Tijorat nizosini hal qilish

Kompaniyalar nizoni kelishuv bitimi yoki mediativ kelishuv bilan tugatishi, majburiyatni oʻzgartirishi yoxud bekor qilishi, daʼvo arizasi qabul qilinishidan oldin uni qaytarib olishi, daʼvodan voz kechishi yoki daʼvoni tan olishi mumkin. Tanlov davlat boji qaytarilishi, ayni daʼvoni yana berish mumkinligi va kelishuvni ijro etish uchun yangi sud ishi kerak boʻlishini belgilaydi.

Qisqacha:

• Kelishuv bitimini sud tasdiqlaydi: u ish yuritishni tugatadi va buzilgan taqdirda ijro varaqasi olish imkonini beradi.
• Mediatsiya 30 kungacha davom etadi (Mediatsiya toʻgʻrisidagi qonunning 23-moddasi), yana 30 kungacha uzaytirilishi mumkin, nizo hal etilganda esa toʻlangan davlat boji qaytariladi.
• Daʼvo arizasini qabul qilishdan oldin qaytarib olish yana murojaat etish imkonini saqlaydi; sud qabul qilgan daʼvodan voz kechish ayni taraflar oʻrtasidagi, ayni predmet va ayni asoslarga doir takroriy nizoni yopadi.
• Imzolashdan oldin uch natijani solishtirish kerak: aynan nima bekor boʻladi, xarajatlarni kim koʻtaradi va qaysi hujjat vaʼda qilingan ijroni yangi daʼvosiz undirish imkonini beradi.

Yangilangan: 2026-yil 05-sentyabr

Nizoni tugatish usulini qanday tanlash kerak

Usul kerakli natijaga qarab tanlanadi: taraflarga ijro etiladigan sud hujjati, bojning toʻliq qaytarilishi, takroran murojaat qilish huquqining saqlanishi yoki majburiyatning oʻzi almashtirilishi kerakmi. Iqtisodiy sud barcha bosqichlarda yarashishga koʻmaklashadi (IPKning 130-moddasi), biroq turli tartib-taomillarning oqibatlari bir xil emas.

Kelishuv bitimi va qabul qilingan voz kechish ish yuritishni tugatadi (IPKning 110-moddasi). Bunday tugatishdan keyin ayni daʼvoni takroran berish (IPKning 111-moddasi) mumkin emas. Daʼvo arizasini koʻrmasdan qoldirish boshqacha oqibat beradi: asos bartaraf etilgach, daʼvogar yana murojaat qilishi mumkin (IPKning 109-moddasi).

Iqtisodiy sudda kelishuv bitimini qanday tuzish kerak

Taraflar murosani sud hujjatida qayd etmoqchi boʻlsa, kelishuv bitimi mos keladi. Uni istalgan bosqichda (IPKning 131-moddasi), jumladan apellyatsiya, kassatsiya, taftish va qabul qilingan sud hujjatini ijro etish bosqichida tuzish mumkin. Yuridik natija sud tasdiqlaganidan keyin yuzaga keladi.

Yozma bitim (IPKning 132-moddasi) ijro shartlari va muddatlarini belgilashi shart. Unda quyidagilar nazarda tutilishi mumkin:

• toʻlovni kechiktirish yoki boʻlib-boʻlib toʻlash;
• talab qilish huquqidan boshqa shaxs foydasiga voz kechish;
• qarzdan toʻliq yoki qisman voz kechish;
• qarzni tan olish;
• davlat boji, vakil xarajatlari va boshqa sud xarajatlarini taqsimlash;
• qonuniy boshqa shartlar.

Taraflarning majburiyatlari bir-biriga yoki kelajakdagi voqeaga bogʻliq qilib qoʻyilishi mumkin emas. Bitim taraflar sonidan bitta ortiq nusxada imzolanadi, qoʻshimcha nusxa ishda qoladi. Summa, mol-mulk, muddat, toʻlov rekvizitlari va harakatlar ketma-ketligi davlat ijrochisi kelishuv mazmunini qaytadan aniqlashiga toʻgʻri kelmaydigan tarzda yozilishi lozim.

Sud bitimni sud majlisida koʻradi va uning shartlari hamda xarajatlar taqsimotini ajrimga kiritadi. Ijro bosqichida masala 15 kun ichida (IPKning 133-moddasi) hal qilinadi. Bitim bajarilmasa, sud ishtirokchining iltimosnomasiga koʻra ijro varaqasi beradi; kelishilgan summani undirish uchun alohida daʼvo kerak emas.

Sud rad etishning uch asosini (IPKning 134-moddasi) qoʻllaydi: shartlar qonunchilikka zid boʻlsa, uchinchi shaxslarning huquqlari yoki qonuniy manfaatlariga daxl qilsa yoxud shartli boʻlsa. Oliy sud Plenumi ham ijro vaqtida yangi nizo chiqmasligi uchun shartlar aniq va ravshan bayon etilishini talab qiladi.

Tasdiqlash ish yuritishni tugatadi, ayni taraflar, predmet va asoslarga doir takroriy daʼvo esa mumkin boʻlmaydi. Shu sababli bitim faqat navbatdagi toʻlovni emas, asosiy qarz, foizlar, neustoyka, xarajatlar, taʼminot va qoʻllangan taʼminlash choralarining taqdirini ham qamrab olishi kerak.

Kompaniyalar oʻrtasida mediatsiya qanday ishlaydi

Natija mediatsiyada ishtirok etmayotgan uchinchi shaxslar huquqlariga yoki jamoat manfaatlariga daxl qilmasa, mediatsiya tadbirkorlik nizolariga (Mediatsiya toʻgʻrisidagi qonunning 3-moddasi) qoʻllanadi. U ixtiyoriy rozilikka (7-modda) asoslanadi: har bir taraf istalgan bosqichda tartib-taomildan chiqishi mumkin, yarashishga majburlash taqiqlanadi.

Tartib-taomilni sudgacha yoki sud jarayonida (Mediatsiya toʻgʻrisidagi qonunning 15-moddasi), birinchi instansiya sudi hujjat qabul qilish uchun alohida xonaga kirguniga qadar boshlash mumkin. U hakamlik muhokamasi, arbitraj va ijro bosqichida ham qoʻllanadi. Mediatsiyada ishtirok etishning oʻzi aybni tan olish hisoblanmaydi.

Mediatsiyani qoʻllash toʻgʻrisidagi kelishuv (Mediatsiya toʻgʻrisidagi qonunning 16-moddasi) yozma shartnoma sharti yoki alohida hujjat sifatida rasmiylashtiriladi. Nizo chiqqach, taraflar mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish toʻgʻrisida kelishuv tuzadi. Unda majburiy maʼlumotlar (20-modda), yaʼni taraflar, predmet, tartib, mediator, kelishilgan majburiyatlar, shartlar va muddatlar, til, joy, sana hamda tartib-taomil davomiyligi koʻrsatilishi kerak.

Odatdagi muddat 30 kungacha, oʻzaro rozilik bilan uni yana 30 kungacha uzaytirish mumkin. Ijro ishini yuritishdagi mediatsiya 15 kungacha davom etadi. Tartib-taomil vaqtida daʼvo muddati toʻxtatib turiladi (Mediatsiya toʻgʻrisidagi qonunning 21-moddasi), shu sababli huquqni himoya qilish muddati yakunlanayotgan boʻlsa, kompaniyalar rasmiy mediatsiyani muddati nomaʼlum yozishmalar bilan almashtirmasligi kerak.

Mediativ kelishuv yozma tuziladi. Unda taraflar va vakillar, huquq va majburiyatlar, ijro shartlari va muddatlari koʻrsatiladi; uni taraflar imzolaydi va mediator tasdiqlaydi (Mediatsiya toʻgʻrisidagi qonunning 29-moddasi). Qonunchilikni, uchinchi shaxslar huquqlarini yoki jamoat manfaatlarini buzadigan shartlar taqiqlanadi. Kelishuvning oʻzida buzilish oqibatlarini belgilash mumkin.

Mediatsiya sudga topshirilgan nizoni hal qilsa, kelishuv darhol sudga yuboriladi va daʼvo arizasi koʻrmasdan qoldiriladi (IPKning 107-moddasi). Bu daʼvodan voz kechish bilan bir xil emas: koʻrmasdan qoldirishning oʻzi takroran murojaat qilishga toʻsqinlik qilmaydi.

Davlat boji va xarajatlar bilan nima boʻladi

Iqtisodiy sudga beriladigan mulkiy daʼvo boʻyicha davlat boji daʼvo bahosining 2 foizi, biroq kamida 440.000 soʻmni (bir BHM) tashkil etadi. Kichik tadbirkorlik subyekti biznesiga doir murojaatda belgilangan stavkaning 50 foizini toʻlaydi. Mediativ kelishuv boʻyicha ijro varaqasi berish haqidagi ariza uchun alohida 880.000 soʻm (ikki BHM) toʻlanadi.

Misol. Kompaniya 100 000 000 soʻmlik talab bildiradi. Umumiy stavka 100 000 000 × 2% = 2 000 000 soʻmga teng; kichik tadbirkorlik subyekti uchun 2 000 000 × 50% = 1 000 000 soʻm. Nizo ijro bosqichigacha mediatsiya bilan hal qilinsa, toʻlangan 2 000 000 yoki 1 000 000 soʻm qaytariladi. Qarzdor keyinchalik mediativ kelishuvni buzsa, ijro varaqasi berish haqidagi ariza uchun yangi 880.000 soʻm boj kerak boʻladi.

Nizo mediatsiya tartibida hal qilinsa, toʻlangan boj qaytarilishi kerak (Mediatsiya toʻgʻrisidagi qonunning 17-moddasi), sud hujjatini ijro etish jarayonidagi mediatsiya bundan mustasno. Mediator haq evaziga yoki bepul ishlashi mumkin; uning haqi va xarajatlarini, agar taraflar boshqacha kelishmagan boʻlsa, ular teng ulushlarda (28-modda) koʻtaradi.

Qonunda bojni qaytarish hollari (Davlat boji toʻgʻrisidagi qonunning 18-moddasi) sanab oʻtilgan. Ushbu mavzu uchun roʻyxat daʼvo arizasini qaytarish va mediativ kelishuvdan soʻng uni koʻrmasdan qoldirishni qamrab oladi. Kelishuv bitimini tasdiqlash, daʼvodan voz kechish va daʼvoni tan olish qaytarish asosi sifatida koʻrsatilmagan. Kelishuv bitimida taraflar xarajatlarni oʻzlari taqsimlashi mumkin; bunday shart boʻlmasa, masalani sud hal qiladi.

Umumiy qoidaga koʻra xarajatlar qanoatlantirilgan talablarga mutanosib (IPKning 118-moddasi) taqsimlanadi. Javobgar talabni faqat daʼvo berilganidan keyin ixtiyoriy bajarsa, xarajatlar uning zimmasiga yuklatiladi. Shu bois qarzni ixtiyoriy toʻlash va bojni budjetdan qaytarish boshqa-boshqa masalalardir: birinchisi xarajatlarni javobgarga oʻtkazishi mumkin, biroq budjetdan qaytarish uchun yangi asos yaratmaydi.

Qarzni restrukturizatsiya qilishni qanday rasmiylashtirish kerak

Restrukturizatsiya odatda muddat, jadval, davriy toʻlovlar miqdori, foizlar, neustoyka yoki taʼminotni oʻzgartiradi, lekin dastlabki majburiyatni bekor qilishi shart emas. Agar qonun yoki shartnomaning oʻzi cheklov belgilamasa, shartnomani taraflar kelishuvi bilan oʻzgartirish (Fuqarolik kodeksining 382-moddasi) mumkin.

Qoʻshimcha kelishuv, agar qonunchilik, shartnoma yoki ish muomalasi odatidan boshqacha qoida kelib chiqmasa, asosiy shartnoma bilan bir xil shaklda (Fuqarolik kodeksining 384-moddasi) tuziladi. Oʻzgartirishdan keyin majburiyat yangi koʻrinishda saqlanadi (385-modda). Bu oddiy restrukturizatsiyani eski majburiyat bekor boʻladigan majburiyatni yangilashdan ajratadi.

Hujjatda tan olingan asosiy qarz, kelishuv sanasigacha hisoblangan summalar, yangi jadval, har bir toʻlovni hisobga olish tartibi, kechikish oqibatlari, garov yoki kafillikning saqlanishi va ijroni tasdiqlash tartibi qayd etiladi. Imzolangan solishtirish dalolatnomasi, qisman toʻlov yoki qarzni tan olishni koʻrsatuvchi boshqa harakat daʼvo muddatini uzadi (Fuqarolik kodeksining 157-moddasi), shundan soʻng muddat yangidan boshlanadi.

Suddan tashqari restrukturizatsiya davlat bojini talab qilmaydi. Daʼvo qabul qilingan boʻlsa, bitta qoʻshimcha kelishuv ish yuritishni tugatmaydi: taraflar kelishuv bitimi, mediatsiya yoki daʼvodan voz kechishni tanlaydi va boj hamda takroriy murojaatga tegishli oqibatlarni oladi. Oddiy qoʻshimcha kelishuvning oʻzi ijro varaqasini bermaydi.

Ushbu maqola toʻlovga qobiliyatsizlik ishida sud sanatsiyasi va kelishuv bitimini yoritmaydi: ular uchun Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi qonun maxsus tartib belgilaydi. Bankrotlik va tugatish haqidagi maqolada tartib-taomillar, talablar navbati va kreditorlar yigʻilishining roli tushuntirilgan; muammo bitta nizoli shartnomaga emas, qarzdorning umumiy toʻlovga qobiliyatiga taalluqli boʻlsa, shu maqola kerak boʻladi.

Voz kechish haqi yoki majburiyatni yangilash qachon qoʻllanadi

Voz kechish haqi majburiyatni vaʼda bilan emas, balki oʻrnini bosuvchi ijroni berish (Fuqarolik kodeksining 342-moddasi), yaʼni pul toʻlash, mol-mulk berish yoki boshqa kelishilgan ijro orqali bekor qiladi. Taraflar miqdor, muddat va berish tartibini belgilaydi. Shu sababli kelishuvga amalda berilganlik haqidagi hujjatlar — toʻlov topshiriqnomasi, qabul qilish-topshirish dalolatnomasi va mol-mulk uchun talab qilinsa, huquq oʻtganini roʻyxatdan oʻtkazish hujjati kerak.

Majburiyatni yangilash ayni shaxslar oʻrtasidagi eski majburiyatni, boshqa predmet yoki ijro usuliga ega yangi majburiyat bilan almashtirib (Fuqarolik kodeksining 347-moddasi) bekor qiladi. Agar taraflar saqlashni toʻgʻridan-toʻgʻri nazarda tutmasa, qoʻshimcha majburiyatlar, jumladan taʼminot ham bekor boʻladi. Qarzni almashtirish niyatisiz toʻlovni shunchaki kechiktirish yoki yangi taqvim, odatda, majburiyatni yangilash emas, shartnomani oʻzgartirish sifatida rasmiylashtiriladi.

Nizo sudga berilmagan boʻlsa, har ikkala tuzilma ham sud bojisiz tuziladi. Ish boshlangan boʻlsa, bojga oid oqibat fuqarolik-huquqiy kelishuv nomiga emas, undan keyingi protsessual harakatga bogʻliq. Voz kechish haqi yoki majburiyatni yangilash haqidagi kelishuvning oʻzi odatda ijro hujjati boʻlmaydi; hujjat maxsus nizosiz tartibga tushmasa, buzilish saqlangan yoki yangi majburiyat boʻyicha daʼvo talab qiladi.

Daʼvo arizasini qaytarish daʼvodan voz kechishdan nimasi bilan farq qiladi

Odatdagi nutqda «daʼvoni qaytarib olish» turli harakatlar uchun ishlatiladi, biroq Iqtisodiy protsessual kodeks ularni ajratadi. Daʼvoga doir fikr (IPKning 156-moddasi) ish ishtirokchisining, odatda javobgarning eʼtirozlaridir; u daʼvogarning talabini qaytarib olmaydi.

Daʼvoni qabul qilish toʻgʻrisidagi ajrim chiqarilguniga qadar daʼvogar uni qaytarib olish haqida ariza berishi mumkin. Sud daʼvo arizasini qaytaradi (IPKning 155-moddasi), qonun asosida boj qaytariladi, nizoni hal qilishga urinish yoki yangi buzilishdan keyin esa daʼvoni yana berish mumkin.

Daʼvo qabul qilingach, daʼvogar tegishli instansiyaning yakuniy sud hujjatigacha talablardan toʻliq yoki qisman voz kechishi mumkin. Sud qonunga zid voz kechishni (IPKning 157-moddasi) yoki boshqa shaxslarning huquqlarini buzadigan voz kechishni qabul qilmaydi. Voz kechish qabul qilinganda tegishli qismda ish yuritish tugatiladi va ayni daʼvoni yana berish mumkin boʻlmaydi.

Voz kechish ijro etiladigan talab yaratmaydi: javobgar keyinroq toʻlashni vaʼda qilib, buni bajarmasa, dastlabki daʼvo yopilgan boʻladi va daʼvogarda mustaqil kelishuv boʻyicha yangi nizo qolishi mumkin. Boj budjetdan qaytarilmaydi, Plenum tushuntirishiga koʻra daʼvogarning xarajatlari javobgar tomonidan qoplanmaydi, talabni ixtiyoriy qanoatlantirish haqidagi maxsus qoida qoʻllanadigan hol bundan mustasno.

Daʼvo tan olinganda nima boʻladi

Daʼvoni tan olish — javobgarning pozitsiyasi, suddan tashqari kelishuv ham, ish yuritishni tugatish asosi ham emas. Sud javobgarning arizasini hisobga olib mazmunan qaror qabul qilishi kerak. Shu sababli bu yoʻl undiruvchiga sud hujjatini beradi, lekin taraflarga kelishuv bitimidagidek shartlarni erkin belgilash imkonini bermaydi.

Daʼvo toʻliq tan olinsa, sud bildirilgan talablarni hal qiladi; qisman tan olinsa, nizoning qolgan qismi koʻrilishda davom etadi. Davlat boji budjetdan qaytarilmaydi. Sud xarajatlarni qanoatlantirilgan qismga mutanosib taqsimlaydi, hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgach esa ijro varaqasi boʻyicha ijro etiladi.

Javobgar talabga qarshi boʻlmasa va taraflarga boʻlib-boʻlib toʻlash, oʻzaro yon berish yoki qarzning bir qismidan voz kechish kerak boʻlmasa, daʼvoni tan olish mos keladi. Toʻlov keyinroq yoki jadval boʻyicha amalga oshirilsa, kelishuv bitimi muddat, taʼminot, kechikish oqibatlari va xarajatlar taqsimotini aniqroq aks ettiradi.

Majburiy ijroga qanday erishish mumkin

Sudning hal qiluv qarorlari, ajrimlari va kelishuvlar bir xil tartibda ijro etilmaydi. Ijro varaqasi (IPKning 335-moddasi) undiruvchining sud hujjatini majburiy ijro ettirish huquqini tasdiqlaydi. Kelishuv bitimini tasdiqlash va mediativ kelishuv boʻyicha varaqa berish haqidagi ajrimlar darhol ijro etiladi (IPKning 334-moddasi).

Kelishuv bitimi yangi ishni talab qilmaydi: bitim buzilganda taraf uni tasdiqlagan suddan varaqa berishni soʻraydi. Odatdagi sud hujjati boʻyicha bunday varaqa uch yil ichida (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 27-moddasi) taqdim etiladi. Tan olingan daʼvo hal qiluv qarori bilan yakunlanadi va ayni tartibda ijro etiladi.

Mediativ kelishuv taraflar uchun majburiy (Mediatsiya toʻgʻrisidagi qonunning 29-1-moddasi), biroq buzilishdan keyin avval ijro varaqasini olish kerak. Iqtisodiy sud mazmunan yangi daʼvoni emas, manfaatdor tarafning arizasini (IPKning 232-10-moddasi) koʻradi.

Ariza ixtiyoriy ijro muddati tugaganidan keyin olti oydan kechiktirmay (IPKning 232-11-moddasi) beriladi. Unga quyidagilar ilova qilinadi:

• mediativ kelishuvning asli yoki notarial tasdiqlangan koʻchirma nusxasi;
• davlat boji va pochta xarajatlari toʻlanganini tasdiqlovchi hujjatlar;
• koʻchirma nusxa boshqa tarafga yuborilganini tasdiqlovchi hujjat;
• ishonchnoma yoki hujjatni imzolagan vakil vakolatining boshqa dalili.

Sud nizoni qayta koʻrmaydi (IPKning 232-12-moddasi), balki ijro va rad etish asoslarini tekshiradi. Kelishuv qonunga zid boʻlsa, uning shartlari oʻzgartirilgan yoki bekor qilingan boʻlsa, majburiyatlar allaqachon toʻliq bajarilgan yoxud olti oylik muddat tiklanmasdan oʻtkazib yuborilgan boʻlsa, varaqa berilmaydi. Ushbu asoslar roʻyxati (IPKning 232-13-moddasi) hujjat tuzishdayoq hisobga olinishi kerak. Varaqani berish haqidagi ajrim darhol ijro etiladi (IPKning 232-14-moddasi).

Mediativ kelishuv boʻyicha varaqa berilgach, u davlat ijrochisiga olti oy ichida (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 27-moddasi) taqdim etiladi. Odatdagi sud hujjati boʻyicha ijro varaqasi va notariusning ijro xati uchun muddat uch yil. Bu ikki alohida olti oylik muddat: birinchisi — ixtiyoriy ijro muddati tugagach varaqa olish uchun sudga murojaat etishga, ikkinchisi — berilgan varaqani ijroga topshirishga taalluqli.

Xususiy qoʻshimcha kelishuv, voz kechish haqi yoki majburiyatni yangilash oʻz-oʻzidan ijro hujjatlari roʻyxatida (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 7-moddasi) koʻrsatilmagan. Hujjat notariusning ijro xatini yozishga imkon bersa, muqobil yoʻl mavjud boʻlishi mumkin. Notarius qarzni qarzdorlik hujjatlari (Notariat toʻgʻrisidagi qonunning 76-moddasi) boʻyicha, ular talabning nizosizligini tasdiqlasa va daʼvo qilish huquqi koʻpi bilan uch yil oldin (78-modda) yuzaga kelgan boʻlsa, undiradi.

Vazirlar Mahkamasi tasdiqlagan roʻyxat, xususan, toʻlov muddati oʻtganligi haqida notarial xabarnoma yuborilgan pul olish, mol-mulkni qaytarish yoki berishga oid notarial bitimlarni, imzolangan solishtirish dalolatnomasi mavjud lizing qarzlarini va shunday dalolatnoma mavjud tijorat ijarasini qamrab oladi. Oddiy kelishuv avtomatik ravishda ijro kuchiga ega boʻlmaydi: roʻyxatdagi aniq toifa va hujjatlar toʻplamini tekshirish kerak.

Qaysi hujjatlar va vakolatlarni tekshirish kerak

Avval kelishuvni kim imzolashi tekshiriladi. Ish yuritish uchun umumiy ishonchnoma daʼvodan voz kechish yoki daʼvoni tan olish, kelishuv bitimi, mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish toʻgʻrisidagi kelishuv va mediativ kelishuvni qamrab olmaydi: har bir harakat uchun maxsus vakolat (IPKning 63-moddasi) kerak. Direktor vakolati ustav, tayinlash haqidagi qaror va kompaniya organlari belgilagan cheklovlar bilan solishtiriladi.

Aksiyadorlik jamiyati yoki masʼuliyati cheklangan jamiyat kelishuv bitimini tuzganda, sud unda yirik bitim alomatlari mavjudligini va maʼqullash tartibiga rioya etilganini tekshiradi. Predmet mol-mulk boʻlsa, uni tasarruf etish vakolati, baholash, garov, xatlash va uchinchi shaxslar huquqlari tekshiriladi.

Ishchi hujjatlar toʻplami usulga bogʻliq:

• kelishuv bitimi uchun — kerakli nusxalarda imzolangan matn va tasdiqlash haqida birgalikdagi yoki alohida iltimosnomalar;
• mediatsiya uchun — mediatsiyani qoʻllash haqidagi kelishuv, tartib-taomilni amalga oshirish haqidagi kelishuv va mediator tasdiqlagan yakuniy kelishuv;
• restrukturizatsiya uchun — qoʻshimcha kelishuv, qarz hisob-kitobi, solishtirish dalolatnomasi, jadval va taʼminot saqlanishi haqidagi hujjatlar;
• voz kechish haqi uchun — kelishuv va pul yoki mol-mulk amalda berilganining dalili;
• majburiyatni yangilash uchun — yangi shartnoma, eski majburiyat bekor boʻlishi va taʼminot taqdiri haqidagi toʻgʻridan-toʻgʻri shart;
• daʼvo arizasini qaytarish, daʼvodan voz kechish yoki daʼvoni tan olish uchun — yozma ariza va alohida koʻrsatilgan vakil vakolati.

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• 2025-yil 20-oktabrdagi OʻRQ-1089 Mediatsiya toʻgʻrisidagi qonunga 29-1-moddani kiritdi: mediativ kelishuv majburiy ekani toʻgʻridan-toʻgʻri belgilandi, taraf esa majburiy ijroni soʻrab sudga murojaat qilish huquqiga ega boʻldi. Amaldagi IPK ariza berish, tekshirish va ijro varaqasini berishni tartibga soladi.
• 2026-yil 14-avgustdagi OʻRQ-1167 Oʻzbekistonning Mediatsiya natijasida erishilgan xalqaro kelishuv bitimlari toʻgʻrisidagi Singapur konvensiyasiga qoʻshilishini rasmiylashtirdi. Oʻzbekiston davlat va davlat muassasalari ishtirokidagi kelishuvlarni chiqarib tashladi hamda Konvensiyani faqat taraflar kelishgan taqdirda qoʻllaydi.
• 2026-yil 14-avgustdagi PF-160 daʼvolarni qaytarish islohoti va sud xarajatlarini toʻlash hamda taqsimlashni yanada takomillashtirishni nazarda tutuvchi «Odil sudlov — 2030» strategiyasini tasdiqladi. Bu kelajakdagi islohot yoʻnalishi, yangi stavka yoki bojni qaytarishning amaldagi asosi emas.

Tanlangan natijani qanday qayd etish kerak

Ish yuritishni tugatishdan oldin kompaniyalar besh bandni yozma ravishda solishtirishi kerak: bekor qilinayotgan talablar hajmi, foizlar va neustoyka taqdiri, ijro muddati va uning dalili, xarajatlar taqsimoti hamda majburiy undirish hujjati. Keyin fuqarolik-huquqiy kelishuv toʻgʻri protsessual harakat — kelishuv bitimi, mediatsiya, daʼvo arizasini qaytarish, daʼvodan voz kechish yoki daʼvoni tan olish bilan bogʻlanadi.

Toʻlov ish tugaganidan keyin amalga oshirilsa, «keyinroq toʻlash» vaʼdasi bilan cheklanish mumkin emas. Hujjatda har bir toʻlov summasi, sana, rekvizitlar, hisobga olish tartibi, taʼminot, kechikish oqibatlari va ijroni tasdiqlash usuli koʻrsatiladi. Kelishuv bitimi yoki mediativ kelishuv matni majburiyat mazmuni haqida yangi nizo chiqarmasdan ijro varaqasini berish va ijro etish imkonini yaratishi kerak.

Soʻnggi tekshiruv — iqtisodiy samara. Bojni budjetdan qaytarish, xarajatlarni boshqa taraf qoplashi va ijro varaqasi haqidagi yangi ariza qiymati turli moliyaviy oqibatlardir. Ularni ish yuritishni tugatish haqidagi arizani berishdan oldin alohida hisoblash kerak.

Koʻp beriladigan savollar

Kelishuv bitimida davlat boji qaytariladimi?

Yoʻq. Kelishuv bitimini tasdiqlash Davlat boji toʻgʻrisidagi qonunda budjetdan qaytarish asosi sifatida koʻrsatilmagan. Biroq taraflar bitimda koʻrilgan sud xarajatlarini taqsimlashi, jumladan bir taraf boshqasining bojini qoplashini belgilashi mumkin. Bunday shart boʻlmasa, sud tasdiqlash vaqtida xarajatlarni taqsimlaydi. Bu mediatsiyadan farq qiladi: ijro bosqichida tuzilgan kelishuvdan tashqari mediatsiyada boj qaytariladi.

Mediativ kelishuvni sud tasdiqlashi kerakmi?

Mediativ kelishuvni taraflar imzolaydi va mediator tasdiqlaydi; sud uni kelishuv bitimi kabi tasdiqlamaydi. Daʼvo koʻrilayotgan boʻlsa, hujjat sudga yuboriladi va daʼvo arizasi koʻrmasdan qoldiriladi. Ixtiyoriy ijro bajarilmasa, manfaatdor taraf iqtisodiy suddan alohida ijro varaqasi soʻraydi. Sud qonuniylik, shartlarning amaldaligi, ijro va olti oylik muddatga rioya etilganini tekshiradi, biroq dastlabki nizoni qayta koʻrmaydi.

Daʼvodan voz kechgach, uni yana berish mumkinmi?

Sud qabul qilgan voz kechishdan keyin ayni shaxslar oʻrtasidagi, ayni predmet va ayni asoslarga doir takroriy nizo mumkin emas. Daʼvo arizasi qabul qilishdan oldin qaytarilgan yoki koʻrmasdan qoldirilgan boʻlsa, natija boshqacha: asos bartaraf etilgach yana murojaat etish mumkin. Shu sababli kelajakdagi toʻlov haqidagi kelishuvni qabul qilingan ishni oddiy voz kechish bilan yopish oʻrniga, qonundagi ijro mexanizmiga ega kelishuv bitimi yoki mediativ kelishuv sifatida rasmiylashtirish xavfsizroq.

Daʼvoni tan olish davlat bojini kamaytiradimi?

Daʼvoni tan olishning oʻzi davlat bojini qaytarish asosi emas. Iqtisodiy sud tan olishni hisobga olib mazmunan qaror qabul qiladi, soʻng sud xarajatlarini qanoatlantirilgan talablarga mutanosib taqsimlaydi. Javobgar daʼvo berilganidan keyin talabni ixtiyoriy bajarsa, xarajatlar unga yuklatilishi mumkin, lekin bu budjetdan qaytarishni anglatmaydi. Tan olingan talab ijrosi sudning hal qiluv qarori va ijro varaqasi bilan taʼminlanadi.

Qarzni restrukturizatsiya qilish shartlari buzilsa nima qilish kerak?

Avval qaysi hujjat imzolanganini aniqlash kerak. Restrukturizatsiya sud tasdiqlagan kelishuv bitimiga kiritilgan boʻlsa, undiruvchi ijro varaqasini soʻraydi. Bu mediativ kelishuv boʻlsa, varaqa haqidagi ariza ixtiyoriy ijro muddati tugaganidan keyin olti oy ichida beriladi. Oddiy qoʻshimcha kelishuv, voz kechish haqi yoki majburiyatni yangilash, notariusning ijro xati yoxud boshqa ijro hujjati boʻlmasa, yangi daʼvo talab qiladi. Talab oʻzgartirishdan soʻng saqlangan yoki yuzaga kelgan majburiyat boʻyicha beriladi.