Ortiqcha toʻlangan soliqlarni hisobga olish va qaytarish

Soliq boʻyicha ortiqcha toʻlovni qarz yoki kelgusi toʻlovlar hisobiga olish, shuningdek toʻliq yoki qisman qaytarish mumkin. Qaytarish uchun yozma ariza kerak; odatiy muddat — 15 kun (Soliq kodeksining 104-moddasi), murojaatni esa toʻlovdan keyin uch yil ichida berish mumkin.

Qisqacha:

• Qarz mavjud boʻlsa, soliq organi ortiqcha toʻlovni oʻzi uni uzishga yoʻnaltiradi.
• Hisobga olish yoki qaytarish toʻgʻrisidagi ariza toʻlov kunidan boshlab 3 yil ichida beriladi (Soliq kodeksining 104-moddasi).
• Odatdagi qaytarish 15 kun davom etadi; barqarorlik reytingi yuqori boʻlgan ayrim tadbirkorlar uchun muddat 3 kun, QQS bundan mustasno.
• Qaytarish kechiktirilganda va qonunda nazarda tutilgan hollarda ortiqcha undirish uchun foizlar hisoblanadi.
• Majburiy hisobga olishdan keyingi qoldiqni toʻliq yoki qisman qaytarish mumkin.

Yangilangan: 2026-yil 04-sentyabr

Soliq boʻyicha ortiqcha toʻlov nima?

Budjetga amalda toʻlanishi kerak boʻlganidan koʻproq soliq tushganda ortiqcha toʻlov yuzaga keladi. Soliq toʻlovchi ortiqcha toʻlangan yoki ortiqcha undirilgan soliqlar, penyalar va jarimalarni oʻz vaqtida qaytarish huquqiga ega (Soliq kodeksining 21-moddasi).

Ortiqcha toʻlov va ortiqcha undirish oʻxshash natijaga olib keladi, ammo ular uchun foiz hisoblash asoslari farq qiladi. Ortiqcha toʻlangan summa odatda takroriy yoki xato toʻlov, notoʻgʻri hisob-kitob yoxud hisoblangan soliqning keyinchalik kamaytirilishi natijasida paydo boʻladi. Ortiqcha undirilgan summa soliq organi amalga oshirgan undiruv natijasida yuzaga keladi; Soliq kodeksining 105-moddasi uning uchun alohida murojaat muddati va foizlarni belgilaydi.

Avval topshirilgan soliq hisobotida xato boʻlib, u hisoblangan summani oʻzgartirgan boʻlsa, soliq toʻlovchi aniqlashtirilgan hisobotni taqdim etadi (Soliq kodeksining 83-moddasi). Hisoblangan summalar va toʻlovlar shaxsiy hisobvaraq kartochkasida aks ettiriladi (Soliq kodeksining 89-moddasi). Hisobot, toʻlov hujjatlari va shaxsiy hisobvaraq kartochkasini solishtirish ortiqcha toʻlov bor-yoʻqligi hamda uning miqdorini koʻrsatadi.

Ortiqcha toʻlov alomatlari boʻlsa-yu, summalar bir-biriga toʻgʻri kelmasa, soliq toʻlovchi yoki soliq organi soliqlar, penyalar va jarimalar boʻyicha birgalikda oʻzaro solishtirishni taklif qilishi mumkin (Soliq kodeksining 103-moddasi). Natija solishtirma dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. Keyingi soliq auditi avval ortiqcha qaytarilgan summani pul olingan yoki hisobga olish amalga oshirilgan sanadan boshlab soliq qarzi deb eʼtirof etishi mumkin (Soliq kodeksining 159-moddasi).

Qaysi summalarni hisobga olish yoki qaytarish mumkin?

Umumiy qoidalar faqat yakuniy soliq toʻlovini qamrab olmaydi. Ular boʻnak va joriy toʻlovlarga (Soliq kodeksining 103-moddasi), yigʻimlar, penyalar va jarimalarga tatbiq etiladi, shuningdek soliq agentlari hamda yigʻim toʻlovchilariga nisbatan qoʻllanadi. Hisobga olish, qaytarish va foiz toʻlash milliy valyutada amalga oshiriladi.

Soliq, penya yoki jarima sifatida xato toʻlangan summalar ham shu qoidalar boʻyicha hisobga olinadi (Soliq kodeksining 104-moddasi). Bunga soliq toʻlovchining yozma murojaati, xatoni bank yoki Oʻzbekiston Respublikasi Gʻaznachiligi qilgan boʻlsa, tegishli tashkilotning murojaati asos boʻladi.

QQS umumiy tizimga faqat soliq organi uni qoplash toʻgʻrisida qaror qabul qilganidan keyin kiradi. Manfiy summaning paydo boʻlishi, kameral tekshiruv va tezlashtirilgan qoplash maxsus qoidalar bilan tartibga solinadi.

Ushbu maqolada QQS manfiy summasining shakllanishi va uning asosliligi tekshirilishi yoritilmaydi. Qoʻshilgan qiymat soligʻi haqidagi maqolada kiruvchi QQSni hisobga olish, qoplash va maxsus muddatlar tushuntirilgan. Qaytariladigan summa aynan QQS deklaratsiyasida yuzaga kelgan boʻlsa, shu qoʻllanma kerak boʻladi.

Bojxona toʻlovlari va davlat bojini qaytarish uchun ham alohida asoslar va tartiblar mavjud. Bojxona toʻlovlari boʻyicha ariza bojxona organiga, davlat boji boʻyicha esa uni undirgan organ yoki tashkilotga beriladi; soliq organiga berilgan umumiy ariza bu tartiblarning oʻrnini bosmaydi.

Ortiqcha toʻlov qanday navbatda hisobga olinadi?

Soliq qarzi mavjud boʻlsa, butun summani qaytarishni erkin tanlab boʻlmaydi (Soliq kodeksining 55-moddasi). Soliq qarziga muddati oʻtgan soliqlar, shu jumladan boʻnak va joriy toʻlovlar, moliyaviy sanksiyalar hamda penyalar kiradi.

Soliq organi ortiqcha toʻlovni qarzni uzishga belgilangan navbatda yoʻnaltiradi:

1. ortiqcha toʻlov yuzaga kelgan soliq boʻyicha penya;
2. boshqa soliqlar boʻyicha qarz va ularga hisoblangan penyalar;
3. soliq huquqbuzarliklari uchun jarimalar.

Bunday hisobga olishni soliq organi mustaqil amalga oshiradi (Soliq kodeksining 104-moddasi). Qaror ortiqcha toʻlov aniqlangan, birgalikdagi solishtirma dalolatnoma imzolangan yoki tegishli sud qarori qonuniy kuchga kirgan kundan keyin 10 kun ichida qabul qilinadi. Soliq toʻlovchi baribir hisobga olish toʻgʻrisida oʻz yozma arizasini berishga haqli.

Xuddi shu soliq turi boʻyicha penya va jarimalar hisobiga mustaqil hisobga olishdan soʻng soliq organi uch ish kuni ichida soliq toʻlovchini yozma ravishda, shu jumladan shaxsiy kabinet orqali xabardor qilishi kerak. Toʻlov majburiyati qaror qabul qilingan kundan bajarilgan deb hisoblanadi (Soliq kodeksining 89-moddasi). Agar hisobvaraq uchun inkasso topshiriqnomasi qoʻyilgan boʻlsa, soliq organi uni hisobga olish orqali uzilgan qismda chaqirib oladi (Soliq kodeksining 121-moddasi).

Misol. Kompaniyaning 12 000 000 soʻm ortiqcha toʻlovi, shu soliq boʻyicha 1 000 000 soʻm penyasi, boshqa soliq boʻyicha 4 000 000 soʻm qarzi va 2 000 000 soʻm soliq jarimasi bor. Avval 1 000 000 soʻm, keyin 4 000 000 soʻm, soʻng 2 000 000 soʻm hisobga olinadi. Qolgan 5 000 000 soʻmni toʻliq yoki qisman qaytarish yoxud kelgusi toʻlovlarga yoʻnaltirish mumkin.

Hisobga olish yoki qaytarish uchun qanday ariza beriladi?

Ortiqcha toʻlovni qaytarish uchun yozma ariza talab etiladi. Mavjud qarz hisobiga olish uchun ariza shart emas, chunki soliq organi buni mustaqil bajaradi; biroq soliq toʻlovchi summa va hisobga olish asosini qayd etish uchun ariza berishga haqli.

Ariza berishdan oldin uchta harakatni ketma-ket bajarish maqsadga muvofiq:

1. shaxsiy hisobvaraq kartochkasidagi hisoblangan summalar va toʻlovlarni tekshirish;
2. tafovut boʻlsa, hisobotni tuzatish yoki birgalikda oʻzaro solishtirishni taklif qilish;
3. ortiqcha toʻlov tasdiqlangach, uni toʻliq yoki qisman qaytarish yoxud hisobga olish haqida ariza berish.

Yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlar soliq organi bilan hujjatlarni faqat shaxsiy kabinet orqali almashadi (Soliq kodeksining 56-moddasi). Oddiy jismoniy shaxs uchun kabinetdan foydalanish ixtiyoriy. Soliq toʻlovchining hujjati kabinet orqali yuborilgan kuni, pochta orqali yuborilganda esa 5 kundan keyin organ tomonidan olingan deb hisoblanadi (Soliq kodeksining 19-moddasi). Yuborish kvitansiyasini saqlash muddat qachon boshlanganini aniqlashga yordam beradi.

Jismoniy shaxslar uchun maxsus elektron shakl quyidagilarga yoʻnaltirilgan daromadlar boʻyicha imtiyozlar sababli yuzaga kelgan jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligʻi ortiqcha toʻloviga nisbatan qoʻllanadi:

• kollejlar, texnikumlar va oliy taʼlim muassasalaridagi oʻqish haqini toʻlash;
• nodavlat maktabgacha taʼlim tashkilotlari va maktablar;
• ipoteka kreditlarini soʻndirish.

Ushbu xizmat uchun Davlat xizmatlari markazi orqali, elektron soliq xizmatlari portali yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali (YIDXP) orqali murojaat qilish mumkin. Xizmat bepul koʻrsatiladi, soliq organi esa javobni 10 ish kuni ichida tayyorlaydi. Ariza beruvchining maʼlumotlari notoʻgʻri boʻlsa, unga tuzatilgan shaklni qayta topshirish haqida 5 kun ichida xabar beriladi.

Maxsus shaklda JSHSHIR, soliq turi, shaxsiy gʻazna hisobvaragʻi, ortiqcha toʻlov summasi, qaytarish yoki hisobga olish tanlovi, bank kartasi raqami, tranzit hisobvaraq, MFO va qaytariladigan summa koʻrsatiladi. Bu rekvizitlar aynan jismoniy shaxslar uchun mazkur xizmatga tegishli va har qanday soliq arizasi uchun universal roʻyxat emas.

Ortiqcha toʻlov qancha muddatda qaytariladi?

Muddat summa turi va soliq toʻlovchining maqomiga bogʻliq. Soliq qonunchiligida maxsus qoida belgilanmagan boʻlsa, ortiqcha toʻlangan soliq haqidagi ariza toʻlov kunidan boshlab 3 yil ichida berilishi mumkin (Soliq kodeksining 104-moddasi).

Imtiyozli 2 va 3 kunlik muddatlar Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingi yuqori boʻlgan tadbirkorlik subyektlariga tatbiq etiladi, davlat korxonalari hamda davlat ulushi 50 foiz yoki undan ortiq boʻlgan yuridik shaxslar bundan mustasno. QQS bu tezlashtirishga kirmaydi.

Muddat tugashidan oldin soliq organi qaror asosida topshiriqnomani rasmiylashtirib, uni gʻaznachilikka yuboradi. Bank qaytarish topshiriqnomasini xizmat haqi undirmasdan bajaradi (Soliq kodeksining 90-moddasi).

Foizlar qachon hisoblanadi?

Oddiy ortiqcha toʻlovda soliq organi belgilangan qaytarish muddatini buzsa, foizlar yuzaga keladi. Ular qaytarilmagan qoldiqqa kechiktirilgan har bir kun uchun oʻsha kuni amal qilgan Markaziy bankning qayta moliyalashtirish stavkasi boʻyicha hisoblanadi va tegishli budjetdan toʻlanadi (Soliq kodeksining 104-moddasi).

Ortiqcha undirilgan soliq uchun qoida kengroq. Summaning oʻzi ariza asosida foizlari bilan qaytariladi; foizlar undiruvdan keyingi kundan amaldagi hisobga olish yoki qaytarish kunigacha hisoblanadi. Biroq bu foizlarga boʻlgan huquq soliq toʻlovchi ortiqcha undirish haqida xabar topganidan yoki sud qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin 30 kun ichida murojaat qilishiga bogʻliq (Soliq kodeksining 105-moddasi).

Soliq kodeksi hisob-kitobni davrning har bir kunida amal qilgan stavkaga bogʻlaydi. Shu sababli stavka oʻzgarsa, davr sanalar boʻyicha boʻlinadi. 105-moddada alohida qatʼiy stavka yoki yagona summa yoʻq: undirilgan amaldagi summa, undirish va hisobga olish yoki qaytarish sanalari hamda tegishli har bir kundagi qayta moliyalashtirish stavkasi asos boʻladi.

Ortiqcha undirilgan soliq qanday qaytariladi?

Ortiqcha undirilgan summa haqidagi arizani soliq toʻlovchi undiruv haqida xabar topgan yoki sud qarori qonuniy kuchga kirgan kundan boshlab 3 yil ichida berishi mumkin (Soliq kodeksining 105-moddasi). Odatdagi qaytarish muddati 15 kun, koʻrsatilgan yuqori reytingli tadbirkorlar uchun esa 3 kun, QQS bundan mustasno.

Summani mavjud qarz yoki kelgusi toʻlovlarga yoʻnaltirish mumkin. Boshqa soliqlar boʻyicha kelgusi toʻlovlar hisobiga olish yozma yoki elektron ariza asosida 3 kun ichida amalga oshiriladi (Soliq kodeksining 105-moddasi).

Yuqori turuvchi soliq organi yoki sud sayyor soliq tekshiruvi yoxud soliq auditi natijalari boʻyicha qabul qilingan qarorni bekor qilsa, uning asosida undirilgan yoki toʻlangan soliqlar va moliyaviy sanksiyalar foizlari bilan qaytariladi (Soliq kodeksining 230-moddasi). Stavka undirish yoki toʻlash davri uchun aniqlanadi.

Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligʻini qaytarish xususiyatlari

Bitta soliq davri doirasida ortiqcha ushlab qolingan soliqni avval soliq agenti qaytaradi. Xodim yoki daromad olgan boshqa shaxs unga yozma ariza beradi, agent esa summani kelgusi daromad soligʻi oʻtkazmalari hisobidan 3 oy ichida koʻrsatilgan bank hisobvaragʻiga naqdsiz shaklda oʻtkazadi (Soliq kodeksining 391-moddasi).

Soliq agenti boʻlmasa yoki soliq davri tugagan boʻlsa, jismoniy shaxs jami yillik daromad deklaratsiyasi bilan birga soliq organiga ariza beradi. Bunday deklaratsiya asosida aniqlangan daromad soligʻi ortiqcha toʻlovi ariza boʻyicha hisobga olish joyidan qatʼi nazar qaytariladi (Soliq kodeksining 105-moddasi).

Daromadiga Oʻzbekistonning soliq shartnomasi tatbiq etiladigan norezident jismoniy shaxs 12-bob qoidalariga binoan toʻlov manbaida ushlangan soliqni qaytarishga haqli (Soliq kodeksining 401-moddasi). Norezident daromadi boʻyicha haqiqiy oluvchi ham soliq agenti soliqni budjetga oʻtkazgan boʻlsa, qaytarishni talab qilishi mumkin — bu huquq ortiqcha ushlab qolish bilan bevosita bogʻlangan (Soliq kodeksining 357-moddasi).

Tugatish yoki qayta tashkil etishda nima boʻladi?

Yuridik shaxs tugatilganda ortiqcha toʻlov avval boshqa soliqlar boʻyicha qarz hisobiga olinadi. Qarz boʻlmasa, summa tugatilayotgan yuridik shaxsga arizadan keyin 15 kundan kechiktirmay qaytariladi (Soliq kodeksining 91-moddasi). Ariza berilmasa, tashkilot Soliq toʻlovchilarning yagona reyestridan chiqarilgach, qoldiq shaxsiy hisobvaraq kartochkasidan hisobdan chiqariladi.

Qayta tashkil etishda ortiqcha toʻlov huquqiy vorislar bilan hisob-kitoblarga oʻtadi. Soliq organi uni qayta tashkil etish tugaganidan keyin 1 oydan kechiktirmay oʻtgan qarz hisobiga oladi (Soliq kodeksining 92-moddasi). Qarz boʻlmasa, summa huquqiy vorislarning arizasidan keyin bir oy ichida boʻlish balansida belgilangan ulushlarga mutanosib ravishda ularga qaytariladi.

2026–2027-yillarda nimalar oʻzgardi?

• 2026-yil 19-maydagi PF-95-son Farmon 2026-yil 1-iyuldan 2027-yil 1-iyulgacha Navoiy viloyatida tajriba oʻtkazishni belgiladi: soliq toʻlovlari, ortiqcha toʻlovlar va qarzlarni oʻzaro hisobga olish yagona gʻazna hisobvaragʻi orqali amalga oshiriladi.
• Xuddi shu 2026-yil 19-maydagi PF-95-son Farmon 2027-yil 1-yanvardan kuchga kiradigan qoidani belgiladi: ipoteka boʻyicha daromad soligʻi imtiyozi idoralararo maʼlumotlar asosida proaktiv qoʻllanadi, yuzaga kelgan ortiqcha toʻlov esa jismoniy shaxsning murojaati boʻyicha 10 ish kuni ichida qaytariladi.

Kelgusidagi alohida oʻzgarish xavf darajasi past ayrim soliq toʻlovchilarga QQSni avtomatlashtirilgan tarzda qoplashga tegishli. U QQSning maxsus tartibiga kiradi va 104-moddaning umumiy 15 kunlik tartibini oʻzgartirmaydi.

Rad etish yoki qaytarish kechiksa nima qilish kerak?

Soliq organi qaror qabul qilinganidan keyin 3 kun ichida rad etish haqida xabar beradi (Soliq kodeksining 104-moddasi). Soliq toʻlovchi qaror, harakat yoki harakatsizlik ustidan yuqori turuvchi soliq organiga yoxud sudga shikoyat qilishga haqli.

Soliq auditi boʻyicha qarorga bogʻliq boʻlmagan shikoyat yuqori turuvchi organ tomonidan 15 kun ichida koʻrib chiqiladi (Soliq kodeksining 235-moddasi). Hujjatlarni olish yoki qoʻshimcha hujjatlar taqdim etilishi uchun muddat uzaytirilishi mumkin, ammo koʻpi bilan yana 15 kunga.

Sudga murojaat qilish yoʻli talabga bogʻliq. Budjetdan pulni qaytarish haqidagi nizo iqtisodiy yoki fuqarolik sudi tomonidan, soliq organining qarori, harakati yoki harakatsizligi ustidan shikoyat esa maʼmuriy sud tomonidan koʻrib chiqiladi (Oliy sud Plenumining 4-son qarori 10-bandi). Budjetdan qaytarish talabi boʻyicha sud Soliq kodeksining 12-bobini qoʻllaydi va Iqtisodiyot va moliya vazirligi yoki uning hududiy organini uchinchi shaxs sifatida ishga jalb qilish masalasini koʻrib chiqadi.

Umumiy qoidaga koʻra, maʼmuriy sudga ariza soliq toʻlovchi huquqbuzarlik haqida xabar topgan paytdan boshlab 6 oy ichida beriladi (Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksning 186-moddasi). Oliy sud Plenumi qaror belgilangan tartibda topshirilmagan boʻlsa ham, muddat u haqida xabar topilgan paytdan boshlanishini tushuntiradi. Uzrli sabab bilan oʻtkazib yuborilgan muddat tiklanishi mumkin.

Sud rad etish yoki harakatsizlikni qonunga xilof deb topsa, organga qaror qabul qilish yoki harakatni amalga oshirish majburiyatini yuklashi mumkin. Sud boshqa muddat belgilamagan boʻlsa, organ sud qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin bir oy ichida sud va arizachiga ijro haqida xabar berishi shart (Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksning 189-moddasi).

Koʻp beriladigan savollar

Soliq qarzi boʻlsa, ortiqcha toʻlovni qaytarish mumkinmi?

Faqat majburiy hisobga olishdan keyingi qoldiq qaytariladi. Soliq organi avval ortiqcha toʻlovni xuddi shu soliq boʻyicha penyaga, keyin boshqa soliqlar va ularning penyalariga, soʻng soliq jarimalariga yoʻnaltiradi. Shundan keyin summaning bir qismi qolsa, uni yozma ariza asosida toʻliq yoki qisman qaytarish yoxud kelgusi toʻlovlar hisobiga olish mumkin.

Ortiqcha toʻlovni hisobga olish uchun ariza kerakmi?

Mavjud soliq qarzi hisobiga olish uchun ariza shart emas: soliq organi buni mustaqil bajaradi. Soliq toʻlovchi, ayniqsa aniqlangan summani qayd etish yoki solishtirish natijasini ilova qilishni istasa, yozma ariza berishga haqli. Ortiqcha undirilgan summani boshqa soliqlar boʻyicha kelgusi toʻlovlar hisobiga olish uchun yozma yoki elektron ariza talab etiladi.

Soliq organi ortiqcha toʻlovni necha kunda qaytaradi?

Ortiqcha toʻlangan yoki undirilgan soliqni qaytarishning odatiy muddati ariza olinganidan keyin 15 kun. Barqarorlik reytingi yuqori boʻlgan tadbirkorlik subyektlari uchun muddat 3 kun, ammo tezlashtirish QQSga tatbiq etilmaydi hamda davlat korxonalari va davlat ulushi 50 foiz yoki undan ortiq boʻlgan yuridik shaxslarni qamrab olmaydi.

Soliq boʻyicha ortiqcha toʻlovga qachon foiz hisoblanadi?

Ortiqcha toʻlangan summaga foiz qaytarish muddati buzilganidan keyingi har bir kun uchun hisoblanadi. Ortiqcha undirilgan summaga foiz undiruvdan keyingi kundan amaldagi hisobga olish yoki qaytarishgacha hisoblanadi, bunda soliq toʻlovchi undiruv haqida xabar topganidan yoki sud qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin 30 kun ichida murojaat qilgan boʻlishi kerak.

Soliqni qaytarish arizasini onlayn berish mumkinmi?

Yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlar soliq organi bilan hujjatlarni shaxsiy kabinet orqali almashadi. Jismoniy shaxslar kabinetdan ixtiyoriy foydalanishi mumkin. Taʼlim, nodavlat maktabgacha tashkilotlar yoki maktablar va ipoteka imtiyozlari boʻyicha daromad soligʻini qaytarish uchun soliq portali yoki YIDXP orqali alohida elektron xizmat mavjud; Davlat xizmatlari markazi orqali ham murojaat qilish mumkin.