Kiberxavfsizlik, aloqa va xosting

Aloqa va xosting provayderlari, server egalari hamda muhim tizimlarni ishlatuvchilar uchun qonunchilik talablari turlicha. Litsenziyalash telekommunikatsiyalar va litsenziyalash haqidagi qonunlar, tizimlar himoyasi «Kiberxavfsizlik toʻgʻrisida»gi Qonun, maʼlumotlarni joylashtirish esa «Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisida»gi Qonun bilan tartibga solinadi. Transchegaraviy uzatishdagi sizib chiqish haqida xabar va batafsil axborot berish uchun Vazirlar Mahkamasi qarorida 24 va 72 soat belgilangan.

Qisqacha:

• Xosting maʼlumotlar uzatish tarmogʻi xizmatlariga kiritilgan; tegishli faoliyat kichik turiga litsenziya tekshiriladi.
• Majburiy mahalliy saqlash ayrim shaxsga doir maʼlumotlarga tatbiq etiladi, qolgan maʼlumotlarni chet elda joylashtirish shartlari qonunda belgilangan.
• Muhim axborot infratuzilmasi subyektlari hodisalar haqida darhol xabar beradi.
• Kompaniyaning majburiyatlari uning faoliyati va maqomiga: xizmat koʻrsatish, maʼlumotlarga ishlov berish va muhim tizimlarni ishlatishiga bogʻliq.

Yangilangan: 2026-yil 16-sentyabr

Qaysi aloqa va xosting xizmatlariga litsenziya kerak

Tarmoqlarni loyihalashtirish, qurish, ulardan foydalanish va aloqa xizmatlarini koʻrsatish litsenziyalanadigan faoliyatga kiradi («Litsenziyalash, ruxsat berish va xabardor qilish tartib-taomillari toʻgʻrisida»gi Qonunning 1-ilovasi, 32-pozitsiya). Roʻyxat faoliyatning kichik turlarini ajratadi: tarmoqni loyihalashtirish huquqi shu tarmoq orqali abonentlarga xizmat koʻrsatish huquqini oʻz-oʻzidan bermaydi.

Roʻyxatda quyidagi guruhlar va kichik turlar keltirilgan:

Xosting — Internetda doimiy boʻladigan serverda axborotni joylashtirish uchun texnik resurslarni taqdim etish xizmati (3762-son bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan Telekommunikatsiyalar xizmatlarini koʻrsatish qoidalarining 2-bandi). Qoidalar xostingni bevosita maʼlumotlar uzatish tarmogʻi xizmatlariga kiritadi. Shu sababli tijoriy xosting ushbu xizmatlarni litsenziyalash doirasida baholanadi; litsenziyalar roʻyxatida «xosting litsenziyasi» degan alohida nom yoʻq. Mahsulotning «bulut», «virtual server» yoki «server ijarasi» deb nomlanishi amalda koʻrsatiladigan xizmatni baholash oʻrnini bosmaydi.

Koʻrsatilishi mumkin boʻlgan maʼlumotlar uzatish xizmatlari tarmoqdan foydalanish va trafik tranziti, xalqaro tarmoqlar hamda Internetdan foydalanish, axborot resurslari va tizimlaridan real vaqtda foydalanish, elektron xabarlar va pochta, konfidensial axborotni kriptografik va boshqa usulda muhofaza qilish, quyi tarmoq ajratish, domenlar va domen nomlari tizimini roʻyxatga olish hamda yuritish, IP-manzil ajratish va saqlab turish, IP-telefoniya va IP-televideniye, xostingni qamrab oladi. Qonunchilikka muvofiq boshqa xizmatlar ham koʻrsatilishi mumkin. Aniq xizmatlar toʻplami abonent bilan shartnomada belgilanadi.

Litsenziyadan faqat uning egasi foydalanadi: huquqlarni boshqa shaxsga berish taqiqlanadi (Litsenziyalash toʻgʻrisidagi qonunning 13-moddasi). Litsenziyaga ega operator kanallaridan foydalanish oʻz nomidan litsenziyalanadigan xizmat koʻrsatayotgan kompaniyaning litsenziyasi oʻrnini bosmaydi.

Qachon maʼlumotlar uzatish litsenziyasi talab qilinmaydi

Qonunda bevosita istisnolar belgilangan («Telekommunikatsiyalar toʻgʻrisida»gi Qonunning 13-moddasi):

• umumiy foydalanish punktlari, jumladan qishloq joylardagi kichik tadbirkorlik subyektlarining shunday punktlari tomonidan maʼlumotlar uzatish tarmogʻi xizmatlarini koʻrsatish;
• qishloq joylardagi kichik tadbirkorlik subyektlari tomonidan mahalliy, shaharlararo va xalqaro telekommunikatsiya xizmatlarini koʻrsatish;
• maʼlumotlar uzatish tarmoqlaridan ishlab chiqarish-texnologik jarayonda foydalanish;
• bank, toʻlov tizimi, toʻlov tashkiloti yoki elektron tijorat platformasi xizmatlarini koʻrsatishda signallarni yetkazish uchun shu tarmoqlardan foydalanish. Oxirgi ikki holatdagi istisno maʼlumotlar uzatish tarmogʻidan foydalanish va (yoki) uning xizmatlarini koʻrsatish litsenziyasiga taalluqli.

Bundan kompaniyaning oʻz serveri bilan mijozlar uchun tijoriy xostingni avtomatik ravishda bir xil faoliyat deb boʻlmasligi kelib chiqadi. Ichki tarmoqda ishlab chiqarish-texnologik foydalanish maqsadi, uchinchi shaxslarga xizmat sotishda esa xizmat mazmuni va istisnoning qoʻllanishi tekshiriladi. Bank yoki platformaning maʼlumotlar uzatish litsenziyasidan ozod etilishi shaxsga doir maʼlumotlar va kiberxavfsizlik talablarini bekor qilmaydi.

Ariza berish, rad etish, qayta rasmiylashtirish va qarorlar ustidan shikoyat qilishning umumiy tartibi litsenziyalar va ruxsatnomalar haqidagi maqolada yoritilgan. U faoliyatni rasmiylashtirishda kerak boʻladi; bu yerda aloqa, xosting va tizimlarni himoya qilish xususiyatlari koʻrib chiqiladi.

Maʼlumotlar uzatish xizmatlariga litsenziya qanday olinadi

Ariza «Litsenziya» axborot tizimi yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali beriladi. Telekommunikatsiya faoliyati pasportida litsenziyalovchi organ sifatida Telekommunikatsiyalarni tartibga solish agentligi koʻrsatilgan. Maʼlumotlar uzatish boʻyicha qaror Axborot faoliyati va maʼlumotlar uzatishni takomillashtirish va samaradorligini oshirish boʻyicha idoralararo muvofiqlashtirish komissiyasi ishtirokida qabul qilinadi. Ariza beruvchi yuridik shaxs boʻlishi kerak.

Pasport faoliyat kichik turiga qarab quyidagi hujjat va maʼlumotlarni nazarda tutadi:

• nomi va tashkiliy-huquqiy shakli, manzillari, bank rekvizitlari, telefoni, STIR, elektron pochtasi, tanlangan kichik turi, murojaat maqsadi va talablarga rioya etishga rozilik koʻrsatilgan ariza;
• foydalanish va xizmat koʻrsatish uchun — qonuniy asosda mavjud asosiy texnik vositalar, xizmatlar, radiochastota diapazonlari va nominallari, xizmat hududi tavsifi;
• loyihalashtirish va qurish uchun — zarur texnik vositalar roʻyxati;
• foydalanish va xizmat koʻrsatish uchun — tegishli texnik koʻrsatkichlari bilan tarmoqni tashkil etish va rivojlantirish rejasi;
• teleradioeshittirishlarni tarqatish xizmatlari uchun — eshittirishlar konsepsiyasi;
• teleradioeshittirish tarmoqlaridan foydalanish va xizmat koʻrsatish uchun — obyektning qoʻriqlash talablariga muvofiqligi haqidagi xulosa yoki qoʻriqlash shartnomasi nusxasi;
• radioaloqa vositalari qoʻllansa — chastotalardan foydalanish imkoniyati va uzatkichlar xususiyatlari haqidagi vakolatli organ maʼlumoti;
• boshqa shaxs uskunasi ishlatilsa — ijara yoki foydalanish huquqini tasdiqlovchi hujjat;
• xorijiy teleradiomahsulotlarni tarqatish uchun — xorijiy ommaviy axborot vositasi yoki huquq egasining roziligini tasdiqlovchi hujjat.

Arizani koʻrib chiqish yigʻimi bir BHM, yaʼni 440.000 soʻm boʻlib, ariza beruvchi murojaat qilganda toʻlaydi. BHM — bazaviy hisoblash miqdori. Koʻrib chiqish muddati oʻn ish kuni, idoralararo komissiya bilan kelishish zarur boʻlsa yigirma besh ish kuni; maʼlumotlar uzatish aynan shunday kelishishni talab qiladi. Loyihalashtirish va qurish uchun shtatda oliy texnik maʼlumotli, tarmoqlarni loyihalashtirish va qurish boʻyicha kamida uch yillik stajga ega kamida ikki mutaxassis boʻlishi kerak. Bular litsenziya talablarining bir qismi, pasportdagi barcha shartlar emas.

Misol. Maʼlumotlar uzatish xizmatlari uchun murojaat qilgan shaxsning yigʻimi va dastlabki yillik davlat boji 440.000 + 13.200.000 = 13.640.000 soʻmni tashkil qiladi. Hisobda faqat shu ikki majburiy toʻlov bor: uskunalar va texnik talablarni bajarish xarajati loyihaga bogʻliq.

Pasport operator yoki provayder tarmogʻi orqali xizmat koʻrsatadigan oʻz tarmogʻisiz Internet-kafeni ham litsenziyadan ozod qiladi. Boshqa istisnolar: abonentlari oʻntadan oshmaydigan pullik televideniye; bir muassasa yoki uning hududi bilan cheklangan kabel televideniyesi yoki simli radio; operator raqamlari orqali ayrim telefon va faks xizmatlari; avariya-qutqaruv va faqat davlatning maxsus maqsadlariga moʻljallangan tarmoqlar; uchinchi shaxslarga xizmat koʻrsatmaydigan ichki ishlab chiqarish tarmoqlari; sanab oʻtilgan moliyaviy tashkilotlar va elektron tijorat platformalarining asosiy faoliyati uchun maʼlumotlar uzatishdan foydalanish. Istisnolar pasportda bayon qilingan shartlar doirasida qoʻllanadi.

Maʼlumotlar uzatish litsenziyasi qancha turadi

Telekommunikatsiya litsenziyasi uchun yillik davlat boji nazarda tutilgan (Litsenziyalash toʻgʻrisidagi qonunning 17-moddasi). Maʼlumotlar uzatish tarmoqlari boʻyicha stavkalar bevosita «Davlat boji toʻgʻrisida»gi Qonunda belgilangan.

Quyida stavkalarning bir qismi — faqat maʼlumotlar uzatish tarmoqlari uchun stavkalar keltirilgan (Davlat boji toʻgʻrisidagi qonunga ilova). Toʻlov kunidagi BHM qoʻllanadi.

Misol. Faqat maʼlumotlar uzatish xizmatlariga litsenziya uchun yillik hisob: 30 × 440.000 = 13.200.000 soʻm. Birgalikdagi faoliyat kichik turi uchun stavka 40 × 440.000 = 17.600.000 soʻm. Bu faoliyat hajmiga qarab qonunda belgilangan ikki stavkaning taqqoslanishidir.

Navbatdagi yillik toʻlov litsenziyadan foydalanishning keyingi yili boshlanishidan kamida 30 kun oldin toʻlanadi. Vaqtida toʻlanmasa, litsenziya amal qilishi toʻxtatib turiladi. Muddat litsenziyadan foydalanish yiliga tegishli boʻlib, avtomatik ravishda kalendar yil boshiga bogʻlanmaydi.

Maʼlumotlar uzatish uchun muddatsiz litsenziya qoʻllanadi (Litsenziyalash toʻgʻrisidagi qonunning 16-moddasi). Bu yillik bojni bekor qilmaydi. Uyali aloqa va teleradioeshittirishlarni tarqatish tarmoqlaridan foydalanish va xizmat koʻrsatish muddatsiz rejimdan istisnolarga kiradi.

Litsenziyadan keyin qanday talablar amal qiladi

Operator va provayder litsenziya shartlari va qoidalarga rioya etishi, xizmat sifatini taʼminlashi, uni baholash usullarini eʼlon qilishi, soʻzlashuv va xabarlar sirini saqlashi, xizmat shartlari va tarif oʻzgarishlarini vaqtida bildirishi shart. Shuningdek, ular tarmoqlarni belgilangan tartibda rivojlantirishi, shartnoma buzilishidan yetgan zararni qoplashi, xizmatlar haqida bepul axborot berishi va qoʻllab-quvvatlash markazi orqali murojaatlarni qabul qilishi kerak. Bular operator va provayderlar majburiyatlari («Telekommunikatsiyalar toʻgʻrisida»gi Qonunning 27-moddasi).

Alohida texnik vositalarni sertifikatlash (Telekommunikatsiyalar toʻgʻrisidagi qonunning 14-moddasi) va davlat sirlari yoki konfidensial axborotga ishlov beradigan tarmoqlarni majburiy attestatsiyadan oʻtkazish (15-modda) talablari bor. Shu modda boshqa tarmoqlar uchun ixtiyoriy attestatsiyani nazarda tutadi.

Tezkor-qidiruv tadbirlari uchun operator va provayderlar maxsus vakolatli organ orqali kerakli uskunalarni sotib olish, oʻrnatish va ishlatishni oʻz mablagʻlari hisobidan taʼminlaydi (Telekommunikatsiyalar toʻgʻrisidagi qonunning 23-moddasi). Uskuna tarkibi shu organ bilan kelishiladi; uni bunday tadbirlar uchun joriy etish va qoʻllash faqat maxsus vakolatli organga tegishli. Koʻrsatmalarni bajarish, zarur sharoit yaratish va boshqa tizimlarni ulashni qonunda nazarda tutilgan tartibda kelishish majburiydir.

Qaysi obyektlar muhim axborot infratuzilmasiga kiradi

Muhim axborot infratuzilmasi, keyingi oʻrinlarda MAI, strategik va ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatli tizimlarni qamrab oladi. MAI subyektlari davlat tashkilotlari, obyekt mulkdorlari va ijarachilari, boshqa qonuniy egalari, shuningdek ularni ishlatish va oʻzaro hamkorligini taʼminlaydigan shaxslar boʻlishi mumkin. Demak, xususiy mulk shakli MAI maqomini istisno etmaydi (Kiberxavfsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 3-moddasi).

Qonunda davlat boshqaruvi va davlat xizmatlari, mudofaa, davlat xavfsizligi, huquq-tartibot, yoqilgʻi-energetika majmuasi va atom energetikasi, kimyo va neft-kimyo, metallurgiya, suvdan foydalanish va suv taʼminoti, qishloq xoʻjaligi, sogʻliqni saqlash, uy-joy kommunal xizmatlari, bank-moliya tizimi, transport, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, ekologiya va atrof-muhit muhofazasi, strategik foydali qazilmalarni qazib olish va qayta ishlash, ishlab chiqarish tizimlari sanalgan. Roʻyxat ochiq: iqtisodiyot va ijtimoiy sohaning boshqa tarmoqlari ham qamrab olinadi.

Muayyan sohaga mansublik aniq obyektni toifalashtirish tartibi oʻrnini bosmaydi. Qonun yuqori, oʻrta va past darajalarni ajratadi (Kiberxavfsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 26-moddasi); mezonlarni vakolatli organ belgilaydi. U MAI obyektlarining yagona reyestrini (27-modda) ham yuritadi.

Kiberxavfsizlik sohasidagi vakolatli organ — Davlat xavfsizlik xizmati, keyingi oʻrinlarda DXX (Kiberxavfsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 11-moddasi). Uning qonuniy talablari va koʻrsatmalari majburiy. MAI reyestri bilan Shaxsga doir maʼlumotlar bazalarining davlat reyestri turli asoslarga ega va bir-birining oʻrnini bosmaydi.

MAI egalari va operatorlari nimalarga majbur

MAI subyektlari uzluksiz ishlash va kiberhimoyani taʼminlashi kerak (Kiberxavfsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 28-moddasi). Shu moddadagi majburiyatlarning toʻliq roʻyxati:

1. Obyekt axborot tizimlarining uzluksiz ishlashini taʼminlash.
2. Hodisalar haqida vakolatli organga axborot berish.
3. Hujumlarni aniqlash, oldini olish, oqibatlarini bartaraf etish va hodisa sabablarini aniqlashga koʻmaklashish.
4. Texnik talablarga rioya qilgan holda monitoring tizimlarini oʻrnatish va ishlatish.
5. Obyekt xavfsizligini kiberxavfsizlik talablariga muvofiq taʼminlash.
6. Aniqlangan huquqbuzarliklarni bartaraf etish haqidagi koʻrsatmalarni bajarish.
7. Hodisalar va hujumlar oqibatlarini bartaraf etish.
8. Vakolatli organga belgilangan tadbirlar uchun monitoring tizimlari yoki obyektga kirish huquqini berish.
9. Reyestrga kiritilgan obyekt haqidagi maʼlumotlar oʻzgarsa, xabar berish.

PQ-167ga ilova qilingan nizom bu majburiyatlarni toʻldiradi: normativ va texnik talablarga rioya qilish, DXX va ishchi organga darhol xabar berish, ularga koʻmaklashish, davlat organlarining noqonuniy aralashuvi haqida maʼlum qilish, himoya vositalarini oʻrnatishni kelishish va oʻz hisobidan saqlash, ularning ishlashini taʼminlash, javob choralarini koʻrish va tekshiruvda qatnashish, tekshiruvchilarga belgilangan kirish imkonini berish, oldini olish va tiklash rejalarini kelishish, rejali mashqlarda qatnashish. Bular MAI subyektlariga qoʻyiladigan talablar (1-ilovaning 12-bandi).

Davlat tizimlari va MAI obyektlaridagi zaxira nusxasi kamida oxirgi uch oyni qamrab olishi kerak (Kiberxavfsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 15-moddasi). Saqlash ichki axborot xavfsizligi siyosatiga muvofiq tashkil etiladi. Bulutli zaxira nusxalash xizmatini sotib olishning oʻzi muddatga rioya etilganini yoki tiklash imkoniyatini tasdiqlamaydi.

Masʼul xodimlar attestatsiyadan oʻtadi (Kiberxavfsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 29-moddasi). Himoya tizimi vakolatli organning hodisalarni monitoring qilish va boshqarish tizimiga uning qarori asosida ulanadi; obyektga doir qoʻshimcha talablar ham shu organ bilan kelishiladi. Xodimlar attestatsiyasi har uch yilda oʻtkaziladi (PQ-167ning 5-bandi); ularni tayinlash va lavozimidan ozod etish haqida organga oʻz vaqtida xabar beriladi. Malakani doimiy oshirish ham talab qilinadi (Kiberxavfsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 34-moddasi).

MAI uchun qanday hujjatlar va tekshiruvlar kerak

Obyekt kiberxavfsizligi uchun uning rahbari javobgar (PQ-167ga 2-ilovaning 4-bandi). Rahbar mutaxassislar yoki tarkibiy boʻlinmani tayinlaydi. Xavfsizlik siyosati, yoʻriqnomalar, talablar, himoya vositalarini qoʻllash va ishini nazorat qilish tartibini rahbar tasdiqlaydi (5-band).

Obyektda quyidagi hujjatlar guruhlari boʻlishi kerak (2-ilovaning 6-bandi):

• masʼul mutaxassislarni tayinlash yoki boʻlinma tuzish;
• siyosat, nizom, yoʻriqnoma va himoya qoidalarini tasdiqlash hamda takomillashtirish;
• monitoring, tahdidlar, ssenariylar va zaifliklar tahlili, oldini olish va oqibatlarni bartaraf etish choralari;
• himoyani tajriba tariqasida ishlatish, qabul qilish-topshirish va amaliy sinovlar;
• xodimlarning bilim va amaliy koʻnikmalarini oshirish;
• tasdiqlangan ishchi yoki foydalanish hujjatlari;
• himoya tizimining rejali va rejadan tashqari tekshiruvlari;
• axborot tashuvchilarni olib kirish, olib chiqish, saqlash, topshirish va hisobdan chiqarish qoidalariga rioya etish;
• yillik rejalardagi tadbirlarni bajarish.

Majburiy kiberxavfsizlik talablariga muvofiqlik ekspertizasi davlat axborot resurslari, davlat axborot tizimlari va MAI axborot tizimlarini qamrab oladi (Kiberxavfsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 18-moddasi). Davlat tizimlari va MAI obyektlari kiberhimoya vositalari majburiy sertifikatlanadi (19-modda). Majburiy attestatsiya (20-modda) oʻtkaziladigan obyektlar toifalarini qonunchilik belgilaydi.

MAI kiberxavfsizligini baholash vakolatli organ ruxsati bilan, ixtisoslashtirilgan tashkilotlarni jalb etgan holda amalga oshiriladi (Kiberxavfsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 31-moddasi). Oddiy texnik audit buyurtma qilish majburiy tartib-taomillar oʻrnini bosmaydi.

Konfidensial va maxfiy axborotli qurilmalar uchun qoʻshimcha choralar belgilangan. Jumladan, identifikatsiya va autentifikatsiya, kirishni boshqarish, dasturiy muhitni cheklash, axborot tashuvchilarni himoyalash, audit, zararli dasturlardan himoya, hujumlarni aniqlash, yaxlitlik nazorati, konfiguratsiya va yangilanishlarni boshqarish, javob choralari, favqulodda vaziyatlardagi harakatlar, zaxiralash, monitoring va tez tiklash nazarda tutiladi. Bular obyekt tahdidlariga qarab qoʻllanadigan texnik talablarning bir qismi (2-ilovaning 15-bandi).

Qaysi maʼlumotlar Oʻzbekistondagi serverlarda saqlanadi

Qonunning amaldagi tahriri barcha shaxsga doir maʼlumotlarni istisnosiz mahalliy saqlashni talab qilmaydi. Oʻzbekistonda majburiy saqlanishi lozim boʻlgan uch toifa mavjud (Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonunning 27-1-moddasi):

• jismoniy shaxslarning biometrik maʼlumotlari;
• jismoniy shaxslarning genetik maʼlumotlari;
• Oʻzbekistonda faoliyat yuritadigan telekommunikatsiya operatorlari xizmatlaridan foydalanuvchi jismoniy shaxslarning maʼlumotlari.

Boshqa shaxsga doir maʼlumotlarni chet elda saqlash va ularga ishlov berish shu moddada belgilangan shartlardan biri bajarilganda mumkin: davlat maʼlumotlarni bir xil himoya qilishni taʼminlovchi deb eʼtirof etilgan; operator tasdiqlangan talablarga mos standart shartnomaviy shartlar yoki majburiy korporativ qoidalarni qabul qilib, ularga rioya etadi; yoxud operator tasdiqlangan roʻyxatdagi maʼlumotlarni boshqarish va saqlashga doir xalqaro standartlarga rioya etadi. Yetkazib beruvchining xavfsizlik haqidagi umumiy vaʼdasi aniq huquqiy asosni tasdiqlamaydi.

Vazirlar Mahkamasi chet davlatlar roʻyxatini tasdiqlagan. Unga, masalan, Germaniya, Buyuk Britaniya, Rossiya, Singapur, Koreya Respublikasi va Yaponiya kiradi; bu toʻliq roʻyxat emas, misollar. AQSH uchun alohida shart bor: eʼtirof EU-US Data Privacy Framework ishtirokchilariga tegishli. Yetkazib beruvchining AQSHdagi manzili shu shart bajarilganini oʻz-oʻzidan tasdiqlamaydi.

Roʻyxatga kirmagan davlatlar uchun qaror operator va baza mulkdori vakolatli organ belgilagan huquqiy, tashkiliy va texnik shartlarni bajarishini talab qiladi. Shartnomaviy shartlar va korporativ qoidalarga talablar ishlab chiqish topshirigʻi tanlangan bulutga mos hujjat allaqachon tasdiqlanganini anglatmaydi.

Transchegaraviy uzatish uchun alohida asoslar ham amal qiladi (Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonunning 15-moddasi). Bir xil himoyani taʼminlamaydigan davlatlar uchun qonunda subyektning shunday uzatishga roziligi; konstitutsiyaviy tuzum, jamoat tartibi, huquq va erkinliklar, aholi sogʻligʻi va axloqini himoya qilish zarurati; xalqaro shartnomalardagi holatlar sanalgan. Uzatishga rozilik yuqorida keltirilgan toifalarni majburiy mahalliy saqlash talabini bekor qilmaydi.

Baza roʻyxatdan oʻtkaziladimi va xostingga topshirish kelishiladimi

Oʻzbekistonda majburiy saqlanadigan maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan bazalar roʻyxatdan oʻtkaziladi (Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonunning 20-moddasi). Roʻyxatdan oʻtkazish ariza asosida xabardor qilish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Roʻyxat maʼlumotlari oʻzgargani haqida oʻzgarishdan keyin oʻn kalendar kundan kechiktirmay xabar beriladi.

Shu modda uchinchi shaxslarga oshkor etilmaslik sharti bilan jamoat birlashmalari yoki diniy tashkilotlar aʼzolari maʼlumotlari; subyekt ochiq qilgan maʼlumotlar; faqat familiya, ism va ota ismi; bir martalik kirish uchun maʼlumotlar; davlat avtomatlashtirilgan axborot tizimlaridagi maʼlumotlar; avtomatlashtirishsiz ishlov beriladigan maʼlumotlar; mehnat qonunchiligi boʻyicha ishlov beriladigan maʼlumotlar bazalarini roʻyxatdan oʻtkazishdan ozod qiladi. Roʻyxatdan oʻtkazishdan ozodlik himoya majburiyatidan ozod qilmaydi.

Ishlov berish rozilik yoki boshqa qonuniy asosga tayanishi mumkin (Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonunning 18-moddasi): subyekt bilan shartnomani bajarish yoki uning soʻrovi boʻyicha tayyorgarlik choralari, operatorning qonuniy majburiyatlari, subyekt yoki boshqa shaxsning qonuniy manfaatlarini himoya qilish, subyekt huquqlarini buzmasdan operator yoki uchinchi shaxsning qonuniy manfaatlari yoxud ijtimoiy ahamiyatli maqsadlar, egasizlantirilgan tadqiqotlar, ochiq manbalardan olingan maʼlumotlar. Har bir ishlov berish maqsadi uchun asos alohida aniqlanadi.

Ishlov berishni uchinchi shaxsga yozma, shu jumladan elektron rozilik bilan, subyekt bilan shartnomani bajarish uchun yoki qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda topshirish mumkin. Masʼulni belgilash va himoya yigʻishdan yoʻq qilish yoki egasizlantirishgacha majburiy (Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonunning 31-moddasi). Xosting shartnomasi baza egasining oʻz majburiyatlarini yoʻqotmaydi.

Huquqiy, tashkiliy va texnik choralar shaxsiy hayot daxlsizligi, maʼlumotlarning yaxlitligi va saqlanishi, maxfiylik hamda noqonuniy ishlov berishning oldini olishni taʼminlashi kerak. Ularni operator, mulkdor va uchinchi shaxs koʻradi (Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonunning 27-moddasi). Maʼlumotlarga kiradigan shaxslar maxfiylikka (28-modda) rioya etadi.

Maʼlumotlar uchinchi shaxsga berilganda subyekt uch kun ichida yozma xabardor qilinadi (Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonunning 23-moddasi). Davlat organlari vakolatlarini bajarishi, tarixiy, statistik, sotsiologik yoki ilmiy maqsadlarda uzatish hamda ochiq manbalardan yigʻishda xabardor qilish istisno etiladi. Bu sizib chiqish haqida xabar berishning umumiy muddati emas.

Maʼlumotlar qonundagi asoslar boʻyicha yoʻq qilinadi (Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonunning 17-moddasi): maqsadga erishish, rozilikni qaytarib olish, kelishilgan ishlov berish muddati tugashi, qonuniy kuchga kirgan sud qarori. Shartnoma va zaxira saqlash sozlamalari oʻchirish majburiyati yuzaga kelganda uni bajarishga imkon berishi kerak.

Hodisa yuz bersa nima qilish va kimga xabar berish kerak

Kiberxavfsizlik subyekti maʼlumotlarning noqonuniy tarqalishi, oʻgʻirlanishi, yoʻqolishi, yaxlitligi buzilishi, bloklanishi va soxtalashtirilishining oldini olishi, vaqtida choralar koʻrishi, tizimlarni tez tiklashi, vakolatli organni xabardor qilishi raqamli izlarni saqlashi hamda hodisalarni tahlil qilish va kiberjinoyatlarni tergov qilish uchun zarur maʼlumotlarni doimiy saqlashi shart. Shuningdek, organ bilan axborot almashish, talablarga rioya etish, javob choralarini koʻrish mexanizmlari hamda boʻlinma yoki ruxsat etilgan autsorsing ishlashi, monitoring uchun belgilangan kirish taʼminlanadi. Bu kiberxavfsizlik subyektlarining majburiyatlari (Kiberxavfsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 16-moddasi) faqat MAIga tegishli emas.

Transchegaraviy uzatish haqidagi qarorda Ichki ishlar vazirligi huzuridagi Migratsiya va personallashtirish departamenti vakolatli organ sifatida koʻrsatilgan. Voqea ham MAIga, ham transchegaraviy uzatishga taalluqli boʻlsa, xabardor qilish asoslari alohida tekshiriladi: bir organga xabar berish boshqa majburiyat bajarilganini tasdiqlamaydi.

Qonun quyidagi javob choralarini nazarda tutadi (Kiberxavfsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 23-moddasi): zaiflik va xatolarning oldini olish, zararli dasturlarni yoʻq qilish hamda ularning tarqalishi va hujum manbasini cheklash, obyektlarni real tahdidlardan ajratish, huquqni muhofaza qiluvchi organlarga axborot berish. Amalda tiklashni raqamli izlarni saqlash bilan muvofiqlashtirish kerak: zarur maʼlumotlar saqlanmasdan tizimni qayta oʻrnatish tekshiruvga xalaqit berishi mumkin.

Zaiflik haqida ommaviy eʼlon qilish organga majburiy xabar berishni almashtirmaydi. Axborotni oshkor etishga kiberxavfsizlik subyekti ruxsati bilan himoya choralari koʻrilganidan keyin yoʻl qoʻyiladi (Kiberxavfsizlik toʻgʻrisidagi qonunning 24-moddasi). MAI kiberxavfsizlik tizimidagi hodisalar haqidagi axborot tarqatilishi cheklangan boʻlib, hodisa toʻliq bartaraf etilgach (30-modda) oshkor etilishi mumkin.

Buzilishlar va sizib chiqish uchun qanday javobgarlik bor

Hodisa server egasi, xodim va hujumchi uchun avtomatik ravishda bir xil javobgarlikni anglatmaydi. Aniq harakat yoki harakatsizlik, shaxsning vazifalari, aybi va huquqbuzarlik tarkibida nazarda tutilgan oqibatlar tekshiriladi. Maʼmuriy va jinoiy sanksiyalar jismoniy shaxslarga, alohida litsenziyalash jarimalari esa yuridik shaxslarga qoʻllanadi.

Quyida koʻrib chiqilgan majburiyatlarga bevosita bogʻliq huquqbuzarliklar keltirilgan. Bu barcha mumkin boʻlgan huquqbuzarliklarning bir qismi. MJtK — Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksi.

Kompaniyani litsenziyalash talablarini buzganlik uchun javobgarlikka tortish, tegishli asoslar boʻlsa, mansabdor shaxslarni javobgarlikdan ozod etmaydi (Litsenziyalash toʻgʻrisidagi qonunning 52-moddasi).

Misol. Shaxsga doir maʼlumotlar haqidagi normaning birinchi qismi boʻyicha mansabdor shaxs jarimasi: 50 × 440.000 = 22.000.000 soʻm. Bu bitta belgilangan sanksiya hisobi; jabrlanuvchiga kompensatsiya alohida aniqlanadi va shu summaga kirmaydi.

Shaxsga doir maʼlumotlar bilan noqonuniy harakatlar xuddi shunday qilmish uchun maʼmuriy jazo qoʻllanganidan keyin sodir etilsa, 100–150 BHM (Jinoyat kodeksining 141-2-moddasi), yaʼni 44.000.000–66.000.000 soʻm jarima, uch yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoki ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari mumkin. Keyingi oʻrinlarda Jinoyat kodeksi — JK. Ogʻirlashtiruvchi belgilar: guruhning oldindan til biriktirishi, takroran yoki xavfli retsidivist tomonidan sodir etish, gʻarazli yoki boshqa past niyatlar, xizmat mavqeyidan foydalanish, ogʻir oqibatlar. Bular uchun 150–200 BHM (66.000.000–88.000.000 soʻm), ikki yildan uch yilgacha axloq tuzatish ishlari, bir yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash yoki uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish belgilangan.

Belgilangan himoya choralarisiz tizim yaratish va ishlatish katta zarar yoxud himoya qilinadigan manfaatlarga jiddiy ziyon yetkazsa, 50 BHMgacha (JK 278-1-moddasi), yaʼni 22.000.000 soʻmgacha jarima yoki bir yilgacha axloq tuzatish ishlariga olib kelishi mumkin. JKdagi zarar miqdorining yuqoriroq toifasi uchun 50–100 BHM (22.000.000–44.000.000 soʻm) yoki bir yildan ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari nazarda tutilgan. Bu norma himoyalash vazifalarini buzishga taalluqli, shu sababli javobgarlik faqat tashqi hujumchining harakatlari bilan cheklanmaydi.

Noqonuniy harakatlar bilan yetkazilgan zarar, shu jumladan boy berilgan foyda, ayb haqidagi qoidalar va qonundagi istisnolar hisobga olinib, toʻliq qoplanadi (Fuqarolik kodeksining 985-moddasi, keyingi oʻrinlarda FK). Xodim oʻz vazifalarini bajarishda yetkazgan zarar uchun qonunda nazarda tutilgan hollarda uning ish beruvchisi (FK 989-moddasi) javob beradi.

Maʼnaviy zarar umumiy qoida boʻyicha zarar yetkazuvchining aybiga (FK 1021-moddasi) bogʻliq; pul kompensatsiyasini mulkiy zarar qoplanishidan mustaqil ravishda sud belgilaydi (FK 1022-moddasi). Bu qatʼiy miqdordagi jarima emas: sud azob-uqubatlar xususiyati, vaziyat, ayb darajasi, oqilonalik va adolatlilik talablarini hisobga oladi.

2025–2026-yillarda nima oʻzgardi

• 2025-yil 24-noyabrdagi 21-son Plenum qarori fuqarolik sudida shaxsga doir maʼlumotlarni himoya qilishni tushuntirdi. Ishlov berish noqonuniy boʻlsa, sud maʼlumotlarni oʻchirish va zaxira nusxalarini yoʻq qilish majburiyatini yuklashi mumkin; tizim egasida bajarish mumkin boʻlgan oʻchirish tartibi boʻlishi kerak.
• 2026-yil 10-martdagi PF-38 davlat organlari va tashkilotlari kiberxavfsizlik autsorsingidan faqat tegishli reyestrdagi yuridik shaxslar orqali foydalanishini nazarda tutdi. Yoʻl xaritasida kelgusidagi loyihalar ham bor: tartibga solishni ishlab chiqish topshirigʻi xususiy xosting uchun tayyor texnik talablarni oʻz-oʻzidan belgilamaydi.
• 2026-yil 26-martdagi OʻRQ-1125 shaxsga doir maʼlumotlarni mahalliy saqlash rejimini oʻzgartirdi. Server tanlashda toifalar va joylashtirish shartlarining amaldagi farqi qoʻllanadi.
• 2026-yil 29-iyuldagi 415-son VMQ transchegaraviy uzatishdagi sizib chiqish haqida xabar berish muddatlarini joriy etdi. Xorijiy yetkazib beruvchi tanlashda davlatlar roʻyxati va AQSH kompaniyalari uchun alohida shart hisobga olinadi.

Operator va xosting shartnomasida nimalar tekshiriladi

Tekshiruv xizmat predmeti va rollar taqsimotidan boshlanadi. Shartnomada amaldagi xizmat litsenziyalanadigan kichik turga, maʼlumotlar toifalari saqlash joyiga, tomonlar funksiyalari esa himoya va javob choralari majburiyatlariga solishtiriladi. Bu yuqoridagi talablarni aniq arxitekturaga qoʻllash usuli, qonunda belgilangan alohida shartnoma namunasi emas.

Majburiyatlarni amalda taqsimlash uchun asosiy baza va zaxira nusxalari joylashuvi, administrator va pudratchilar kirishi, maʼlumotlarni qaytarish va oʻchirish, jurnallarni saqlash, hodisa haqida xabar berish va tiklashga oid maʼlumotlar kerak. Shartnomadagi ichki axborot almashish muddatlari tomonning organga xabar berish muddatini bajarishiga imkon berishi lozim. Texnik yordam bandining oʻzi raqamli izlarni kim saqlashi va hisobotni kim tayyorlashini tushuntirmaydi.

Provayder xizmat xaridori, baza egasi, ishlov berish operatori va MAI subyektini farqlashi foydali. Bitta kompaniya bu rollarni birlashtirishi mumkin; ayrim ishlarni pudratchiga topshirish qonundagi barcha majburiyatlarni avtomatik oʻtkazmaydi. Mijoz uchun tekshiruv natijasi — xizmat toʻxtaganda yoki maʼlumot sizib chiqqanda kim nima qilishini aniqlashga imkon beradigan hujjatlar va texnik sxema.

Koʻp beriladigan savollar

Virtual xosting sotish uchun litsenziya kerakmi?

Telekommunikatsiya xizmatlari qoidalari xostingni maʼlumotlar uzatish xizmatlariga kiritadi va shu kichik tur litsenziyalanadi. Doimiy ulangan serverda mijoz axborotini joylashtirish uchun texnik resurslarni sotishda tegishli xizmat litsenziyasi tekshirilishi kerak. «Virtual server» nomi alohida istisno yaratmaydi. Shartnoma va litsenziya amaldagi xizmat hamda ruxsat etilgan kichik tur bilan solishtiriladi; kompaniyaning oʻz ichki tarmogʻi alohida baholanadi.

Mijozlar bazasini xorijiy bulutda saqlash mumkinmi?

Javob maʼlumotlar tarkibiga bogʻliq. Biometrik, genetik va telekommunikatsiya operatorlari xizmatlaridan foydalanuvchi jismoniy shaxslarning maʼlumotlari uchun majburiy mahalliy saqlash amal qiladi (Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonunning 27-1-moddasi). Boshqa maʼlumotlarga chet elda joylashtirishning qonuniy himoya mexanizmlaridan biri va transchegaraviy uzatish qoidalariga rioya etish kerak. Zaxira nusxalari, qabul qiluvchi davlat va xorijiy yetkazib beruvchining kirish shartlari ham tekshiriladi.

Sizib chiqish haqida qancha vaqtda xabar beriladi?

Barcha hodisalar uchun yagona muddat yoʻq. MAI hodisasi haqida darhol xabar beriladi. Shaxsga doir maʼlumotlarni transchegaraviy uzatishda sizib chiqish aniqlansa, operator tegishli organni aniqlanganidan boshlab 24 soat ichida xabardor qiladi va sabablar hamda koʻrilgan choralar haqida 72 soat ichida batafsil axborot beradi. Ikkala rejim qoʻllansa, har ikki asos, xabar oluvchi va muddat hisobga olinadi.

Xosting shartnomasi maʼlumotlar uchun javobgarlikdan ozod qiladimi?

Avtomatik ozodlik yoʻq. Mulkdor, operator va jalb etilgan uchinchi shaxs yigʻishdan yoʻq qilish yoki egasizlantirishgacha himoya majburiyatlarini bajaradi (Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonunning 31-moddasi). Shartnoma ishlar, kirish va xabarlarni taqsimlaydi, lekin ishlov berishning huquqiy asosi hamda joylashtirish talablarini almashtirmaydi. Nizoda aniq buzilish, sababiy bogʻlanish, zarar va ayb haqidagi tegishli qoidalar ahamiyatga ega.