Oʻzbekistonda pensiya: huquq, mehnat staji va hisoblash

Oʻzbekistonda yoshga doir pensiya olish huquqi yoshga ham, hujjatlar bilan tasdiqlangan mehnat stajiga ham bogʻliq. Umumiy qoidaga koʻra, erkakka 60 yosh va 25 yil (PQning 7-moddasi), ayolga esa 55 yosh va 20 yil staj kerak. Toʻliq staj boʻlmasa, belgilangan pensiya shartlari bajarilgan haqiqiy ish yoki boshqa faoliyat kamida 7 yil boʻlganda (PQning 8-moddasi) yoshga doir pensiya mavjud stajga mutanosib tayinlanadi.

Qisqacha

• Umumiy stajni hamda elektron mehnat daftarchasi va davlat bazalaridagi barcha davrlarni tekshiring.
• Taʼlim, bolani parvarishlash va ayrim boshqa ishlanmagan davrlar haqiqiy stajga oid alohida shart bajarilsagina hisobga olinadi.
• Oʻzini oʻzi band qilgan shaxsning roʻyxatdan oʻtishi pensiya staji uchun zarur ijtimoiy soliq oʻrnini bosmaydi.
• Xatolarni pensiya yoshiga yetishdan oldin tuzatish kerak, chunki odatdagi yoshga doir pensiya davlat maʼlumotlari asosida proaktiv tayinlanadi.

Yangilangan: 2026-yil 05-sentyabr

Pensiya turlari va zarur staj

Pensiya taʼminotining qanday turlari bor?

Qonunda davlat pensiyasining uch turi (PQning 2-moddasi) belgilangan: yoshga doir, nogironlik va boquvchisini yoʻqotganlik pensiyasi. Bir vaqtning oʻzida bir necha davlat pensiyasiga huquq tugʻilsa, shaxs tanlagan bitta pensiya (PQning 4-moddasi) toʻlanadi.

Jamgʻarib boriladigan pensiya taʼminoti davlat pensiyasini almashtirmaydi. U Xalq bankidagi shaxsiy hisobvaraq mablagʻlari bilan davlat pensiyasini toʻldiradi. Ushbu mablagʻni olish huquqi davlat pensiyasi huquqi bilan birga yuzaga keladi va fuqaro oylik yoki bir yoʻla (Jamgʻarish Qonunining 19-moddasi) toʻlovni tanlashi mumkin.

Ushbu maqolada umumiy fuqarolik tartibidagi yoshga doir pensiya batafsil yoritiladi. Harbiy xizmatchilar, ichki ishlar organlari va Milliy gvardiya xodimlari, sudyalar hamda ayrim boshqa toifalar uchun maxsus qoidalar amal qiladi. Zarur stajga ega boʻlmagan shaxsda ijtimoiy nafaqa olish huquqi paydo boʻlishi mumkin, biroq bu yerda bayon etilgan umumiy qoidalardagi davlat pensiyasi emas.

Yoshga doir pensiya uchun qancha staj kerak?

Yetti yil toʻliq mehnat staji emas. Bu toʻliqsiz yoshga doir pensiya olish uchun eng kam chegaradir. Ushbu chegaraga Qonun 37-moddasi “a”–“g” va “k” bandlaridagi haqiqiy davrlar, masalan, ish haqi hisoblangan mehnat, harbiy xizmat, talab etilgan toʻlovlar amalga oshirilgan yakka tartibdagi tadbirkorlik yoki oʻzini oʻzi band qilish kiradi. Taʼlim yoki parvarishning oʻzi yetti yillik eng kam stajni yuzaga keltirmaydi.

Belgilangan ish va faoliyat turlarida kamida 20 yil haqiqiy stajga (PQning 12¹-moddasi) ega ayol 54 yoshdan yoshga doir pensiya olishi mumkin. Ayrim kasblar, mehnat sharoitlari va ijtimoiy toifalar uchun boshqa imtiyozli asoslar mavjud.

Mehnat staji va tasdiqlovchi hujjatlar

Pensiya uchun mehnat stajiga nimalar kiradi?

Stajning asosiy qismini rasmiy mehnat tashkil etadi. 2019-yilgacha odatda sugʻurta badallari toʻlangan ish, 2019-yildan keyin esa mehnat haqi hisoblangan ish olinadi. Qonun boshqa davrlarni (PQning 37-moddasi), jumladan harbiy va unga tenglashtirilgan xizmatni, qonundagi toʻlov shartlari bajarilgan tadbirkorlik hamda oʻzini oʻzi band qilishni ham qamrab oladi.

Quyidagi ishlanmagan davrlar ham hisobga olinishi mumkin:

• oliy taʼlim tashkiloti, aspirantura, doktorantura, klinik ordinatura va ayrim xorijiy taʼlim tashkilotlaridagi kunduzgi taʼlim;
• I guruh nogironligi boʻlgan shaxsni, 18 yoshgacha nogironligi boʻlgan bolani yoki oʻzgalar parvarishiga muhtoj 80 yoshdan oshgan shaxsni parvarishlash;
• bola 3 yoshga toʻlguniga qadar parvarishlash taʼtili, jami 6 yildan oshmagan holda (Nizomning 44-bandi);
• harbiy xizmatchining turmush oʻrtogʻi ishga joylashish imkoni boʻlmagan joyda hamda diplomatik xodimning turmush oʻrtogʻi xorijda yashagan davr, har biri koʻpi bilan 10 yil (PQning 37-moddasi);
• jazoni oʻtayotgan shaxsning muassasa ijtimoiy soliq toʻlagan haq toʻlanadigan ishi.

Taʼlim, parvarish, bolani parvarishlash taʼtili va turmush oʻrtogʻi bilan yashash davrlari odatda shaxsda kamida 7 yil haqiqiy davr (PQning 37-moddasi) mavjud boʻlsa hisobga olinadi. Nogironligi boʻlgan shaxslar uchun Qonunda ushbu shartdan istisno bor.

Pensiya mehnat stajini yillik mehnat taʼtili huquqini beradigan staj yoki yangi ijtimoiy sugʻurta nafaqalari tizimidagi sugʻurta staji bilan aralashtirmang. Bular turli huquqiy koʻrsatkichlar boʻlib, turli davrlarni qamrab olishi mumkin.

Oʻzini oʻzi band qilish, toʻliqsiz vaqt va xorijdagi ish qanday hisoblanadi?

Oʻzini oʻzi band qilgan shaxs bir yil pensiya stajini shakllantirish uchun kamida 440.000 (SKning 408-moddasi) ijtimoiy soliq toʻlaydi. Toʻlov ixtiyoriy, ammo u toʻlanmasa tegishli davr pensiya stajiga kirmaydi. Pensiya toʻlovi sharti bajarilganda roʻyxatdan oʻtgan davr haqiqiy ishlangan kunlar sonidan qatʼi nazar hisobga olinadi (Bandlik Qonunining 37-moddasi). Roʻyxatdan oʻtish va toʻlovlar oʻzini oʻzi band qilish haqidagi maqolada tushuntirilgan.

Toʻliqsiz ish vaqti mehnat staji davomiyligini kamaytirmaydi. Bunday ish rejimi stajni cheklamaydi (MKning 186-moddasi). Biroq mehnat munosabati rasmiylashtirilishi va maʼlumotlar elektron tizimga kiritilishi kerak.

Xorijdagi ish talab etilgan sugʻurta badali, yagona ijtimoiy toʻlov yoki ijtimoiy soliq toʻlanganida yoxud qoʻllanadigan xalqaro bitim boshqacha tartib belgilaganida hisobga olinishi mumkin. Qonun xorijdagi davrni belgilangan toʻlovlar (PQning 40-moddasi) bilan bogʻlaydi. Shu sababli muayyan davlat boʻyicha faqat xorijiy mehnat daftarchasiga tayanmasdan, amaldagi bitimni alohida tekshirish lozim.

2026-yildan ish yoki xizmat bajarishga oid fuqarolik-huquqiy shartnoma ijrochini ish yoki xizmatlar (Sugʻurta Qonunining 5-moddasi) boʻyicha majburiy davlat ijtimoiy sugʻurtasiga kiritadi. Ushbu Qonundagi sugʻurta staji ijtimoiy sugʻurta nafaqalariga tegishli. U har qanday xizmat shartnomasini avtomatik ravishda pensiya mehnat stajiga aylantirmaydi; pensiya asosi Pensiya qonuni boʻyicha alohida tekshiriladi.

Mehnat staji va ish haqi qanday tasdiqlanadi?

Asosiy hujjat qogʻoz yoki elektron mehnat daftarchasi (Nizomning 56-bandi) hisoblanadi. 2020-yil 1-yanvardan keyingi staj va ish haqi odatda YAMMT maʼlumotlaridan olinadi. Oldingi davrlar jamgʻarib boriladigan badallar, sugʻurta badallari va hisoblangan ish haqi reyestrlari orqali ham tekshiriladi. Tizimlarda maʼlumot boʻlmasa yoki arizachi qoʻshimcha tekshiruvni (PF-5953-son Farmonning 20-bandi) soʻrasa, arxiv maʼlumotlari olinadi.

Mehnat daftarchasi boʻlmasa, undagi yozuvlar toʻliq boʻlmasa yoki xato boʻlsa, ish beruvchi maʼlumotnomasi, buyruqlardan koʻchirma, shaxsiy hisobvaraqlar, ish haqi qaydnomalari, mehnat shartnomalari va arxiv maʼlumotnomalari (Nizomning 56-bandi) qabul qilinadi. 2005-yil 1-yanvargacha mehnat daftarchasiga kiritilgan ish yozuvlari odatda shu davrlar uchun qoʻshimcha hujjatsiz (Oliy sud Plenumining 23-bandi) qabul qilinadi.

Tekshiruvni quyidagi tartibda bajaring:

1. Qogʻoz va elektron mehnat daftarchasidagi ishga qabul qilish, oʻtkazish va boʻshatish sanalarini solishtiring.
2. YAMMT va davlat xizmatlarida ish beruvchilar, hisoblangan ish haqi va soliqlarni tekshiring.
3. Boʻshliq boʻlsa, ish beruvchi, huquqiy voris yoki arxivdan hujjat soʻrang. Ish beruvchi ish va ish haqiga doir hujjatlarni 3 ish kuni (MKning 117-moddasi) ichida bepul berishi shart.
4. Tashkilot tugatilgani, favqulodda hodisa yoki arxivda maʼlumot yoʻqligi sababli hujjatni tiklab boʻlmasa, staj sud tartibida (Nizomning 69-bandi) belgilanishi mumkin.

Guvoh koʻrsatmalarining imkoniyati cheklangan. Ish haqi miqdori hisob-kitob yoki arxiv hujjatlari bilan isbotlanadi, guvoh bilan emas (Nizomning 76-bandi). Imtiyozli ishning zararli xususiyatini ham faqat guvohlar bilan tasdiqlab boʻlmaydi. Pensiya jamgʻarmasining noqonuniy qarori maʼmuriy tartibda nizolashiladi, tiklab boʻlmaydigan hujjat oʻrniga yuridik faktni belgilash esa sudlov qoidalari (Oliy sud Plenumining 5–6-bandlari) asosida fuqarolik tartibida amalga oshiriladi.

Hisoblash, tayinlash va muddatidan oldingi pensiya

Yoshga doir pensiya qanday hisoblanadi?

Oʻrtacha oylik ish haqi mehnat faoliyatining oxirgi oʻn yilidagi istalgan ketma-ket besh yil uchun aniqlanadi. Manfaatli davr avtomatik tanlanadi, hisobga olinadigan ish haqi esa oʻn ikki bazaviy miqdor (PQning 31-moddasi) bilan cheklanadi. 2026-yil 1-iyuldan pensiyani hisoblashning bazaviy miqdori 504 000 soʻm (PF-115-son Farmonning 3-bandi).

Toʻliq stajdagi yoshga doir pensiyaning tayanch miqdori oʻrtacha ish haqining 55 foiziga (PQning 26-moddasi) teng. Talab etilgan stajdan ortiq har bir toʻliq yil uchun oʻrtacha ish haqining 1 foizi (PQning 27-moddasi) qoʻshiladi. Shundan soʻng qonundagi ustamalar, eng kam kafolatlar va keyingi indeksatsiya qoʻllanadi.

Misol. Erkak umumiy pensiya yoshiga yetgan, 30 yil stajga ega va hisobga olinadigan oʻrtacha oylik ish haqi 4 000 000 soʻm deb olaylik. Toʻliq staj talabi 25 yil, ortiqcha staj 5 toʻliq yil. Tayanch qism: 4 000 000 × 55% = 2 200 000 soʻm. Staj ustamasi: 4 000 000 × 5% = 200 000 soʻm. Dastlabki natija oyiga 2 400 000 soʻm. Bu shaxsiy ustamalarsiz oʻquv misoli; Pensiya jamgʻarmasi fuqaroning maʼlumotlarini oladi va ish haqi chegarasini qoʻllaydi.

2026-yil 1-iyuldan yoshga doir pensiyaning eng kam miqdori 983 000 soʻm (PF-115-son Farmonning 1-bandi), toʻliqsiz yoshga doir pensiyaning qoʻshimcha toʻlov bilan eng kam miqdori esa 878 000 soʻm (PF-115-son Farmonga ilova). Bu kafolatlar hammaga bir xil pensiya tayinlanishini anglatmaydi; natija ish haqi, staj, ustamalar va huquqiy asosga bogʻliq.

Pensiya qanday rasmiylashtiriladi va toʻlov qachon boshlanadi?

Umumiy asosdagi yoshga doir pensiya shaxs pensiya yoshiga yetgan kuni davlat maʼlumotlari asosida proaktiv tayinlanadi. Hisob-kitobga rozi boʻlmagan yoki pensiya tayinlanishidan oldin ishlashni davom ettirmoqchi boʻlgan shaxs proaktiv pensiyani 10 kun ichida (PQning 43¹-moddasi) rad etishi mumkin.

Proaktiv jarayon texnik jihatdan imkonsiz boʻlsa yoki boshqa asos ariza talab qilsa, tuman yoki shahar Pensiya jamgʻarmasi boʻlimi, Davlat xizmatlari markazi yoxud YIDXP orqali murojaat qilinadi. Davlat tizimlarida mavjud hujjatlarni qayta ilova qilish (Nizomning 12-bandi) talab etilmaydi.

Ariza 10 kun (PQning 45-moddasi) ichida koʻrib chiqiladi. Yetishmayotgan hujjatlar 3 oy (PQning 46-moddasi) ichida topshirilsa, dastlabki murojaat kuni saqlanadi. Oddiy ariza tartibida huquq tugʻilganidan keyin 60 kundan (PQning 47-moddasi) kechikmay murojaat qilinsa, yoshga doir pensiya huquq tugʻilgan kundan, keyinroq murojaat qilinsa ariza berilgan kundan tayinlanadi.

Kim imtiyozli yoki muddatidan oldin pensiya olishi mumkin?

Lavozim nomining oʻzi imtiyozli huquqni bermaydi. Ishlab chiqarish, muassasa, ish, kasb yoki lavozim tasdiqlangan roʻyxatga aynan mos boʻlishi hamda zarur mehnat sharoitlari hujjatlar bilan tasdiqlanishi kerak.

Ishlab chiqarish va kasblar roʻyxatlari 250-son Hukumat qarori bilan tasdiqlangan. Maxsus staj uchun toʻliq ish kuni odatda zararli sharoitdagi bandlik ish vaqtining kamida 80 foizini (2337-son Yoʻriqnomaning 5-bandi) tashkil etishini anglatadi. Tabel, buyruq, texnologik hujjat va ish joyi attestatsiyasi natijalari kerak. Bolani parvarishlash taʼtili imtiyozli maxsus stajga kirmaydi.

Ishlayotgan pensionerlar va ish beruvchi majburiyatlari

Pensiyaga chiqqandan keyin ishlash mumkinmi?

Ha. 2019-yil 1-yanvardan barcha ishlayotgan pensionerlarga pensiya toʻliq miqdorda (PF-5597-son Farmonning 1-bandi) toʻlanadi. Pensiya yoshiga yetishning oʻzi ish beruvchi tashabbusi bilan mehnat shartnomasini bekor qilish asosi emas.

Xodim pensiyaga chiqish munosabati bilan ishni davom ettira olmagani uchun oʻzi boʻshasa, ish beruvchi shartnomani xodim arizada koʻrsatgan (MKning 160-moddasi) sanada bekor qilishi kerak. Boshqa qonuniy asos boʻlmasa, faqat yosh sababli boʻshatish mumkin emas; ish beruvchi tashabbusidagi asoslar alohida belgilangan (MKning 161-moddasi).

Yoshga doir pensiya tayinlangandan keyingi odatdagi ish ushbu pensiyani oshirish uchun hisoblanadigan stajga kirmaydi. Shaxs proaktiv tayinlashni oʻz vaqtida rad etib, keyingi tayinlashgacha ishlashni davom ettirsa, bu davr maxsus qoida (PQning 37-moddasi) asosida hisobga olinadi. I yoki II guruh nogironlik pensiyasi uchun tayinlangandan keyingi ishga oid alohida qayta hisoblash qoidasi bor.

Ish beruvchi nimalarni tekshirishi shart?

Ish beruvchi mehnat shartnomasini tuzish, oʻzgartirish va bekor qilishni YAMMTda roʻyxatdan oʻtkazishi shart. Ushbu hodisalar xodimning elektron mehnat daftarchasini (MKning 109-moddasi) shakllantiradi. Hujjatlar oʻz vaqtida rasmiylashtirilmasdan ishga amalda qoʻyish mehnat munosabatini yoʻqqa chiqarmaydi, ammo stajda boʻshliq va nizo xavfini tugʻdiradi.

Xodim pensiya yoshiga yetishidan oldin ish beruvchi:

• qogʻoz va elektron mehnat daftarchalari, kadr buyruqlari va hisoblangan ish haqini solishtirishi;
• tushib qolgan kadr hodisalarini roʻyxatdan oʻtkazishi va YAMMTdagi xatolarni tuzatishi;
• talabga koʻra ish, oʻtkazish, boʻshatish, ish haqi, soliqlar va stajga doir tasdiqlangan hujjatlarni berishi;
• imtiyozli kasblar uchun ish joyi attestatsiyasi va tasdiqlovchi hujjatlarni saqlashi;
• majburiy jamgʻarib boriladigan pensiya badallari haqidagi maʼlumotlarni tekshirishi kerak.

Ish beruvchining soliq yoki badal qarzi hisoblash yoxud ushlab qolish qonuniy amalga oshirilgan xodimni tasdiqlangan stajdan mahrum qilmasligi kerak. Oliy sud Plenumi ish beruvchining soliq qarzi ish davrini chiqarib tashlash uchun asos emasligini (Oliy sud Plenumining 9-bandi) koʻrsatgan. Biroq kechiktirilgan yoki notoʻgʻri hujjatlar yetkazgan zarar uchun ish beruvchi javobgar boʻlishi mumkin.

Oʻzgarishlar va tayinlashdan oldingi tekshiruv

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi?

• 2026-yil 1-iyuldan pensiya va nafaqalar 7 foizga (PF-115-son Farmonning 1-bandi) oshirildi, pensiyaning yangi eng kam miqdorlari va hisoblash bazasi belgilandi.
• 2026-yil 1-martdan yoʻqolgan yoki yaroqsiz mehnat daftarchasi yozuvlarini arxiv orqali tasdiqlash muddati 20 ish kunidan 10 ish kuniga (PF-228-son Farmonning 12-bandi) qisqartirildi.
• Davlat ijtimoiy sugʻurtasi toʻgʻrisidagi Qonun 2026-yil 1-yanvardan amal qiladi. U sugʻurta hodisasi boʻyicha nafaqalar uchun alohida sugʻurta stajini joriy etdi. Bu staj sugʻurtalangan shaxs uchun badal toʻlangan davrni (Sugʻurta Qonunining 3-moddasi) anglatadi va pensiya mehnat stajini avtomatik almashtirmaydi.
• I va II guruh nogironlik pensiyalarini proaktiv tayinlash 2025-yil 1-iyuldan (PP-194-son Qarorning 1-bandi), umumiy yoshga doir pensiyalarni proaktiv tayinlash esa 2025-yil 1-martdan amal qiladi.

Pensiya tayinlanishidan oldin nimalarni tekshirish kerak?

Pensiya yoshidan bir necha oy oldin elektron mehnat daftarchasini yuklab oling va barcha ish davrlarining xronologiyasini tuzing. Taʼlim, harbiy xizmat, parvarish, oʻzini oʻzi band qilish va xorijdagi ishni alohida belgilang. Har bir davr uchun huquqiy asos, sanalar, hujjat, davlat bazasidagi maʼlumot va zarur toʻlovni yozib chiqing.

Keyin oxirgi oʻn yil ichidan tasdiqlangan ish haqi yuqori boʻlgan ketma-ket besh yilni aniqlang, barcha hujjatlardagi ism va sanalarni tekshiring hamda arxiv maʼlumotnomalarini oldindan soʻrang. Imtiyozli pensiya uchun lavozim nomi bilan birga ishlab chiqarish, uchastka, haqiqiy bandlik va ish joyi attestatsiyasini solishtiring. Tayinlash xabari kelgach, staj, ish haqi, foiz va ustamalarni oʻz hisobingiz bilan tekshiring. Farq boʻlsa, qayta hisoblash uchun hujjat topshiring yoki qarorni nizolang.

Koʻp beriladigan savollar

Yetti yil staj odatdagi pensiya huquqini beradimi?

Yetti yil haqiqiy davr mavjud stajga mutanosib toʻliqsiz yoshga doir pensiya olish imkonini beradi. Umumiy qoidadagi toʻliq pensiya uchun erkakka 25 yil, ayolga 20 yil tasdiqlangan staj (PQning 7-moddasi) kerak.

Kunduzgi taʼlim pensiya stajiga kiradimi?

Qonunda koʻrsatilgan taʼlim tashkilotidagi kunduzgi taʼlim umumiy stajga kirishi mumkin. Buning uchun odatda kamida 7 yil haqiqiy ish (PQning 37-moddasi) yoki boshqa mos faoliyat boʻlishi talab etiladi. Taʼlim zararli kasbdagi maxsus stajni yuzaga keltirmaydi.

Bolani parvarishlash taʼtili stajga kiradimi?

Bola 3 yoshga toʻlguniga qadar taʼtil umumiy stajga kiradi, ammo barcha shunday davrlar jami 6 yil bilan cheklanadi (Nizomning 44-bandi). Bu taʼtil imtiyozli maxsus stajga kirmaydi.

Ish beruvchi tugatilgan va hujjatlar yoʻq boʻlsa nima qilish kerak?

Avval huquqiy voris va arxivga murojaat qiling. Tashkilot toʻliq tugatilgani yoki arxiv maʼlumotlari yoʻqligi sababli hujjatlarni olish imkonsiz boʻlsa, stajni sud belgilashi (Nizomning 69-bandi) mumkin. Ish haqi miqdorini guvohlar bilan tasdiqlab boʻlmaydi.

Pensiya tayinlangandan keyingi ish uni oshiradimi?

Odatdagi yoshga doir pensiyada, qoida tariqasida, oshirmaydi, chunki tayinlashdan keyingi ish hisob-kitob stajiga kirmaydi. Shunga qaramay, ishlayotgan pensioner pensiyani toʻliq miqdorda (PF-5597-son Farmonning 1-bandi) oladi. Tayinlashgacha davom etgan ishni stajga qoʻshish uchun proaktiv pensiyani oʻz vaqtida rad etish kerak.

Ijtimoiy soliqsiz oʻzini oʻzi band qilgan yil hisoblanadimi?

Yoʻq. Ixtiyoriy pensiya stajini shakllantirish uchun oʻzini oʻzi band qilgan shaxs yiliga kamida 440.000 (SKning 408-moddasi) ijtimoiy soliq toʻlashi kerak. Roʻyxatdan oʻtish va toʻlovning davlat tizimida aks etganini tekshiring.