yetishmasa, undiruv puldan debitorlik qarzi, mulkiy huquqlar va mol-mulkka oʻtadi; ayrim aktivlar E-AUKSION orqali sotiladi.
• Ixtiyoriy muddatdan keyin pulga oid ijro yigʻimi, odatda, 440.000.000 chegaraga qarab summaning 5 yoki 2 foizini tashkil etadi.
• Undiruvchi uchun “mol-mulkni topish” haqidagi bitta soʻrov kifoya qilmaydi: hisobvaraqlar, debitorlar, reyestrlar, auksionlar va boshqa majbur shaxslar izchil tekshirilishi kerak.

Yangilangan: 2026-yil 05-sentyabr

Suddan keyin amaliy undirishni qanday boshlash kerak

Amaliy bosqich ijro hujjatini toʻgʻri taqdim etish va undiruvchining aniq iltimosnomalaridan boshlanadi. Qonun undiruvni pul va ashyolarga, uchinchi shaxslardagi mol-mulkka, debitorlik qarziga, ayrim mulkiy huquqlarga, ish haqi va boshqa daromadlarga qaratishga ruxsat beradi. Bu har bir ishda avtomatik ketma-ketlik emas, balki ijro choralarining roʻyxati (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 46-moddasi).

Sud hujjati asosida berilgan ijro varaqasi, odatda, uch yil ichida taqdim etilishi mumkin (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 27-moddasi). Hujjat kelib tushgach, davlat ijrochisi ijro ishini qoʻzgʻatish toʻgʻrisida qaror chiqaradi. Unda 15 kungacha ixtiyoriy ijro muddati koʻrsatiladi, bu muddatdan keyin majburiy choralar boshlanadi hamda ijro yigʻimi va xarajatlar qoʻshiladi.

Majburiy harakatlar uchun ixtiyoriy muddat tugaganidan keyin ikki oygacha moʻljal belgilangan (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 30-moddasi). Kechiktirish, boʻlib-boʻlib ijro etish, toʻxtatib turish, mutaxassis baholashi va mol-mulkni sotish davri bu muddatga kirmaydi. Ikki oy oʻtishi qarzni tugatmaydi va ijro ishini yopmaydi.

Undiruvchi va qarzdor ish materiallari bilan tanishishi, nusxalar olishi, hujjatlar hamda iltimosnomalar taqdim etishi, ijro harakatlarida qatnashishi, tushuntirish berishi va davlat ijrochisi ustidan shikoyat qilishi mumkin. Ushbu protsessual huquqlar (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 11-moddasi) vaʼdalarni emas, qarorlar, soʻrovlar, banklar va reyestrlar javoblari, xatlov dalolatnomalari, baholash hisoboti hamda auksion hujjatlarini tekshirish imkonini beradi.

Amaliy nazoratni bosqichlar boʻyicha yuritish mumkin:

Ushbu maqola ijro hujjati allaqachon olingan bosqichdan boshlanadi. Dalillarni tayyorlash, ish yuritish turini tanlash va ijro varaqasini olish iqtisodiy sudga daʼvo haqidagi maqolada tushuntirilgan. U davlat ijrochisiga murojaat qilishdan oldin kerak boʻladi.

Hisobvaraqlar qanday xatlanadi va inkasso qanday ishlaydi

Pul undiruv qaratiladigan birinchi obyekt hisoblanadi. Undiruvchi qarzdorning banki va hisobvaragʻini bilsa, Byuroda alohida ijro ishi boshlanishini kutmay, pul undirish haqidagi ijro hujjatini shu bankka berishi mumkin. Bank keyingi ish kunidan kechiktirmay mavjud summani hisobdan chiqarishi yoki mablagʻ yetishmagani sababli hujjat toʻliq yoxud qisman bajarilmaganini qayd etishi shart.

Byuro orqali imkoniyatlar kengroq: davlat ijrochisi axborot olishi, pul va qimmatliklarni xatlashi hamda qarzdor va uning debitorlari hisobvaraqlariga inkasso topshiriqnomalarini qoʻyishi mumkin (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 84-moddasi). Hisobvaraq nomaʼlum boʻlsa, bank soʻrov asosida xatlash mumkin boʻlgan hisobvaraqni aniqlaydi va keyingi ish kunidan kechiktirmay u haqida xabar beradi.

Pul yetarli boʻlmasa, davlat ijrochisi qarz toʻliq yopilguniga qadar hisobvaraqlarning chiqim qismiga xatlov qoʻyadi. Bank qarorni darhol bajarishi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 47-moddasi), hisobvaraqlar rekvizitlari va xatlangan mablagʻ summasini bildirishi shart. Bloklangan summa ijro hujjati, ijro yigʻimi, davlat ijrochisi jarimalari va tasdiqlangan xarajatlarni qoplashi kerak, ulardan ortiq ixtiyoriy summa emas.

Oddiy jismoniy shaxsning hisobvaraqlarida 680.000 saqlanadi. Bu himoya jismoniy shaxsning yakka tartibdagi tadbirkor sifatidagi hisobvaraqlariga va aliment undirishga tatbiq etilmaydi. Mablagʻ undiruv qaratilishi mumkin boʻlmagan toʻlovlardan kelgan boʻlsa, qarzdor bank va davlat ijrochisiga tushum manbasini tasdiqlovchi hujjatlarni darhol taqdim etishi lozim.

Korxona kassasidagi pul olib qoʻyilishi, bank hisobvaraqlaridagi mablagʻ esa xatlanishi mumkin. Olib qoʻyilgan summa undiruvchiga oʻtkaziladi, yigʻim va xarajatlar alohida hisobga olinadi. Ushbu korxonaga oid tartib (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 58-moddasi) kassa yoki ikkinchi hisobvaraqni “koʻrinmas” aktiv deb hisoblashga yoʻl qoʻymaydi.

Qarz soʻmda ifodalangan, pul esa chet el valyutasida topilgan boʻlsa, davlat ijrochisi bankka qarz, yigʻim, jarima va xarajatlarni qoplash uchun zarur hajmdagi valyutani sotishni buyuradi. Kamroq summa ijro uchun yetarli boʻlsa, bu butun hisobvaraqni ayirboshlash degani emas (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 48-moddasi).

Bank hujjatni bajarishi shart, qoidabuzarlik esa alohida javobgarlik xavfini tugʻdiradi. Iqtisodiy sud bankka summaning 50 foizigacha jarima solishi mumkin (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 81-moddasi). Shu sababli undiruvchi hujjat berilgan sana, kirim raqami va bank javobini yozma qayd etishi kerak.

Qarzdor xatlangan hisobvaraq va kartoteka bilan qanday ishlaydi

Hisobvaraq xatlovi va kartoteka bir narsa emas. Xatlov davlat ijrochisi qarori doirasida chiqim operatsiyalarini cheklaydi. Amaliyotda “2-son kartoteka” mablagʻ yetishmaganda yuzaga keladigan bajarilmagan hisob-kitob hujjatlari navbatini anglatadi; huquqiy navbatni Fuqarolik kodeksi belgilaydi.

Pul barcha hujjatlarga yetsa, bank kalendar navbatni qoʻllaydi. Pul yetishmasa, uchta hisobdan chiqarish navbati amal qiladi (Fuqarolik kodeksining 784-moddasi):

Kechiktirib boʻlmaydigan ishlab chiqarish ehtiyojlari qonunchilikda belgilangan miqdorda kalendar navbatidan tashqari toʻlanadi. Bu direktor istalgan toʻlovni erkin tanlaydi degani emas: bank toʻlov maqsadi, hujjatlar, ruxsat etilgan summa va amaldagi cheklovlarni tekshiradi.

Ijro yigʻimi asosiy talabning navbatiga amal qiladi. Nomulkiy hujjat boʻyicha hamda sotilmagan mol-mulk undiruvchiga topshirilganda u birinchi navbatga tenglashtiriladi; bu qoida hisobvaraqdan chiqarishga ham bevosita tatbiq etilgan (Ijro yigʻimi toʻgʻrisidagi nizomning 5-bandi).

Korxonaning xatlangan hisobvaraq bilan ishlashi uchta harakatga tayanadi: qaror va bank koʻchirmasini olish, xatlangan summani qolgan qarz bilan solishtirish va tushumlarni huquqiy rejimiga qarab hujjatlar bilan ajratish. Boʻlib-boʻlib toʻlash haqidagi iltimosnomaning oʻzi xatlovni yechmaydi. Ijroni kechiktirishda esa xatlov faqat kechiktirish haqidagi qarorda bu bevosita koʻrsatilgan boʻlsa yechiladi.

Mol-mulk va debitorlik qarzini qanday topish kerak

Undiruvchi tekshiriladigan manbalarni koʻrsatsa, qidiruv samaraliroq boʻladi: avtomobillar, kadastr obyektlari, ulushlar, uskunalar, tovarlar, kassa, ijaradagi binolar, tovar belgilari, debitorlar va qarzdorning oʻzi undiruvchi boʻlgan boshqa ijro ishlari. Ichki ishlar va kadastr organlari avtomobil hamda koʻchmas mulk haqidagi maʼlumotni uch kun ichida beradi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 21-moddasi), banklar esa oʻz axborot tizimida hisobvaraqni qidiradi.

Oddiy pul qarzi boʻyicha qarzdor yoki uning mol-mulkini rasmiy qidirish xarajatlarini undiruvchi oldindan toʻlashga rozi boʻlishi talab qilinishi mumkin. Keyin tasdiqlangan xarajatlarni qarzdordan undirish mumkin. Qidirishni rad etish haqidagi qaror va xarajatlar hisob-kitobi ustidan shikoyat qilish mumkin (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 42-moddasi).

Huquq ham aktiv boʻlishi mumkin. Undiruv koʻchmas mulkni uzoq muddatli ijaraga olish huquqiga, yer uchastkasiga boʻlgan huquqqa, mutlaq huquqlarga va litsenziatning intellektual faoliyat natijasidan foydalanish huquqiga qaratilishi mumkin. Qonun ushbu mulkiy huquqlarni alohida sanaydi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 48-4-moddasi).

Debitorlik qarzi ishlab turgan, ammo “boʻsh” korxonaning eng tez undiriladigan aktivi boʻlishi mumkin. Davlat ijrochisi debitorning qarzdor oldidagi qarzi doirasida uning hisobvaragʻiga inkasso qoʻyishi mumkin. Yetkazib berish, ish, xizmat yoki ijaradan kelib chiqqan qarz uchun uch oydan eski boʻlmagan solishtirma dalolatnoma kerak. Debitor uni asossiz imzolamasa, qarzdor bir tomonlama dalolatnoma va birlamchi hujjatlarni taqdim etishi mumkin. Debitor bildirishnomaga uch kun ichida javob berishi shart (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 48-5-moddasi).

Undiruvchi iltimosnomadagi maʼlumotni uch ustunga ajratgani maʼqul: aktiv, tegishlilik dalili va davlat ijrochisidan soʻralayotgan harakat. Masalan: “avtomobil — roʻyxatdan oʻtkazish maʼlumotlari — soʻrov va qayta roʻyxatdan oʻtkazishni taqiqlash”; “debitor — shartnoma, hisobvaraq-faktura, solishtirma dalolatnoma — bildirishnoma va inkasso”; “boshqa shaxs omboridagi tovar — yukxatlar — koʻzdan kechirish va uchinchi shaxsdagi mol-mulkni xatlash”.

Mol-mulk qanday xatlanadi, baholanadi va sotiladi

Pul yetishmaganda undiruv korxonaning boshqa mol-mulkiga, u qayerda turgani va undan amalda kim foydalanishidan qatʼi nazar, qaratiladi. Mol-mulk qarzdorga tegishli boʻlsa hamda muomaladan chiqarilmagan yoki muomalada boʻlishi cheklanmagan boʻlsa, xatlanadi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 59-moddasi).

Xatlov mol-mulkni roʻyxatga olish, uni tasarruf etishni taqiqlash, zarur boʻlsa foydalanishni cheklash, olib qoʻyish yoki saqlashga topshirishni oʻz ichiga oladi. Sotish uchun odatiy olib qoʻyish uch kundan oldin amalga oshirilmaydi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 53-moddasi), biroq pul, valyuta, qimmatli qogʻozlar va qimmatbaho buyumlar roʻyxatga olinganda majburiy olib qoʻyiladi.

Mol-mulk bozor qiymatida baholanadi. Baholovchi tashkilotsiz davlat ijrochisi avtomobildan tashqari, qiymati 8.800.000 gacha boʻlgan alohida koʻchar ashyoning kelishilgan narxini belgilashi mumkin, agar bunday ashyolarning jami qiymati 44.000.000 dan oshmasa. Baholash natijasi taraflarga uch ish kuni ichida yuboriladi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 54-moddasi); xabardor qilingandan keyin 10 kun ichida sudda nizolashish mumkin.

Jismoniy shaxsning barcha mol-mulkiga undiruv qaratib boʻlmaydi. Qarzdor yoki uning oila aʼzolari doimiy yashaydigan yagona uy, odatda, himoyalangan. Ammo ijro hujjatida undiruv aynan shu uyga qaratilgan yoki uy garovga qoʻyilgan boʻlsa, himoya amal qilmaydi. Sud oilaga odatiy hayot uchun yetarli qismini qoldirib, ajratish mumkin boʻlgan qismga undiruv qaratishga ham ruxsat berishi mumkin. Qonun zarur uy-roʻzgʻor buyumlarini ham himoya qiladi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 52-moddasi).

Sogʻliqqa zarar yoki boquvchining vafoti, bola tugʻilishi, aliment, homiladorlik va tugʻish, dafn, bola parvarishi, xizmat safari, boshqa ishga oʻtkazish hamda ishdan boʻshatish nafaqasi bilan bogʻliq toʻlovlar alohida himoyalangan. Jismoniy shaxsga himoyalangan toʻlovlar roʻyxati (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 69-moddasi) tushum manbasini tasdiqlash uchun kerak: bank tushumni koʻradi, lekin uning turini tasdiqlovchi hujjatni, odatda, qarzdorning oʻzi tezroq taqdim etadi.

Ish haqi davriy toʻlovlarda, kichik talabda yoki mol-mulk yoʻq yoxud yetarli boʻlmaganda undiruv manbasiga aylanadi. Ish beruvchi ushlab qolingan summani ish haqi toʻlanganidan keyin uch kun ichida undiruvchiga oʻtkazadi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 64-moddasi). Odatdagi chegara soliqlardan keyingi summaning 50 foizidan oshmaydi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 66-moddasi); aliment qarzi va axloq tuzatish ishlarida chegara 70 foizga yetadi.

Misol. Soliqlardan keyin xodimga 10 000 000 soʻm hisoblangan. Oddiy pul qarzi boʻyicha bir oylik eng koʻp ushlab qolish 10 000 000 × 50% = 5 000 000 soʻm; xodimda kamida 5 000 000 soʻm qoladi. Qarz qoldigʻi bu chegaradan kam boʻlsa, amaldagi ushlab qolish ham kamroq boʻlishi mumkin.

Elektron auksionda nima boʻladi

Xatlangan mol-mulk, odatda, ikki oy ichida realizatsiya qilinishi kerak (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 56-moddasi). Avtomobillar, koʻchmas mulk, yerga boʻlgan huquqlar, tugallanmagan qurilish, koʻchmas mulkni uzoq muddatli ijaraga olish huquqi va ayrim intellektual huquqlar vakolatli elektron onlayn-auksion operatori orqali sotiladi. Boshqa ashyolar shartnoma-komissiya asosida ham sotilishi mumkin.

Elektron auksion haqidagi eʼlon kamida 30 kun oldin joylashtiriladi (2017-yil 27-iyuldagi PQ-3149-son qarorning 1-bandi). Dastlabki auksion baholangan qiymatdan oshirib borish, takroriy auksion esa pasaytirib borish usulida oʻtadi; qatnashish uchun elektron ariza va zakalat beriladi. Davlat ijrochisi elektron auksionda sotilmagan mol-mulk narxini oʻzi alohida pasaytira olmaydi.

Oddiy mol-mulk takroriy auksionda sotilmasa, davlat ijrochisi undiruvchiga uni baholangan narxdan 10 foiz past narxda oʻzida qoldirishni taklif qiladi. Aynan undirilayotgan qarzni taʼminlagan mol-mulk boʻyicha taklif takroriy sotuv boshlangʻich narxidan 25 foiz past hisoblanadi. Undiruvchi 10 ish kuni ichida javob berishi shart. Mol-mulk qiymati qarzdan yuqori boʻlsa, farq Byuroning depozit hisobvaragʻiga kiritiladi.

Misol. Garovga qoʻyilmagan uskuna 100 000 000 soʻmga baholangan va takroriy auksionda sotilmagan. Undiruvchiga taklif 100 000 000 − 10% = 90 000 000 soʻm boʻladi. Qarz qoldigʻi 75 000 000 soʻm boʻlsa, uskunani olish uchun undiruvchi 15 000 000 soʻm farqni oʻtkazadi. Taʼminot mol-mulki uchun hisob dastlabki bahodan emas, takroriy auksionning boshlangʻich narxidan qilinadi: 100 000 000 soʻmlik bazada taklif 75 000 000 soʻm boʻladi.

Rad etish har doim betaraf oqibat bermaydi. Undiruvchi sotilmagan mol-mulkni qabul qilmasa va qarzdorning boshqa aktivi boʻlmasa, ijro hujjati qaytarilishi mumkin. Shu sababli javob berishdan oldin rasmiy chegirmadan tashqari likvidlik, cheklovlar, roʻyxatdan oʻtkazish, saqlash va keyinchalik sotish xarajatlarini baholash lozim.

Pul qanday taqsimlanadi va ijro yigʻimi qanday hisoblanadi

Undirilgan summa toʻliq bitta undiruvchiga oʻtkazilmaydi. Avval davlat ijrochisi jarimalari va hujjatlar bilan tasdiqlangan xarajatlar qoplanadi. Qolgan pul amalda undirilgan summaga mutanosib ravishda undiruvchi va ijro yigʻimiga yoʻnaltiriladi, ortiqcha qismi esa qarzdorga qaytariladi. Ushbu taqsimlash tartibi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 78-moddasi) sotuv tushumiga ham tatbiq etiladi.

Xarajatlarga mol-mulkni tashish, saqlash va sotish, mutaxassislar hamda tarjimonlar, pul joʻnatish, qidiruv va boshqa zarur harakatlar kiradi. Ularning barchasi hujjatlar bilan tasdiqlanishi shart (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 75-moddasi). Undiruvchi zarur harakat uchun oldindan pul berishi mumkin, biroq bu tasdiqlanmagan xarajatni qarzdorning qarziga aylantirmaydi.

Bitta qarzdorga qarshi bir nechta ish yigʻma ijro ishiga birlashtiriladi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 25-1-moddasi). Pul yetishmasa, har bir keyingi navbat oldingi navbatdan soʻng mablagʻ oladi, bitta navbat ichida esa summa talablarga mutanosib taqsimlanadi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 79-moddasi).

Bu oltita navbat (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 80-moddasi). Garovsiz oddiy shartnoma kreditori budjet yoki ish haqi bilan teng raqobat qilmaydi: u oldingi navbatlar qoplangandan keyingina pul oladi.

Ijro yigʻimi majburiy harakatlar uchun undiriladi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 77-1-moddasi) va alohida ish qoʻzgʻatishni talab qilmaydi. Pulga oid hujjat boʻyicha stavka summa 440.000.000 gacha boʻlsa 5 foiz, bu chegaradan oshsa 2 foizdir. Nomulkiy hujjat boʻyicha yigʻim jismoniy shaxs uchun 2.200.000, korxona uchun 4.400.000 ga teng.

Misol. 100 000 000 soʻm undirilganda 440.000.000 chegaradan oshilmaydi: yigʻim 100 000 000 × 5% = 5 000 000 soʻm. 600 000 000 soʻm undirilganda chegara oshadi: yigʻim 600 000 000 × 2% = 12 000 000 soʻm. Yigʻim asosiy qarzga qoʻshiladi, lekin pul hujjati boʻyicha amalda olingan summaga mutanosib undiriladi.

Yigʻim toʻgʻrisidagi qaror ixtiyoriy muddat tugaganidan keyingi kuni chiqariladi. Yigʻim budjet tashkilotlaridan, davriy toʻlovlar boʻyicha, mol-mulk davlat daromadiga oʻtkazilganda hamda undiruvdan himoyalangan mol-mulk yoki toʻlovlardan undirilmaydi. Asosiy hujjat bekor qilinganda yoki oʻzgartirilganda, yigʻim xato yoxud ortiqcha toʻlanganda uni qaytarish mumkin; ariza uch yildan kechiktirmay beriladi (Ijro yigʻimi toʻgʻrisidagi nizomning 16-bandi).

Qachon direktor yoki kafildan undirish mumkin

Korxona qarzini avtomatik ravishda direktorga oʻtkazib boʻlmaydi. Korxona oʻz mol-mulki bilan javob beradi, ishtirokchi, direktor va boshqa boshqaruvchi shaxs esa umumiy qoida boʻyicha uning qarzi uchun javob bermaydi (Fuqarolik kodeksining 48-moddasi). Kafillik, tashkiliy-huquqiy shaklga oid maxsus javobgarlik yoki subsidiar javobgarlikning isbotlangan asoslari kerak.

Direktor kafillikni imzolagan boʻlsa, uning holatini shartnoma belgilaydi. Umumiy qoida boʻyicha kafil va qarzdor, agar shartnomada subsidiar javobgarlik belgilanmagan boʻlsa, foizlar, sud xarajatlari va qoidabuzarlikdan kelgan zararlarni ham qoʻshgan holda solidar hamda teng hajmda javob beradi (Fuqarolik kodeksining 293-moddasi).

Qonun yuridik shaxs mulkdorlari yoki ishtirokchilarining mol-mulkiga faqat sud hujjati asosida va maxsus shartlarda oʻtishga ruxsat beradi. Xususiy korxona, muassasa, fermer yoki dehqon xoʻjaligi, ishlab chiqarish kooperativi va ayrim shirkatlarda ijro etish usuli oʻzgartiriladi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 48-3-moddasi). Bu qoidani huquqiy asosni tekshirmasdan oddiy masʼuliyati cheklangan jamiyat ishtirokchisiga tatbiq etib boʻlmaydi.

Bir kreditorga toʻlash boshqalar bilan hisob-kitobni imkonsiz qilsa, undiruv faoliyatni toʻxtatsa yoki boshqa kreditorlar talablarini qondirmaslik xavfini tugʻdirsa, rahbar toʻlovga qobiliyatsizlik haqida ariza berishi shart. Muddat holat yuzaga kelganidan keyin bir oydan kechiktirmay belgilanadi (Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 9-moddasi). Ariza berilmagani uchun rahbar, tugatuvchi yoki tugatish komissiyasi aʼzolari muddat oʻtganidan keyin paydo boʻlgan majburiyatlar boʻyicha subsidiar javobgar boʻladi (Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 10-moddasi).

Toʻlovga qobiliyatsizlik boshqaruvchi shaxsning gʻayriqonuniy harakatlari — aktivlarni chiqarish, zararli bitimlar, benefitsiar va affillangan shaxslarning birgalikdagi harakatlari yoki boshqa isbotlangan xatti-harakat tufayli yuzaga kelgan boʻlsa, kengroq yoʻl qoʻllanadi. Javobgarlik miqdori, odatda, talablar va mol-mulk farqiga teng (Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 70-moddasi); bir nechta aybdor shaxs solidar javob berishi mumkin.

Ariza asoslar maʼlum boʻlgan kundan uch yil ichida beriladi (Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 71-moddasi), biroq tugatishga doir ish yuritish tugaganidan keyin uch yildan kechiktirilmaydi. Sud hujjatidan soʻng kreditor alohida ijro ishini talab qilishi mumkin (Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 75-moddasi). Ish tugagan boʻlsa ham, talabi toʻliq qondirilmagan kreditor subsidiar javobgarlik haqida ish doirasidan tashqarida keyin murojaat qilish huquqini saqlaydi (Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 76-moddasi).

Undiruv toʻlovga qobiliyatsizlik ishiga qanday oʻtadi

Toʻlovga qobiliyatsizlik yakka tartibdagi ijroni takrorlash uchun emas, aktivlarni jamoaviy qidirish va taqsimlash uchun kerak. Oddiy korxona uchun vaqtinchalik belgi majburiyatlarning kamida uch oy bajarilmasligidir (Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 5-moddasi). Doimiy toʻlovga qobiliyatsizlik majburiyatlar belgilangan hisobot sanalaridagi aktivlar qiymatidan oshganda aniqlanadi.

Kuzatuv joriy etilishi bilan mulkiy hujjatlarni ijro etish, asosan, toʻxtatib turiladi. Qonundagi istisnolardan tashqari pul talablari faqat ish doirasida taqdim etiladi. Bu jamoaviy tartib (Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 79-moddasi), shuning uchun reyestrni alohida inkasso bilan chetlab oʻtish, odatda, ustunlik bermaydi.

Birinchi kreditorlar yigʻilishida qatnashish uchun kreditor eʼlondan keyin 30 kun ichida talabini bildiradi (Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 87-moddasi). Hujjatlar sud, qarzdor va muvaqqat boshqaruvchiga yuboriladi, ularga sud hujjati yoki boshqa dalillar ilova qilinadi. Muddatni oʻtkazish talabni har doim yoʻq qilmaydi, lekin birinchi yigʻilishga oʻz vaqtida taʼsir qilish imkonini yoʻqotadi va hisob-kitobni kechiktirishi mumkin.

Ishning asosiy afzalligi chiqarilgan aktivlarni qaytarish imkonidir. Ish qoʻzgʻatilishidan oldingi uch yilda mol-mulk past narxda, bepul, aniq yomonroq shartlarda yoki bitta kreditorga ustunlik bilan berilgan boʻlsa, bitimlar nizolashilishi mumkin. Qonun maxsus uch yillik davrni belgilaydi (Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 63-moddasi).

Zarar yetkazgan manfaatdor shaxs bilan bitimlar va ariza qabul qilingandan keyingi imtiyozli toʻlovlar alohida nizolashiladi. Ularning maxsus asoslari (Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 64-moddasi) kreditorga ustunlik shartlari bilan toʻldiriladi (Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 65-moddasi). Daʼvoni boshqaruvchi, shuningdek reyestrga kiritilgan bitta yoki bir nechta kreditor berishi mumkin. Ushbu kreditor huquqi (Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 68-moddasi) tartib-taomilni hisobotni passiv kutishdan ajratadi.

Tugatish boshqaruvchisi inventarizatsiya oʻtkazadi, debitorlik qarzini undiradi, uchinchi shaxslardagi mol-mulkni izlaydi va qaytaradi hamda subsidiar qarzdorlarga talab qoʻyadi. Ushbu boshqaruvchi majburiyatlari (Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 144-moddasi) kreditorga yigʻilish va sudga aniq savollar qoʻyish imkonini beradi.

Korxona bankrot deb topilgach, davlat ijrochisi alohida ishlarning koʻpini tamomlaydi, oʻz xatlovlarini yechadi va hujjatlarni uch ish kuni ichida tugatuvchiga topshiradi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 62-moddasi). Oddiy taʼminlanmagan tijorat qarzi tugatishda qonunda koʻrsatilgan boshqa talablar bilan ikkinchi navbatga kiradi (Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 150-moddasi); garovli kreditor avval garov predmetidan tushgan pulni oladi.

Asosiy xavf shundaki, mol-mulk yetishmagani sababli qondirilmagan talablar hisob-kitob tugagach qoplangan deb hisoblanadi (Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 154-moddasi). Shuning uchun bankrotlik yashirilgan aktivlar, debitorlik qarzi, nizolashiladigan bitimlar yoki subsidiar javobgarlikni kutish uchun asos boʻlganda maʼnoli, natijasiz ijro ishining rasmiy davomi sifatida emas.

Bu yerda bankrotlik faqat qarz ijroga topshirilgandan keyin undiruvchi vositasi sifatida koʻriladi. Korxona va jismoniy shaxs uchun barcha belgilar, tartib-taomillar, xarajatlar va oqibatlar bankrotlik va tugatish haqidagi maqolada yoritilgan. Uni iqtisodiy sudga alohida ariza berishdan oldin oʻqish kerak.

Qarzdor ortiqcha xatlovni qanday yechadi va ijrochi ustidan shikoyat qiladi

Qarzdor qonuniy kuchga kirgan qarzning mavjudligini emas, aniq ijro qoidabuzarligini nizolashi kerak: zarur summadan ortiq xatlov, himoyalangan toʻlovni bloklash, boshqa shaxs mol-mulkini kiritish, baholash haqida xabar bermaslik, navbatni buzish yoki toʻliq toʻlovdan keyingi harakatsizlik. Shikoyat xabar berilgandan yoki qoidabuzarlik maʼlum boʻlganidan keyin davlat ijrochisi joylashgan yerdagi maʼmuriy sudga yoxud yuqori turuvchi organga 10 kun ichida beriladi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 86-1-moddasi).

Shikoyat hisobdan chiqarish yoki auksionni har doim avtomatik toʻxtatmaydi. Shikoyat berilishi toʻxtatib turishni soʻrash imkonini beradi, chunki qonun uni mumkin boʻlgan asos deb belgilaydi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 35-moddasi). Ijro ishi aynan shikoyat sababli toʻxtatilsa, u shikoyat koʻrib chiqilguniga qadar toʻxtab turadi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 36-moddasi).

Uchinchi shaxs mol-mulki roʻyxatga olingan boʻlsa, mulkdor yoki qonuniy egasi mol-mulkni xatlovdan ozod qilish haqida daʼvo beradi. Daʼvo qabul qilingach, nizoli ashyo boʻyicha ijro harakatlari toʻxtatiladi, lekin qarzdorning ish haqi va boshqa daromadlariga undiruv davom etadi. Eganing ushbu talabi qarzdorning oddiy shikoyati bilan almashtirilmaydi.

Toʻlay olmaslik va qasddan boʻyin tovlash boshqa-boshqa holatlardir. Pulga oid hujjatni ixtiyoriy muddatdan keyin uzrsiz bajarmaslik maʼmuriy jarimaga olib kelishi mumkin (Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 198-1-moddasi). Mol-mulk haqida notoʻgʻri maʼlumot berish, yangi daromadni bildirmaslik va ijroga toʻsqinlik qilish alohida huquqbuzarliklar hisoblanadi (shu kodeksning 198-2-moddasi). Qarzdor uchun aktivlar yoʻqdek koʻrsatishdan koʻra, moliyaviy holatni hujjatlashtirish va boʻlib-boʻlib toʻlashni soʻrash xavfsizroq.

2026-yilda nimalar oʻzgardi

• 2026-yil 30-martdagi PF-50-son Farmon undiruvni raqamlashtirishni, soliq va bankning taʼminlangan talablari boʻyicha undiruvchining auksion uchun ayrim hujjatlarni rasmiylashtirish imkonini hamda xatlangan korxona hisobvaragʻiga tushgan pulni ish haqi va kommunal xizmatlarga ishlatishning kelajakdagi tizimini maʼqulladi. 6–7-bandlarda alohida qonun ishlab chiqish topshirilgan, shu sababli Farmonning oʻzi har bir korxonaga istalgan xatlov sharoitida bu toʻlovlarni oʻtkazish boʻyicha soʻzsiz huquq bermaydi.
• Plenumning 19-son qarori 2026-yil 3-iyulda daʼvoni taʼminlash chorasi boʻyicha tushuntirish berdi: sud “hisobvaraq” obyektini emas, hisobvaraqdagi pulni daʼvo bahosi doirasida xatlaydi. Tushuntirish ijrodan oldingi daʼvoni taʼminlashga oid, biroq qonuniy chegarani noaniq toʻliq bloklashdan ajratishga yordam beradi.

Mol-mulk “yoʻq” boʻlsa, undiruvchi nima qilishi kerak

“Mol-mulk yoʻq” degan jumla faqat hozirgacha oʻtkazilgan tekshiruvlar natija bermaganini anglatadi. Undiruvchi ish materiallaridan soʻrov va javoblar roʻyxatini olishi, hisobvaraqlar, kassa, transport, koʻchmas mulk, ulushlar, huquqlar, debitorlar, uchinchi shaxslardagi mol-mulk, jismoniy shaxs daromadlari va boshqa ijro ishlarini tekshirishi kerak. Bular materiallarda boʻlmasa, umumiy soʻrovni takrorlash oʻrniga manzilli iltimosnoma beriladi.

Manzil yoki aktivlarni aniqlash imkonsiz boʻlganda yoxud barcha ruxsat etilgan choralardan keyin qarzdorning mol-mulki va daromadi boʻlmaganda hujjat qaytariladi. Qaytarish qayta taqdim etishni taqiqlamaydi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 40-moddasi). Bundan tashqari, toʻliq yoki qisman ijro qilish imkonsizligi sababli qaytarilganda, taqdim etishning yangi muddati qaytarilgan kundan boshlanadi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 28-moddasi).

Natijasiz tugagan ayrim ishlar haqidagi maʼlumotlar Majburiyatlar reyestriga oʻtadi. Davlat organlari, banklar va boshqa tashkilotlar uni onlayn tekshiradi, maʼlumotlar esa 10 yil davomida saqlanadi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 43-3-moddasi). Ish qayta boshlanganda, amalda ijro etilganda, undiruvchi ariza berganda, bankrotlik yoki tugatish boshlanganda yozuv chiqariladi; yozuvning oʻzi bankrotlikka toʻsqinlik qilmaydi (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 43-4-moddasi).

Qarz qarzdorning ayrim operatsiyalariga ham taʼsir qiladi. Yirik bitimlar, ayrim moliya-kredit, transport va davlat xizmatlarida qarzdorlik onlayn tekshiriladi (2018-yil 21-maydagi 379-son VMQning 2-bandi); nazarda tutilgan operatsiya vaqtida mulkiy ijro hujjati toʻlanmagan boʻlsa, xizmat rad etiladi. Undiruvchi uchun bu toʻlov emas, balki qarzdorni qarzni hal qilishga undaydigan doimiy omildir.

Keyingi tanlov dalillarga bogʻliq:

1. Biznes ishlayotgan boʻlsa, balansdagi mol-mulkdan tashqari tushum va debitorlik qarzini qidirish.
2. Kafil yoki solidar qarzdor boʻlsa, ijro hujjatini uning majburiyati doirasida unga taqdim etish.
3. Aktivlar yaqinda affillangan shaxslarga oʻtgan boʻlsa, odatda toʻlovga qobiliyatsizlik ishida bitimni nizolashishga tayyorlanish.
4. Rahbarning gʻayriqonuniy harakatlari alomatlari boʻlsa, subsidiar javobgarlik uchun buxgalteriya hujjatlari, bitimlar, pul harakati va sababiy bogʻlanish dalillarini yigʻish.
5. Hozircha yangi maʼlumot boʻlmasa, qaytarish qarori va yangi muddat sanasini saqlash, oxirgi kunni kutmay yangi aktivlar paydo boʻlishini muntazam tekshirish.

Koʻp beriladigan savollar

Undiruvchi ijro varaqasini oʻzi bankka olib borishi mumkinmi?

Ha, agar ijro hujjati pul undirishni talab qilsa va undiruvchi qarzdorning muayyan bankda hisobvaragʻi borligini bilsa. Bank hujjatni keyingi ish kunidan kechiktirmay bajarishi yoki pul yoʻqligi yoxud yetishmasligini qayd etishi shart. Bu yoʻl bankka koʻchmas mulk, debitor yoki boshqa mol-mulkni qidirish vakolatini bermaydi, shu sababli qisman hisobdan chiqarilganda hujjat va bank qaydi Byuro orqali keyingi ijro uchun kerak boʻladi.

Korxona hisobvaragʻi xatlangan boʻlsa, ish haqi toʻlash mumkinmi?

Faqat ish haqi birinchi navbatda turishiga tayanib boʻlmaydi. Pul yetishmagandagi navbat va hisobvaraq chiqim qismining xatlovi boshqa-boshqa cheklovlardir. Bank qaror, kartoteka va ruxsat etilgan operatsiyalarni tekshiradi. 2026-yil 30-martdagi PF-50-son Farmon ish haqi va kommunal toʻlovlar uchun maxsus tizimni maʼqulladi, lekin ayni paytda qonun ishlab chiqishni topshirdi. Qoʻllanadigan alohida tartib tasdiqlanmaguncha, korxona bank va davlat ijrochisining yozma fikrini olishi yoki boʻlib-boʻlib toʻlashga hamda xatlovni bevosita yechish koʻrsatilgan qarorga erishishi kerak.

Undiruvchi sotilmagan mol-mulkni qachon olishi mumkin?

Takroriy sotuv muvaffaqiyatsiz tugagach, davlat ijrochisi taklif yuboradi. Oddiy mol-mulk narxi baholangan qiymatdan 10 foiz kamayadi; undirilayotgan qarzni taʼminlagan mol-mulkka takroriy sotuv boshlangʻich narxidan 25 foiz chegirma qoʻllanadi. Javob 10 ish kuni ichida berilishi kerak. Narx qarz qoldigʻidan yuqori boʻlsa, undiruvchi farqni bir vaqtning oʻzida Byuro depozitiga kiritadi.

MChJ qarzini bankrotliksiz direktordan undirish mumkinmi?

Direktor maqomining oʻzi bunga asos boʻlmaydi. Shaxsiy kafillik, alohida majburiyat yoki subsidiar javobgarlik haqidagi qonuniy kuchga kirgan sud hujjati kerak. Toʻlovga qobiliyatsizlik ishi tugagach, talabi toʻliq qondirilmagan kreditor ish doirasidan tashqarida subsidiar javobgarlikni talab qilishi mumkin, ammo maxsus asoslarni isbotlashi va muddatga rioya etishi shart. Bu shartlarsiz davlat ijrochisi korxona oʻrniga direktorni shunchaki qoʻya olmaydi.

Qisman undirilganda ijro yigʻimi nima boʻladi?

Pulga oid hujjat boʻyicha yigʻim belgilangan stavkada hisoblanadi, lekin qarzdordan amalda olingan summaga mutanosib undiriladi. Ijro ishi tugatilganda yigʻim faqat majburiy ijro etilgan qismda saqlanadi. Asosiy sud hujjati bekor qilingan yoki oʻzgartirilgan, yoxud yigʻim xato yoki ortiqcha oʻtkazilgan boʻlsa, tasdiqlovchi hujjatlar bilan qaytarishni talab qilish mumkin; ariza tegishli asos yuzaga kelganidan keyin uch yil ichida beriladi.