Fuqarolik sudi qarori ustidan shikoyat

Oddiy apellyatsiya shikoyati bir oy ichida (FPK 385-1-moddasi), kassatsiya shikoyati esa apellyatsiya boʻlmagan taqdirda olti oy ichida (FPK 405-1-moddasi) beriladi. Apellyatsiya yoki kassatsiyadan keyin taftish tartibi qoʻllanadi; uning umumiy muddati — bir yil (FPK 419-6-moddasi).

Qisqacha:

• Apellyatsiya hali qonuniy kuchga kirmagan hal qiluv qarori uchun moʻljallangan; umumiy muddat — bir oy (FPK 385-1-moddasi).
• Kassatsiya apellyatsiyada koʻrilmagan, qonuniy kuchga kirgan birinchi instansiya hal qiluv qaroriga nisbatan qoʻllanadi; muddat — olti oy (FPK 405-1-moddasi).
• Javobgar sirtdan qabul qilingan hal qiluv qarorini chiqargan suddan uni 15 kun ichida (FPK 285-moddasi) bekor qilishni soʻrashi mumkin.
• Alohida shikoyat qilinadigan ajrim ustidan xususiy shikoyat ajrim topshirilgan yoki yuborilgan kundan eʼtiboran 20 kun ichida (FPK 400-moddasi) beriladi.
• Keyingi instansiyani tanlashda sud hujjati qonuniy kuchga kirgan-kirmaganini hamda ish apellyatsiya, kassatsiya yoki birinchi taftishdan oʻtgan-oʻtmaganini tekshiring.

Yangilangan: 2026-yil 05-sentyabr

Shikoyat qilish tartibini qanday tanlash kerak

Tartib arizachi shikoyatga qanday nom berganiga emas, sud hujjatining holati va avval oʻtilgan instansiyalarga bogʻliq. Fuqarolik protsessual kodeksi (FPK) tekshiruvning besh asosini (FPK 372-1-moddasi) ajratadi: apellyatsiya, kassatsiya va taftish shikoyati, shuningdek ajrim qonuniy kuchga kirishidan oldin yoki keyin beriladigan xususiy shikoyat.

Apellyatsiya, kassatsiya yoki taftish instansiyasining ajrimi yoxud qarori darhol qonuniy kuchga kiradi (FPK 372-6-moddasi). Shu sababli har bir bosqichdan keyin ayni shikoyatni qayta yuborish emas, balki ruxsat etilgan keyingi tartib, toʻgʻri sud va qolgan muddat qayta aniqlanadi.

Ushbu maqola fuqarolik ishlari boʻyicha sudlarning hal qiluv qarorlariga bagʻishlangan. Kompaniyalar va tadbirkorlar oʻrtasidagi nizolarda boshqa protsessual qoidalar amal qiladi; ular iqtisodiy sud qarori ustidan shikoyat haqidagi maqolada tushuntirilgan. Jinoyat ishi boʻyicha hukmning alohida muddatlari va tartibi hukm ustidan shikoyat materialida yoritilgan.

Apellyatsiya shikoyatini qanday berish kerak

Taraflar, ishga jalb qilingan boshqa ishtirokchilar va sud uning huquq yoki majburiyatlari haqida masalani hal qilgan, ammo ishda qatnashmagan shaxs apellyatsiya berishi mumkin. Tadbirkorlik bilan bogʻliq nizoda Biznes-ombudsman ham arizachilar haqidagi qoida (FPK 383-moddasi) doirasida maxsus huquqqa ega.

Shikoyat yuqori sudga yoʻllanadi, ammo shikoyat qilinayotgan hujjatni qabul qilgan sud orqali beriladi. Ushbu sud shikoyatni ish bilan birga besh kun ichida (FPK 385-moddasi) yuborishi shart. Tuman, shahar yoki tumanlararo sud qarorini odatda Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, tegishli viloyat sudi yoki Toshkent shahar sudining fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼati tekshiradi. Harbiy sudlar va Oliy sudning birinchi instansiyada qabul qilgan qarori uchun alohida sudlar (FPK 384-moddasi) belgilangan.

Umumiy muddat hal qiluv qarori qabul qilingan kundan eʼtiboran bir oy. Soddalashtirilgan ish yuritish, shuningdek oʻzboshimchalik bilan egallangan davlat yerini qaytarish va oʻzboshimchalik bilan qurilgan imoratni buzish ishlari uchun oʻn kunlik muddat (FPK 385-1-moddasi) amal qiladi. Qoʻshimcha hal qiluv qarori chiqarilgan boʻlsa, uni shikoyat qilish muddati ham asosiy qaror sanasidan (Oliy sud Plenumining 9-son qarori 7-bandi) hisoblanadi.

Shikoyatda barcha majburiy maʼlumotlar boʻlishi kerak: apellyatsiya sudining nomi; arizachining maʼlumotlari va pochta manzili; ish raqami; hujjatning sanasi va uni qabul qilgan sud; hal qiluv qarorining nimasi notoʻgʻri ekani; apellyatsiya sudidan soʻralayotgan natija; ilovalar roʻyxati. Shikoyatni arizachi yoki uning vakili imzolaydi — bular majburiy rekvizitlar (FPK 386-moddasi).

Shikoyatga davlat boji va pochta xarajatlari toʻlanganini tasdiqlovchi hujjatlar, vakil imzolagan boʻlsa esa uning vakolatini tasdiqlovchi hujjat ilova qilinadi. Qogʻoz shaklidagi shikoyat ishtirokchilar soniga qarab nusxalar bilan beriladi; elektron hujjat uchun nusxalar haqidagi qoida qoʻllanmaydi (FPK 387-moddasi).

Apellyatsiya instansiyasi sudyasi shikoyatni qabul qilish, qaytarish yoki qabul qilishni rad etish masalasini besh kundan kechiktirmay (FPK 388-moddasi) hal qiladi. Qaytarish asoslari qatʼiy: imzo yoki vakolat yoʻq; mazmun yoxud ilovalar talabga mos emas; boj yoki pochta xarajatlari tasdiqlanmagan va toʻlovga doir ruxsat etilgan iltimosnoma yoʻq; shikoyat birinchi sudni chetlab berilgan; muddat oʻtgan va uni tiklash soʻralmagan; shikoyat qabul qilinishidan oldin arizachi uni qaytarishni soʻragan. Kamchilik bartaraf etilgach, muddat imkon bersa qayta murojaat qilish mumkin; ajrimda qaytarish asoslarining barchasi (FPK 389-moddasi) koʻrsatilishi kerak.

Shikoyat berish qancha turadi

Arizachi qonun boʻyicha bojdan ozod etilmagan hamda sud kechiktirish, boʻlib-boʻlib toʻlash yoki miqdorni kamaytirishni bermagan boʻlsa, shikoyat topshirilishidan oldin davlat bojini toʻlaydi. Apellyatsiya, kassatsiya va taftish shikoyati uchun dastlabki stavkaning 50 foizi toʻlanadi; mulkiy nizoda hisob nizolashilayotgan summadan amalga oshiriladi.

Har bir xususiy shikoyat uchun davlat boji undirilmaydi. Qonun ish yuritishni tugatish, daʼvoni koʻrmasdan qoldirish, sud jarimasi haqidagi ajrimlar hamda hakamlik, chet el va mediatsiya qarorlariga oid ayrim ajrimlar ustidan shikoyatlarni sanaydi. Faqat davlat boji masalasiga doir shikoyat istisno hisoblanadi; boj undiriladigan toifalar Oliy sud Plenumining 37-son qarorida tushuntirilgan.

Pochta depoziti miqdorini sud belgilaydi, biroq u 44.000 soʻmdan (FPK 132-moddasi) oshmasligi kerak. Uni shikoyat bergan shaxs toʻlaydi. Apellyatsiya yoki kassatsiya shikoyati qaytarilsa yoxud qabul qilish rad etilsa, sud bojni qaytarish masalasini hal qiladi, ammo pochta xarajatlari qaytarilmaydi (Oliy sud Plenumining 9-son qarori 10-bandi).

Misol. Undirilgan 100 000 000 soʻm nizolashilmoqda. Birinchi instansiya stavkasi 4 foiz, yaʼni 4 000 000 soʻm. Apellyatsiya boji ushbu stavkaning 50 foiziga teng: 4 000 000 × 50% = 2 000 000 soʻm. Eng yuqori 44.000 soʻmlik pochta depoziti bilan dastlabki majburiy toʻlovlar jami 2 044 000 soʻm boʻladi.

Oʻtkazib yuborilgan muddatni qanday tiklash kerak

Kechikish sababini tushuntirishning oʻzi yetarli emas: iltimosnoma bilan birga oʻtkazib yuborilgan protsessual harakat ham bajarilishi, yaʼni shikoyat va ilovalar topshirilishi kerak. Iltimosnoma harakat bajarilishi lozim boʻlgan sudga beriladi. Ishtirokchilar sud majlisi haqida xabardor qilinadi, ammo ularning kelmaganligi koʻrib chiqishga toʻsqinlik qilmaydi (FPK 155-moddasi).

Oxirgi chegara instansiyaga qarab farq qiladi. Apellyatsiya uchun iltimosnoma qarordan keyin uch oy ichida (FPK 385-1-moddasi) berilishi kerak. Kassatsiyada u asosiy olti oylik muddat tugagach, keyingi uch oy ichida (FPK 405-1-moddasi) berilishi mumkin. Taftish muddati uchun esa tegishli taftish muddati tugaganidan keyin uch oy ichida (FPK 419-6-moddasi) iltimosnoma berilgan boʻlsa, muddatni tiklash mumkin.

Muddat misoli. Hal qiluv qarori 5-sentabrda qabul qilindi. Oddiy bir oylik apellyatsiya muddati 5-oktabrda tugaydi. Uzrli sabab boʻlsa, muddatni tiklash iltimosnomasi shikoyat bilan birga 5-dekabrdan, yaʼni qarordan keyingi uch oydan kechiktirmay berilishi kerak.

Uzrli sabab sifatida favqulodda vaziyat, suv toshqini, pandemiya, karantin, ishga jalb qilinmagan shaxsning qarordan bexabarligi, jismoniy shaxsning kasalligi, oila aʼzosining oʻlimi yoki ogʻir kasalligi kabi obyektiv toʻsiqlar tan olinishi mumkin. Holat shikoyatni oʻz vaqtida berishni istisno etgan yoki jiddiy qiyinlashtirgan boʻlishi lozim; misollar roʻyxati ochiq (Oliy sud Plenumining 9-son qarori 8-bandi).

Taftishda Plenum vakil xizmatiga yoki bojga pul yoʻqligi, tashkilot vakilining xizmat safari yoxud taʼtilda boʻlishi va yuriskonsult yoʻqligini uzrli sabablar qatoridan (Oliy sud Plenumining 20-son qarori 11-bandi) aniq chiqarib tashlagan. Muddatni tiklash yoki tiklashni rad etish haqidagi ajrim ustidan xususiy shikoyat berish mumkin.

Apellyatsiya ishni qanday qayta koʻradi

Apellyatsiya sud hujjatining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini faqat shikoyat matni doirasida emas, toʻliq hajmda qayta tekshiradi. Sud yangi dalil va faktlarni (FPK 396-moddasi) tekshirishi mumkin. Birinchi instansiyada boʻlmagan yangi moddiy-huquqiy talablar esa, odatda, qabul qilinmaydi (Oliy sud Plenumining 9-son qarori 30-bandi).

Umumiy koʻrib chiqish muddati shikoyat ish yuritishga qabul qilingan kundan eʼtiboran bir oydan oshmaydi (FPK 395-moddasi). Soddalashtirilgan ish yuritish va koʻrsatilgan yer nizolari 15 kun ichida koʻriladi; alohida holda sudlov hayʼati muddatni yana koʻpi bilan bir oyga uzaytirishi mumkin.

Sud asoslarning besh guruhini tekshiradi: muhim holatlar toʻliq aniqlanmagan; sud aniqlangan deb hisoblagan holatlar isbotlanmagan; xulosalar ish holatlariga mos emas; arz qilingan talab boʻyicha qaror qabul qilinmagan; moddiy yoki protsessual huquq normalari buzilgan yoxud notoʻgʻri qoʻllangan. Mazmunan toʻgʻri hujjat faqat rasmiy sabab bilan bekor qilinmaydi — bular qayta koʻrishning umumiy asoslari (FPK 372-2-moddasi).

Muhim protsessual buzilishlarga sud tarkibining noqonuniyligi yoki sudga taalluqlilik qoidasi buzilishi; xabardor qilinmagan ishtirokchisiz koʻrish; sud yuritish tili qoidasi buzilishi; ishga jalb qilinmagan shaxs huquqlari haqida qaror qilish; maslahat sirini buzish; hujjatni ishni koʻrmagan sudyalar imzolashi; sud majlisi bayonnomasining imzolanmasligi kiradi. Ushbu toʻliq roʻyxat (FPK 372-4-moddasi) aniq ish materiallari bilan solishtiriladi.

Apellyatsiya sudi hujjatni oʻzgarishsiz qoldirishi; uni toʻliq yoki qisman bekor qilib yangi hujjat qabul qilishi; oʻzgartirishi; ish yuritishni tugatishi yoki arizani koʻrmasdan qoldirishi; sudga taalluqlilik buzilgan boʻlsa, materiallarni boshqa sudga yuborishi mumkin. Shikoyatdagi talab shu apellyatsiya vakolatlariga (FPK 399-moddasi) mos boʻlishi kerak.

Kassatsiya qachon mumkin

Kassatsiya apellyatsiyadan keyingi bosqich emas. U qonuniy kuchga kirgan va apellyatsiyada koʻrilmagan (FPK 403-moddasi) birinchi instansiya hal qiluv qaroriga nisbatan qoʻllanadi. Shikoyat tegishli kassatsiya sudiga yoʻllanadi, ammo birinchi instansiya sudi orqali beriladi; ushbu sud uni ish bilan birga besh kun ichida (FPK 405-moddasi) yuboradi.

Kassatsiya sudlari ham dastlabki sud darajasiga qarab taqsimlanadi: tuman, shahar va tumanlararo sud hujjatlarini tegishli viloyat darajasidagi sudning fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼati tekshiradi. Harbiy ishlar va Oliy sudning birinchi instansiyada qabul qilgan hujjati uchun maxsus hayʼatlar (FPK 404-moddasi) nazarda tutilgan.

Mazmun, imzo, vakolat, toʻlov va nusxalarga qoʻyiladigan talablar apellyatsiyadagi talablarga amalda teng. Kassatsiya shikoyati bir oydan oshmagan muddatda (FPK 415-moddasi) koʻriladi va alohida holda yana koʻpi bilan bir oyga uzaytirilishi mumkin.

Kassatsiya sudi ham hujjatni toʻliq tekshiradi va yangi dalillarni tekshirishi (FPK 416-moddasi) mumkin. U hujjatni qoldirishi, oʻzgartirishi yoki bekor qilib yangisini qabul qilishi, ish yuritishni tugatishi yoki arizani koʻrmasdan qoldirishi, sudga taalluqlilik xatosida materiallarni boshqa sudga yuborishi mumkin. Ishni birinchi instansiyaga yangidan koʻrish uchun qaytarish nazarda tutilmagan; vakolatlar roʻyxati FPK 419-moddasida belgilangan.

Kassatsiyadan keyin qayerga murojaat qilinadi

Kassatsiyadan keyin yutqazgan taraf taftish shikoyati berishi mumkin. Ishtirokchilar va sud hujjati uning huquq yoki majburiyatlari haqida masalani hal qilgan, ishga jalb qilinmagan shaxs bunga haqli; Biznes-ombudsman va prokurorlar maxsus doirada harakat qiladi. Taftish tartibi (FPK 419-4-moddasi) uchun ish avval apellyatsiya yoki kassatsiyada koʻrilgan boʻlishi kerak.

Tuman, shahar yoki tumanlararo sudda boshlangan ish uchun yoʻl, odatda, uch darajadan iborat:

1. Birinchi taftish shikoyatini Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, tegishli viloyat sudi yoki Toshkent shahar sudining fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼati koʻradi.
2. Ushbu taftishdan keyin shikoyat bevosita Oliy sudning Fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼatiga berilishi mumkin. Oliy sud sudyasi avval ishni hayʼatga oʻtkazish masalasini hal qiladi.
3. Oliy sud hayʼatida taftishdan keyin arizachi Rayosatga bevosita shikoyat bermaydi. U Oliy sud raisi yoki Bosh prokurordan Rayosatga protest kiritishni soʻrashi mumkin.

Dastlabki ikki daraja taftish sudlari tizimidan (FPK 419-5-moddasi) kelib chiqadi. Oliy sud hayʼatidan keyin protest soʻrab murojaat qilish huquqi Oliy sud Plenumi (20-son qarorning 43-bandi) tomonidan bevosita tushuntirilgan. Bunday murojaat Rayosatga toʻgʻridan-toʻgʻri shikoyat emas: ish u yerga faqat vakolatli mansabdor shaxs protest kiritganida yetib boradi.

Umumiy taftish muddati birinchi instansiya hujjati qonuniy kuchga kirgan kundan eʼtiboran bir yil. Agar ushbu yil kassatsiya ajrimidan oldin tugagan boʻlsa, birinchi taftish uchun kassatsiyadan keyin uch oy qoladi. U viloyat darajasidagi taftish ajrimidan oldin tugagan boʻlsa, Oliy sudga shikoyat uchun ushbu taftishdan keyin uch oy beriladi. Berish tartibi va har ikki qoʻshimcha muddat (FPK 419-6-moddasi) ishning amaldagi protsessual tarixiga qarab qoʻllanadi.

Oliy sudda sudya materiallarni oʻrganadi va shikoyatni sudlov hayʼatiga oʻtkazish masalasini hal qiladi. Oʻtkazish yoki rad etish bir oy ichida (FPK 419-15-moddasi), ish talab qilib olinganda esa ikki oy ichida hal qilinadi. Taftish muddati doirasida arizachi Oliy sud raisi yoki uning oʻrinbosaridan oʻtkazishni rad etish ajrimini bekor qilishni (FPK 419-16-moddasi) soʻrashi mumkin.

Taftish sudi hujjatni toʻliq tekshiradi va uni oʻzgarishsiz qoldirishi; oʻzgartirishi; bekor qilib yangi hujjat qabul qilishi; belgilangan hollarda ishni apellyatsiya yoki kassatsiyaga yuborishi; ish yuritishni tugatishi yoki arizani koʻrmasdan qoldirishi; ayrim hujjatlarni bekor qilib oldingi hujjatlardan birini kuchda qoldirishi mumkin. Bular taftish sudining vakolatlari (FPK 419-28-moddasi). Oliy sud Rayosatining qarori uzil-kesil hisoblanadi (FPK 419-26-moddasi) va undan keyin shikoyat yoki protest berilmaydi.

Sirtdan qarorni qanday bekor qilish yoki shikoyat qilish kerak

Javobgarda maxsus himoya usuli bor: sirtdan qabul qilingan hal qiluv qarorini qayta koʻrib chiqish toʻgʻrisidagi ariza uni qabul qilgan sudga 15 kun ichida (FPK 285-moddasi) beriladi. Arizada sud va javobgar maʼlumotlari, kelmaslik sabablari va ularning isboti, qarorga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan dalillar, soʻrov va ilovalar koʻrsatiladi. Elektron shaklda yuborilmasa, ishtirokchilar soniga qarab nusxalar beriladi va ariza uchun davlat boji toʻlanmaydi (FPK 286-moddasi).

Sud arizani oʻn kun ichida (FPK 288-moddasi) koʻradi. Bekor qilish uchun uchala shart birga boʻlishi kerak: kelmaslikning uzrli sababi; bu haqda sudga oʻz vaqtida xabar berish imkoni boʻlmaganligi; qaror mazmuniga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan dalillar taqdim etilishi. Bular bekor qilishning birgalikdagi shartlari (FPK 290-moddasi).

Sirtdan qarorni bekor qilish yoki bekor qilishni rad etish haqidagi ajrimning oʻzi ustidan shikoyat berilmaydi. Qaror bekor qilinsa, ishni koʻrish tiklanadi. Tegishli ravishda xabardor qilingan javobgar yana kelmasa, yangi qaror sirtdan qabul qilingan deb hisoblanmaydi va maxsus qayta koʻrish haqida ikkinchi ariza berib boʻlmaydi.

Sirtdan qabul qilingan hal qiluv qarorining oʻzi umumiy qoidalar boʻyicha shikoyat qilinadi (FPK 285-1-moddasi). Maxsus bekor qilish arizasi huquqni qoʻllash yoki dalillarni baholashdagi xatolar haqidagi apellyatsiyaning oʻrnini bosmaydi. Ikkala usuldan foydalanmoqchi boʻlgan javobgar qaror qabul qilingan kundan boshlanadigan umumiy bir oylik apellyatsiya muddatini alohida kuzatishi kerak.

Sud ajrimi ustidan qanday shikoyat qilinadi

Sud ajrimi ikki holda xususiy shikoyat bilan alohida shikoyat qilinadi: FPK buni toʻgʻridan-toʻgʻri nazarda tutgan boʻlsa yoki ajrim ishning keyingi harakatiga toʻsqinlik qilsa. Aks holda alohida shikoyat berilmaydi, ammo eʼtirozlar yakuniy hal qiluv qarori ustidan apellyatsiya yoki kassatsiya shikoyatiga kiritilishi mumkin. Bu umumiy qoida (FPK 400-moddasi).

Plenum alohida shikoyat qilinadigan ajrimlarning ochiq roʻyxatini bergan. U qatʼiy emas, shu bois muayyan ajrim tegishli FPK moddasi bilan tekshiriladi. Ajrimlar misollari (Oliy sud Plenumining 19-son qarori 15-bandi) quyida Plenum sanagan toifalarning birortasini tushirmagan holda guruhlangan.

Apellyatsiya tartibidagi xususiy shikoyat ajrim topshirilgan yoki yuborilganidan keyin 20 kun ichida beriladi. Ajrim apellyatsiyada koʻrilmagan boʻlsa, u qonuniy kuchga kirganidan keyin olti oy ichida (FPK 419-1-moddasi) kassatsiya tartibida xususiy shikoyat berish mumkin.

Yuqori sud ajrimni oʻzgarishsiz qoldirishi; uni bekor qilib ariza yoki ishni birinchi instansiyaga qaytarishi; oʻzgartirishi yoxud bekor qilib masalani mazmunan hal etishi; materiallarni sudga taalluqlilik boʻyicha boshqa sudga yuborishi mumkin. Shikoyatdagi soʻrov ushbu toʻrtta vakolatga (FPK 402-moddasi) moslashtiriladi.

Hal qiluv qarorini qanday tushuntirish yoki tuzatish kerak

Tushuntirish, tuzatish va qoʻshimcha hal qiluv qarori apellyatsiyaning oʻrnini bosmaydi. Ular noaniqlik, texnik xato yoki hal etilmay qolgan masalani bartaraf etadi, ammo ayni sudga dalillarni qayta baholash yoki qonunni qoʻllashdagi xatoni tuzatish vakolatini bermaydi.

Ochiq koʻrinib turgan arifmetik xato qoʻshish, ayirish, koʻpaytirish, boʻlish yoki boshqa hisoblashdagi xatodir. Qonunni notoʻgʻri qoʻllash yoki tushunishdagi xatoni birinchi instansiya yozuv xatosi sifatida emas, yuqori sud tuzatadi (Oliy sud Plenumining 12-son qarori 21-bandi).

Qoʻshimcha hal qiluv qarori uchun oʻtkazib yuborilgan oʻn kunlik muddat umumiy qoidalar boʻyicha tiklanishi mumkin. Apellyatsiya va qoʻshimcha qaror haqidagi iltimosnoma bir vaqtda berilgan boʻlsa, birinchi sud avval qoʻshimcha qaror masalasini hal etib, keyin ishni yuqoriga yuboradi — bu Plenum tushuntirgan tartib (12-son qarorning 22-bandi). Tuzatish yoki tushuntirish arizasini apellyatsiya oʻrnida koʻrmaslik kerak: qaror mazmuniga qarshi boʻlsangiz, apellyatsiya muddatiga rioya qiling.

Shikoyat ijroni toʻxtatib turadimi

Oʻz vaqtida berilgan apellyatsiya oddiy hal qiluv qarorining apellyatsiya koʻrilishidan oldin qonuniy kuchga kirishiga yoʻl qoʻymaydi. Shikoyat boʻlmasa, qaror apellyatsiya muddati tugagach, shikoyat boʻlsa esa u bekor qilinmagan taqdirda apellyatsiyadan keyin qonuniy kuchga kiradi. Bu qonuniy kuch qoidasi (FPK 264-moddasi), oddiy ijro esa qonuniy kuchga kirgach (FPK 265-moddasi) boshlanadi.

Darhol ijro etish bundan mustasno. Quyidagi hal qiluv qarorlari darhol ijro etiladi:

• aliment undirish haqida;
• xodimga uch oygacha ish haqi undirish haqida;
• sogʻliqqa shikast yetkazilishi yoki boquvchining vafoti sababli zarar toʻlovlari haqida;
• xodimni ishga tiklash va mehnat shartnomasini bekor qilish asosini tuzatish haqida;
• yuqumli sil kasalligi boʻlgan shaxsni majburiy gospitalizatsiya qilish haqida;
• javobgar tan olgan talablar boʻyicha tan olingan qismda.

Ushbu qatʼiy roʻyxat (FPK 266-moddasi) qaror odatda qachon qonuniy kuchga kirishidan qatʼi nazar amal qiladi.

Ijro boshlangandan keyin apellyatsiya muddati tiklansa, apellyatsiya sudi ishtirokchining iltimosnomasiga koʻra, darhol ijro etiladigan qarorlardan tashqari, ijroni toʻxtatib turadi (FPK 389-3-moddasi). Kassatsiyada ham sud iltimosnoma boʻyicha ijroni toʻxtatib turadi (FPK 407-6-moddasi). Taftishda sud iltimosnomaga koʻra ijroni toʻxtatib turishga haqli (FPK 419-13-moddasi). Kassatsiya yoki taftish shikoyatini yuborishning oʻzi ijroni toʻxtatish haqidagi ajrim oʻrnini bosmaydi.

Ijro etilgan sud hujjati bekor qilinib, yangi koʻrishda daʼvo rad etilsa, ish yuritish tugatilsa yoki ariza koʻrmasdan qoldirilsa, javobgardan undirilgan narsa qaytariladi — bu ijroni qaytarish (FPK 458-moddasi). Yuqori sud bu masalani hal qilmagan boʻlsa, ariza birinchi instansiya sudiga bojsiz, ijroni tasdiqlovchi hujjat bilan beriladi va oʻn kun ichida (FPK 459-moddasi) koʻriladi.

Yangi ochilgan holatlar boʻyicha qayta koʻrish

Bu tartib taraf yana bir dalil topgani uchun emas, faqat qonundagi maxsus asos mavjud boʻlganda qoʻllanadi. FPK toʻrt guruhni sanaydi: avval nomaʼlum boʻlgan muhim holat; hukm bilan aniqlangan yolgʻon koʻrsatuv, xulosa, tarjima, hujjat yoki dalil; ishtirokchi yoki sudyaning jinoyati; hal qiluv qaroriga asos boʻlgan hujjatning bekor qilinishi. Asoslar roʻyxati (FPK 437-moddasi) qatʼiydir.

Yangi dalilning oʻzi yangi ochilgan holat hisoblanmaydi. Ariza uchun davlat boji toʻlanmaydi; Oliy sud Plenumi 25-son qarorda tartibning ushbu chegaralarini tushuntirgan.

Ariza hal qiluv qarorini qabul qilgan sudga beriladi. Apellyatsiya, kassatsiya yoki taftish sudi qarorni oʻzgartirgan yoxud yangi qaror qabul qilgan boʻlsa, arizani hujjatni oʻzgartirgan sud (FPK 438-moddasi) koʻradi. Muddat holat aniqlanganidan keyin uch oy; muddatni tiklash soʻrovi holat ochilganidan keyin olti oydan kechiktirmay (FPK 439-moddasi) berilgan va sabab uzrli boʻlsa, tiklash mumkin.

Sud arizani bir oydan oshmagan muddatda (FPK 442-moddasi) koʻradi, soʻng avvalgi hujjatni bekor qiladi yoki qayta koʻrishni rad etadi. Ajrim ustidan xususiy shikoyat berish mumkin; hujjat bekor qilingach, ish umumiy asoslarda koʻriladi.

2026-yilda nimalar oʻzgardi

Amaldagi apellyatsiya, kassatsiya va taftish bosqichlari hozircha saqlanib qolmoqda. 2026-yil 14-avgustdagi PF-160 Oliy sudga 2026-yil oxirigacha mintaqalararo sudlarni tashkil etish, qayta koʻrish vakolatlarining bir qismini ularga oʻtkazish va viloyat darajasidagi sudlarning amaldagi taftish vakolatlarini bekor qilishga oid qonun loyihalarini kiritishni topshirdi. Bu FPK 419-4–419-6-moddalarini almashtirgan kuchga kirgan qonun emas, balki qonun loyihalarini tayyorlash topshirigʻidir.

Shikoyat berishdan oldin nimani tekshirish kerak

Avval ishning protsessual tarixini tuzing: hujjat qachon va qanday olingan, qachon qabul qilingan va qonuniy kuchga kirgan, qaysi instansiyalardan oʻtilgan. Keyin soʻrov tanlangan sud vakolatiga mosligini tekshiring: hujjatni bekor qilib yangisini qabul qilish, uni oʻzgartirish, ish yuritishni tugatish yoki boshqa ruxsat etilgan natijani soʻrash mumkin.

Shikoyatda natijadan norozilikni tekshirilishi mumkin boʻlgan xatodan ajrating. Har bir vaj uchun muhim holat, dalil, huquq normasi yoki protsessual buzilishni koʻrsating va u qarorga qanday taʼsir qilganini tushuntiring. Yangi dalilni uning ahamiyati aniq izohlangan holda ilova qiling, ammo uni yangi moddiy-huquqiy talabga aylantirmang.

Yuborishdan oldin imzo, vakilning maxsus vakolati, nusxalar, davlat boji, pochta depoziti va tasdiqlovchi hujjatlarni tekshiring. Muddat oʻtgan boʻlsa, tiklash haqidagi iltimosnoma va uzrli sabab dalillarini ayni vaqtda ilova qiling. Ijro boshlangan boʻlsa, uni toʻxtatib turish haqida alohida iltimosnoma yozing: shikoyatning oʻzi bu masalani hal qilmaydi.

Koʻp beriladigan savollar

Apellyatsiyadan keyin kassatsiya berish mumkinmi?

Yoʻq. Amaldagi FPK boʻyicha kassatsiya apellyatsiyada koʻrilmagan, qonuniy kuchga kirgan birinchi instansiya hal qiluv qarori uchun moʻljallangan. Apellyatsiya sudi ishni koʻrgan boʻlsa, keyingi shikoyat taftish tartibida beriladi. Tuman sudida boshlangan ishda birinchi taftish tegishli viloyat darajasidagi sudning fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼatida, undan keyingi ehtimoliy shikoyat esa Oliy sudning Fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼatida koʻriladi.

Kassatsiya yordam bermasa, qayerga murojaat qilinadi?

Kassatsiyadan keyin taftish shikoyati beriladi. Birinchi taftishni odatda Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyat sudi yoki Toshkent shahar sudi koʻradi, keyin Oliy sudning Fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼatiga shikoyat berish mumkin. Ushbu hayʼatning taftish ajrimidan keyin Rayosatga toʻgʻridan-toʻgʻri shikoyat yoʻq. Arizachi Oliy sud raisi yoki Bosh prokurordan protest kiritishni soʻrashi mumkin. Rayosat qarori uzil-kesildir.

Sirtdan qarorni bekor qilish kerakmi yoki apellyatsiya berish kerakmi?

Ayni sudga bekor qilish arizasi kelmaslikning uzrli sababini, bu haqda sudga xabar berish imkoni boʻlmaganini va natijaga taʼsir qiluvchi dalillarni koʻrsatadigan javobgar uchun mosdir. Apellyatsiya esa hal qiluv qarorining qonuniyligi, asosliligi yoki adolatliligini shikoyat qiladi. FPK sirtdan qarorni umumiy qoidalar boʻyicha shikoyat qilishga ruxsat beradi, shu sababli umumiy bir oylik apellyatsiya muddatini alohida kuzatish kerak.

Qarorni tuzatish apellyatsiya muddatini uzaytiradimi?

Yozuvdagi yoki arifmetik xatoni tuzatish va hal qiluv qarorini tushuntirish uning mazmunini oʻzgartirish uchun moʻljallanmagan. FPK apellyatsiya muddatini hal qiluv qarori qabul qilingan sanadan hisoblaydi va ushbu arizalar uchun boshqa boshlanish sanasini belgilamaydi. Qoʻshimcha hal qiluv qarori asosiy qaror bilan birga shikoyat qilinadi, Plenum ham uning muddatini asosiy qaror sanasiga bogʻlaydi. Shu bois bu arizalar oʻz vaqtida beriladigan apellyatsiyaning oʻrnini bosmasligi kerak.

Har qanday sud ajrimi ustidan alohida shikoyat beriladimi?

Yoʻq. FPK buni toʻgʻridan-toʻgʻri nazarda tutsa yoki ajrim ishning keyingi harakatiga toʻsqinlik qilsa, xususiy shikoyat beriladi. Boshqa ajrimlarga eʼtirozlar yakuniy hal qiluv qarori ustidan apellyatsiya yoki kassatsiya shikoyatiga kiritiladi. Alohida shikoyat qilinadigan ajrim uchun apellyatsiya muddati topshirilgan yoki yuborilganidan keyin 20 kun; ajrim apellyatsiyada koʻrilmagan boʻlsa, kassatsiya tartibi qoʻllanadi.