Iqtisodiy sud qarorlari ustidan shikoyat

Apellyatsiya shikoyati bir oy ichida (IPK 262-moddasi) beriladi va oʻz vaqtida berilgan shikoyat hal qiluv qarorining qonuniy kuchga kirishini kechiktiradi. Kassatsiya shikoyati olti oy ichida (IPK 285-moddasi), faqat apellyatsiya boʻlmagan taqdirda berilishi mumkin. Har bir shikoyat uchun davlat boji nizolashilayotgan qism boʻyicha birinchi instansiya uchun hisoblangan stavkaning 50 foizini tashkil etadi.

Qisqacha:

• Apellyatsiya qonuniy kuchga kirmagan hal qiluv qaroriga nisbatan qoʻllaniladi; umumiy muddat — bir oy (IPK 262-moddasi).
• Kassatsiya apellyatsiyada koʻrilmagan, qonuniy kuchga kirgan birinchi instansiya hal qiluv qaroriga nisbatan qoʻllaniladi; muddat — olti oy (IPK 285-moddasi).
• Apellyatsiya yoki kassatsiyadan keyingi yoʻl takroriy kassatsiya emas, taftish tartibida koʻrishdir; umumiy muddat — bir yil (IPK 310-moddasi).
• Yangi ochilgan holatlar boʻyicha ariza hujjatni qabul qilgan sudga holat aniqlanganidan keyin bir oydan kechiktirmay (IPK 328-moddasi) beriladi.
• Ish hujjatlari sudning aniq xatosini koʻrsatish va uni tuzatish natijani qanday oʻzgartirishini asoslash imkonini bersa, shikoyat qilish maqsadga muvofiq.

Yangilangan: 2026-yil 05-sentyabr

Shikoyat qilish usulini qanday tanlash kerak

Yoʻl hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgan-kirmaganiga va avval tekshirilgan-tekshirilmaganiga bogʻliq. Shikoyatni ish ishtirokchisi, shuningdek ishga jalb qilinmagan boʻlsa-da, sud uning huquq yoki majburiyatlari toʻgʻrisida masalani hal qilgan shaxs berishi mumkin. Hal qiluv qarori toʻliq yoki qisman (IPK 259-moddasi) nizolanishi mumkin.

Shikoyat qilinmagan hal qiluv qarori bir oylik muddat tugaganidan keyin qonuniy kuchga kiradi. Apellyatsiya berilsa, bekor qilinmagan hal qiluv qarori apellyatsiya instansiyasi qaror qabul qilgan kunda (IPK 192-moddasi) qonuniy kuchga kiradi. Shu sababli kassatsiyani apellyatsiyadan keyingi majburiy bosqich sifatida rejalashtirib boʻlmaydi: apellyatsiyada koʻrilgan hujjat taftish tartibida tekshiriladi.

Hal qiluv qarori ustidan shikoyat qilish kerakmi

Xato qonunda belgilangan asoslardan biriga mos kelsa va natijaga taʼsir qilsa, shikoyat berish kerak. Iqtisodiy protsessual kodeksi (IPK) toʻrtta asosiy guruhni (IPK 279-moddasi) belgilaydi:

• ish uchun ahamiyatga ega holatlar toʻliq aniqlanmaganligi;
• sud aniqlangan deb hisoblagan holatlar isbotlanmaganligi;
• sud xulosalari ish holatlariga muvofiq emasligi;
• moddiy yoki protsessual huquq normasi buzilganligi yoxud notoʻgʻri qoʻllanilganligi.

Moddiy huquqni notoʻgʻri qoʻllash zarur hujjatni qoʻllamaslik, qoʻllanilishi mumkin boʻlmagan hujjatni qoʻllash yoki uni notoʻgʻri talqin qilishni qamrab oladi. Protsessual xato, odatda, notoʻgʻri hal qiluv qarori qabul qilinishiga olib kelgan yoki olib kelishi mumkin boʻlsa, jiddiy hisoblanadi. IPK sud ishlarini yuritish tili buzilganda, sud majlisi bayonnomasida tegishli imzo yoki majburiy yozuv tashuvchilari boʻlmaganda, shuningdek sudyalar maslahatlashuvi siri buzilganda ham hal qiluv qarorini bekor qilishga yoʻl qoʻyadi.

Quyidagi shartsiz buzilishlardan biri mavjud boʻlsa, hal qiluv qarori har qanday holatda bekor qilinadi:

• ish sudning qonunga xilof tarkibida koʻrilgan;
• ishda ishtirok etuvchi shaxs tegishli tarzda xabardor qilinmagan;
• sud ishga jalb qilinmagan shaxsning huquq yoki majburiyatlarini hal qilgan;
• hal qiluv qarori imzolanmagan yoki uni tegishli boʻlmagan sudyalar imzolagan;
• ishda sud majlisi bayonnomasi mavjud emas;
• sud bildirilgan talabni hal qilmagan;
• ish sudga taalluqlilik qoidalarini buzgan holda koʻrilgan.

Amaliy tekshiruv uchta savoldan iborat: xato ishning qaysi hujjati bilan tasdiqlanadi, qaysi norma buzilgan va suddan qanday natija soʻraladi? Apellyatsiya va kassatsiya qoʻshimcha dalillarni tekshirishi mumkin, biroq birinchi instansiyada boʻlmagan yangi talab qabul qilinmaydi. Bundan tashqari, hal qiluv qarori toʻliq tekshiriladi, shu sababli shikoyatdagi tor ifoda sudni faqat bitta holat bilan cheklamaydi.

Sud bahosiga oddiy norozilikning oʻzi yetarli emas. Taftishda jiddiy buzilishni rasmiy buzilishdan ajratish ayniqsa muhim: mohiyatan toʻgʻri hujjatni faqat rasmiy sabablar bilan (IPK 324-8-moddasi) bekor qilib boʻlmaydi. Faqat toʻlovni kechiktirish uchun shikoyat qilish davlat boji, qoʻshimcha xarajatlar xavfi va undiruv har doim ham avtomatik toʻxtatilmasligi bilan solishtirilishi lozim.

Apellyatsiya shikoyatini qanday berish kerak

Apellyatsiya shikoyati yuqori turuvchi sudning tegishli sudlov hayʼati nomiga yoʻllanadi, biroq hal qiluv qarorini qabul qilgan iqtisodiy sudga beriladi. Birinchi instansiya shikoyatni ish bilan birga besh kunlik muddatda (IPK 261-moddasi) yuboradi.

Umumiy muddat hal qiluv qarori qabul qilingan kundan boshlab bir oy. Soddalashtirilgan ish yuritish, huquqiy taʼsir choralarini qoʻllash va IPKda koʻrsatilgan yerga oid ishlar uchun oʻn kunlik muddat (IPK 262-moddasi) amal qiladi. Uzrli sabab boʻlsa, iltimosnoma hal qiluv qarori qabul qilingan kundan eʼtiboran ikki oydan kechiktirmay berilgan taqdirda muddat tiklanishi mumkin. Plenum muddat keyingi kundan boshlanishini, sabab esa oʻz vaqtida murojaat qilishga obyektiv ravishda toʻsqinlik qilgan boʻlishi kerakligini tushuntiradi.

Shikoyatda besh guruh maʼlumot (IPK 263-moddasi) koʻrsatiladi:

• apellyatsiya instansiyasi sudi;
• shikoyat berayotgan shaxs;
• birinchi instansiya sudi, ish raqami va sanasi, nizo predmeti;
• shaxsning talabi va huquq, holatlar hamda dalillarga havola qilingan holda hal qiluv qarori notoʻgʻriligining asoslari;
• ilovalar roʻyxati.

Shikoyatga uchta tasdiq (IPK 265-moddasi) ilova qilinadi: davlat boji va pochta xarajatlari toʻlanganligi, shikoyat hamda yangi ilovalar nusxasi boshqa ishtirokchilarga yuborilganligi, shuningdek vakilning imzolash vakolati. Shikoyat qilishga doir maxsus vakolat ishonchnomada toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatilishi lozim. Sudya shikoyat ish bilan kelib tushganidan keyin uni qabul qilish, qabul qilishni rad etish yoki qaytarish masalasini besh kundan kechiktirmay (IPK 266-moddasi) hal qiladi.

Shikoyat tegishli shaxs tomonidan imzolanmagan, mazmun talablariga javob bermagan, nusxalar yuborilganligi, boj yoki pochta xarajatlari tasdiqlanmagan, birinchi instansiya orqali berish tartibi buzilgan, muddat iltimosnomasiz oʻtkazib yuborilgan yoki shikoyat beruvchi uni qabul qilishdan oldin qaytarishni soʻragan boʻlsa, qaytariladi. Ushbu kamchiliklar uchun IPK shikoyatni harakatsiz qoldirishning umumiy davrini emas, aynan shikoyatni qaytarishni (IPK 269-moddasi) nazarda tutadi. Sabab bartaraf qilingach, protsessual muddat tugamagan boʻlsa, shikoyat qayta berilishi mumkin.

Apellyatsiya qanday koʻriladi

Apellyatsiya hal qiluv qarorining qonuniyligi va asosliligini toʻliq hajmda qayta tekshiradi. Sud yangi faktlarni aniqlashi va yangi dalillarni tekshirishi mumkin, biroq yangi talablarni qabul qilmaydi (IPK 276-moddasi).

Birinchi sud majlisi shikoyat qabul qilinganidan keyin yigirma kundan kechiktirmay (IPK 274-moddasi) oʻtkaziladi. Koʻrishning umumiy muddati qabul qilingan kundan eʼtiboran bir oydan oshmaydi. Shoshilinch toifalarda u oʻn besh kunni tashkil etadi, alohida hollarda esa yana bir oyga (IPK 277-moddasi) uzaytirilishi mumkin.

Natijaga koʻra sud barcha vakolatlardan (IPK 278-moddasi) foydalanishi mumkin:

• hal qiluv qarorini oʻzgarishsiz qoldirish;
• uni toʻliq yoki qisman bekor qilib, yangi hal qiluv qarori qabul qilish;
• hal qiluv qarorini oʻzgartirish;
• hal qiluv qarorini bekor qilib, ish yuritishni tugatish yoki daʼvoni toʻliq yoxud qisman koʻrmasdan qoldirish;
• hal qiluv qarorini bekor qilib, materiallarni sudga taalluqlilik boʻyicha boshqa sudga yuborish.

IPKda belgilangan shartsiz holatlarda apellyatsiya ishni birinchi instansiya qoidalari boʻyicha koʻrishga oʻtadi. Apellyatsiya qarori qabul qilingan kunda qonuniy kuchga kiradi, sud xarajatlari masalasi esa shu qarorda hal qilinadi.

Kassatsiya va taftish oʻrtasidagi farq

Kassatsiya qonuniy kuchga kirgan, apellyatsiyada tekshirilmagan (IPK 282-moddasi) birinchi instansiya hal qiluv qaroriga nisbatan qoʻllaniladi. Shikoyatni hududiy sudning iqtisodiy ishlar boʻyicha sudlov hayʼati, Oliy sud birinchi instansiya sifatida qabul qilgan hal qiluv qarorini esa Oliy sud sudlov hayʼati (IPK 283-moddasi) koʻradi. Shikoyat shu instansiya nomiga yoʻllanadi, ammo hal qiluv qarorini qabul qilgan sud orqali beriladi va u ishni besh kun ichida (IPK 284-moddasi) yuboradi.

Kassatsiya ham hal qiluv qarorini toʻliq tekshiradi, yangi dalil va faktlarni oʻrganishi mumkin, biroq yangi talablarni koʻrmaydi (IPK 299-moddasi). Koʻrish muddati qabul qilingandan keyin bir oygacha, alohida holatda yana bir oygacha (IPK 300-moddasi). Vakolatlar oʻzgarishsiz qoldirish, oʻzgartirish, bekor qilib yangi hal qiluv qarori qabul qilish, ish yuritishni tugatish, daʼvoni koʻrmasdan qoldirish va sudga taalluqlilik boʻyicha yuborishni qamrab oladi — natijalar roʻyxati (IPK 301-moddasi). Bekor qilish asoslari faktlar, isbotlanganlik, xulosalar va huquqdagi xatolarni, shu jumladan shartsiz buzilishlarni (IPK 302-moddasi) qamrab oladi.

Hujjat apellyatsiya yoki kassatsiyadan oʻtgan boʻlsa, taftish tartibi qoʻllaniladi. IPKda sanab oʻtilgan shaxslar birinchi taftish shikoyatini avval tekshirilgan hujjatlar (IPK 307-moddasi) ustidan beradi. U, odatda, hal qiluv qarorini qabul qilgan sud orqali, keyingi darajadagi hujjatlar ustidan shikoyatlar esa bevosita Oliy sudga (IPK 309-moddasi) beriladi.

Taftishning umumiy muddati bir yil. U oldingi kassatsiya yoki taftish natijasidan avval tugagan boʻlsa, IPKda nazarda tutilgan holatlarda uch oylik davr saqlanib qoladi. Muddatni tiklash iltimosnomasi oʻtkazib yuborilgandan keyin uch oy (IPK 310-moddasi) ichida berilishi mumkin. Yuridik shaxs uchun boj yoki vakilga mablagʻ yoʻqligi, vakilning taʼtili yoki xizmat safari hamda yuridik xizmat xodimi mavjud emasligi uzrli sabab hisoblanmaydi.

Hududiy taftish sudi va Oliy sud sudlov hayʼati shikoyatni bir oygacha koʻradi, muddat yana bir oygacha uzaytirilishi mumkin. Rayosatdagi protest ikki oygacha (IPK 324-3-moddasi) koʻriladi. Taftish ish materiallari boʻyicha huquqning toʻgʻri qoʻllanganini va protsessga rioya etilganini tekshiradi hamda yangi talablarni qabul qilmaydi (IPK 324-6-moddasi).

Sud ajrimi ustidan qanday shikoyat qilinadi

IPK bunga toʻgʻridan-toʻgʻri ruxsat berganda yoki ajrim ishning keyingi harakatiga toʻsqinlik qilganda, ajrim ustidan alohida shikoyat qilinadi. Boshqa ajrimlarga qarshi eʼtirozlar yakuniy hal qiluv qarori ustidan berilgan shikoyatga kiritiladi. Maxsus norma boshqa muddatni belgilamasa, alohida shikoyatning umumiy muddati bir oydan oshmaydi (IPK 199-moddasi).

Apellyatsiya ajrim ustidan shikoyatni apellyatsiya bobi qoidalari boʻyicha koʻradi hamda uni oʻzgartirishi yoki bekor qilishi mumkin. Daʼvo arizasini qabul qilishni rad etish yoki qaytarish, daʼvoni koʻrmasdan qoldirish, ish yuritishni tugatish yoxud toʻxtatib turish haqidagi ajrim bekor qilinsa, ariza yoki ish birinchi instansiyaga yuboriladi (IPK 281-moddasi). Kassatsiya apellyatsiyada tekshirilmagan (IPK 305-moddasi) birinchi instansiya ajrimiga nisbatan shunga oʻxshash natijalarni qoʻllaydi.

Alohida shikoyat qilib boʻlmaydigan ajrimlarning qisman roʻyxati: sudyani rad qilish, ishni boshqa sudga oʻtkazish, uchinchi shaxsni jalb qilish, ekspertiza tayinlash, daʼvoni qabul qilish, ishni tayyorlash, sud majlisini keyinga qoldirish va yangi ochilgan holatlar boʻyicha arizani qabul qilish toʻgʻrisidagi ajrimlar. Plenum sud buyrugʻi va ijro varaqasi oʻz-oʻzicha shikoyat qilinmasligini ham tushuntirgan.

Shikoyat berish ajrimning ijrosini avtomatik toʻxtatmaydi: umumiy qoidaga koʻra, qonun yoki sud boshqa muddatni belgilamasa, u darhol ijro etiladi (IPK 198-moddasi). Shu sababli shikoyat bilan birga aynan shu hujjat ijrosini toʻxtatib turishga yoʻl qoʻyilishi alohida tekshirilishi kerak.

Shikoyat qilish toʻlovni qancha kechiktiradi

Oʻz vaqtida berilgan apellyatsiya, odatda, majburiy undiruvni uning natijasigacha kechiktiradi, chunki hal qiluv qarori hali qonuniy kuchga kirmagan boʻladi. Ijro varaqasi hujjat qonuniy kuchga kirganidan keyin besh kun ichida (IPK 336-moddasi) undiruvchiga beriladi yoki davlat ijrochisiga yuboriladi.

Misol. Shikoyat bir oylik muddat oxiriga yaqin berilsa, birinchi instansiya ishni besh kunda yuboradi, qabul qilish masalasi yana besh kungacha hal qilinadi, koʻrish esa, odatda, bir oygacha davom etib, alohida holatda yana bir oyga uzaytiriladi. Amalda oddiy undiruv hal qiluv qarori sanasidan taxminan ikki–uch oyga kechikishi mumkin. Bu alohida kafolatlangan kechiktirish muddati emas, balki protsessual muddatlar ketma-ketligi asosidagi hisobdir.

Apellyatsiya muddati oʻtkazib yuborilgan boʻlsa, hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgan boʻlishi mumkin. Muddat tiklangach, apellyatsiya sudi iltimosnomaga koʻra apellyatsiya tugaguniga qadar ijroni toʻxtatib turishga (IPK 271-moddasi) haqli. Kassatsiyada sud ish ishtirokchisining iltimosnomasiga koʻra ijroni toʻxtatib turadi (IPK 294-moddasi). Taftishda sud faqat buni qilishga haqli, yaʼni masala uning ixtiyorida (IPK 323-moddasi) qoladi. Kassatsiya yoki taftish shikoyatining oʻzi yetarli emas: ijroni toʻxtatib turish haqidagi iltimosnoma alohida bildirilishi kerak.

Qonuniy kuchga kirishni umumiy kutish qoidasidan istisnolar mavjud. Daʼvoni taʼminlash, kelishuv bitimini tasdiqlash, hakamlik sudi qarori yoki mediativ kelishuvni ijro etish uchun ijro varaqasi berish, chet davlat sudi yoki arbitraji qarorini tan olish va ijro etish haqidagi ajrimlar darhol ijro etiladi — toʻliq roʻyxat (IPK 334-moddasi). Ular uchun apellyatsiya muddatlarining oddiy hisobi avtomatik tanaffusni anglatmaydi.

Shikoyat qilish qancha turadi

Majburiy xarajatlar davlat boji va pochta depozitidan iborat. Mulkiy daʼvo uchun birinchi instansiya stavkasi daʼvo bahosining ikki foizi, biroq kamida bir bazaviy hisoblash miqdori (BHM); nomulkiy talab uchun oʻn BHM. Apellyatsiya, kassatsiya va taftish shikoyatlari nizolashilayotgan qism boʻyicha dastlabki stavkaning yarmi miqdorida toʻlanadi.

Pochta xarajatlarini sud belgilaydi; depozit 44.000 sumdan (IPK 116-moddasi) oshmasligi kerak. Videokonferensaloqa, ekspert va ish boʻyicha boshqa harakatlar alohida xarajatlarni yuzaga keltirishi mumkin. Yuridik yordam narxi shartnomada belgilanadi va sudga majburiy toʻlovlar oʻrnini bosmaydi.

Xarajat misoli. Kompaniya 100 000 000 soʻm undirilishini nizolamoqda. Umumiy stavka boʻyicha birinchi instansiya boji 2 000 000 soʻm, shu sababli apellyatsiya boji 1 000 000 soʻmni tashkil etadi. Eng yuqori 44.000 sum pochta depoziti bilan majburiy toʻlovlar qoʻshimcha xarajatlardan oldin 1 044 000 soʻm boʻladi.

Tadbirkor yoki yuridik shaxs mablagʻ yoʻqligi xizmat koʻrsatuvchi bank tomonidan tasdiqlansa, bojni kechiktirishni soʻrashi mumkin. Tasdiq murojaatdan uch kundan oldin boʻlmagan sanada berilgan boʻlishi kerak. Iqtisodiy protsessning maxsus qoidasi kechiktirishni nazarda tutadi, shu sababli alohida huquqiy asossiz boʻlib-boʻlib toʻlashga tayanmaslik kerak.

Shikoyat xarajatlari taraflar oʻrtasida nizo natijasiga koʻra (IPK 118-moddasi) taqsimlanadi. Shikoyat qaytarilsa, boj sud maʼlumotnomasi (IPK 115-moddasi) asosida qaytariladi. Biroq qabul qilingan shikoyatdan voz kechilganda yoki u koʻrmasdan qoldirilganda toʻlangan boj qaytarilmaydi.

Yangi ochilgan holatlar boʻyicha qayta koʻrish

IPK “yangi ochilgan holatlar” atamasini qoʻllaydi. Bu yana bir apellyatsiya emas va taraf ilgari olishi mumkin boʻlgan hujjatni taqdim etish imkoniyati ham emas. Hujjatni uni qabul qilgan sud qayta koʻradi. Yuqori instansiya hujjatni oʻzgartirgan yoki yangisini qabul qilgan boʻlsa, arizani oʻsha instansiya (IPK 326-moddasi) koʻradi.

Asoslar yopiq roʻyxatni (IPK 327-moddasi) tashkil etadi:

• muhim holatlar hujjat qabul qilingan paytda mavjud boʻlgan, ammo arizachi ular haqida bilmagan va bilishi mumkin boʻlmagan;
• qonuniy kuchga kirgan hukm hujjatga taʼsir qilgan bila turib notoʻgʻri ekspert xulosasi, guvoh koʻrsatuvi yoki notoʻgʻri tarjimani aniqlagan;
• qonuniy kuchga kirgan hukm yoki ajrim ish koʻrilayotganda ishtirokchi, vakil yoxud sudyaning jinoiy qilmishini aniqlagan;
• ish boʻyicha hal qiluv qaroriga asos boʻlgan sud hujjati yoki boshqa organ hujjati bekor qilingan.

Ariza holat aniqlanganidan keyin bir oy ichida beriladi. Oʻtkazib yuborilgan muddat iltimosnoma olti oydan kechiktirmay berilgan taqdirda tiklanishi mumkin. Umumiy eng uzoq muddat hujjat qonuniy kuchga kirganidan keyin uch yil (IPK 328-moddasi), aniqlangan soxtalashtirish, jinoyat yoki asos boʻlgan hujjatning bekor qilinishi bilan bogʻliq asoslar bundan mustasno.

Arizada sud, ishtirokchilar, qayta koʻrilayotgan hujjat va ish, tasdiqlovchi hujjatlar bilan holat, talab hamda ilovalar koʻrsatiladi. Holatning dalili, nusxalar boshqa ishtirokchilarga yuborilganligi va vakil vakolati ilova qilinadi — toʻliq tarkib (IPK 329-moddasi). Iqtisodiy ishlar boʻyicha boj undiriladigan murojaatlar roʻyxatida bunday arizaning oʻzi uchun davlat boji nazarda tutilmagan — xarajatlar roʻyxati.

Sud arizani bir oygacha koʻradi, birinchi sud majlisini esa qabul qilinganidan keyin yigirma kundan kechiktirmay (IPK 332-moddasi) tayinlaydi. Sud arizani qanoatlantirib, avvalgi hujjatni bekor qiladi yoki qanoatlantirishni rad etadi. Bekor qilingach, ish qayta koʻriladi; yakuniy ajrim ustidan shikoyat qilish mumkin (IPK 333-moddasi).

Bekor qilingandan keyin undirilganni qanday qaytarish kerak

Sud hujjatining qaytarma ijrosi bekor qilingan yoki oʻzgartirilgan hujjat boʻyicha undirilgan narsani javobgarga qaytaradi. U ijrodan keyin daʼvoni toʻliq yoki qisman rad etish haqida yangi hujjat qabul qilinsa, ish yuritish tugatilsa yoki daʼvo koʻrmasdan qoldirilsa qoʻllaniladi. Undiruv hali yakunlanmagan boʻlsa, sud uni toʻliq yoki qisman bekor qiladi (IPK 343-moddasi).

Masalani yangi hujjatni qabul qilgan sud hal qilishi kerak. Bekor qilish yoki oʻzgartirish haqidagi qarorda qaytarma ijro koʻrsatilmagan boʻlsa, javobgar birinchi instansiyaga ariza beradi va avvalgi ijroni tasdiqlovchi hujjatni ilova qiladi. Sud arizani taraflarni chaqirmasdan yigirma kun ichida (IPK 344-moddasi) koʻradi, ustidan shikoyat qilinishi mumkin boʻlgan ajrim chiqaradi va ariza qanoatlantirilsa, pul, mol-mulk yoki uning qiymatini qaytarish uchun alohida ijro varaqasi beradi.

Amalda qaytarma ijro haqidagi talab yangi hujjat qabul qilishi mumkin boʻlgan instansiyaga taqdim etilgan pozitsiyaga kiritilishi lozim. Undiruv yakunlangan boʻlsa, toʻlov hujjatlari, mol-mulkni topshirish dalolatnomalari yoki ijro ishi maʼlumotlari ilova qilinadi. Ijroni tasdiqlovchi hujjatsiz ariza IPKning bevosita talabiga javob bermaydi.

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• 2025-yil 23-iyundagi 13-son qaror toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi ishlarning xususiyatlarini tushuntirdi: ayrim ajrimlar ustidan apellyatsiya oʻn kun, kassatsiya bir oy ichida beriladi, bunday ishlar boʻyicha hal qiluv qarorlari va ajrimlar esa maxsus umumiy qoidaga koʻra darhol ijro etiladi.
• 2026-yil 3-iyuldagi 19-son qaror taʼminlash choralariga sud ishlarini yuritishning har qanday bosqichida, shu jumladan ish yuritish toʻxtatib turilgan davrda yoʻl qoʻyilishini tushuntirdi. Shu sababli qayta koʻrish tugamaguniga qadar mol-mulk yoki taraflar holatini saqlash masalasini alohida qoʻyish mumkin.

Shikoyat berishdan oldin nimani tekshirish kerak

Shikoyat berishdan oldin murojaatning maqbulligi va mazmuniy vajlarni bir vaqtda tasdiqlaydigan yagona ish toʻplamini tayyorlash kerak:

• hal qiluv qarori, qaror yoki ajrimning toʻliq matnini olish hamda qabul qilingan va qonuniy kuchga kirgan sanalarni tekshirish;
• protsessual yoʻlni tiklash: apellyatsiya, kassatsiya yoki taftish boʻlganmi va oxirgi qaysi hujjat qabul qilingan;
• oxirgi muddatni qayd etish va u oʻtkazib yuborilgan boʻlsa, tiklash haqidagi iltimosnomani alohida tayyorlash;
• har bir vajni ish hujjati, aniq norma va soʻralayotgan natija bilan bogʻlash;
• yangi dalilni yangi talabdan ajratish: birinchisi tekshirilishi mumkin, ikkinchisi qabul qilinmaydi;
• imzo, vakilning maxsus vakolati, nusxalarni yuborish, davlat boji va pochta depozitini tekshirish;
• hal qiluv qarori ijro etilayotgan boʻlsa, ijroni toʻxtatib turish haqidagi alohida iltimosnomani ilova qilish;
• undiruv yakunlangan va yangi hujjat uni bekor qilayotgan boʻlsa, qaytarma ijro masalasini qoʻyish hamda toʻlov yoki mol-mulk topshirilganligini tasdiqlash.

Bunday toʻplam shikoyatni matn hajmi boʻyicha emas, uchta tekshiriladigan unsur boʻyicha baholashga imkon beradi: maqbul yoʻl, jiddiy xato va ijro etilishi mumkin boʻlgan qayta koʻrish natijasi.

Koʻp beriladigan savollar

Apellyatsiyaga yangi hujjatlarni ilova qilish mumkinmi?

Ha. Apellyatsiya va kassatsiya instansiyalari yangi dalillarni tekshirishi hamda yangi faktlarni aniqlashi mumkin. Biroq hujjat avval bildirilgan nizoga taalluqli boʻlishi kerak: yuqori instansiya yangi mustaqil talabni qabul qilmaydi. Shikoyatda hujjat birinchi instansiyaning qaysi xulosasini inkor etishi tushuntirilishi va uning nusxasi shikoyat bilan birga boshqa ishtirokchilarga yuborilishi lozim.

Shikoyat pul undirilishini toʻxtatadimi?

Oʻz vaqtida berilgan apellyatsiya, odatda, apellyatsiya qarorigacha hal qiluv qarorining qonuniy kuchga kirishiga yoʻl qoʻymaydi. Kassatsiya va taftish shikoyatlarining oʻzi undiruvni toʻxtatmaydi: alohida iltimosnoma kerak. Kassatsiyada sud ish ishtirokchisining iltimosnomasiga koʻra ijroni toʻxtatishi shart, taftishda esa bu masalani oʻz ixtiyoriga koʻra hal qiladi. Darhol ijro etiladigan hujjatlar uchun maxsus qoidalar amal qiladi.

Apellyatsiyadan keyin kassatsiya berish mumkinmi?

Yoʻq, ayni hal qiluv qarori boʻyicha odatiy keyingi bosqich sifatida mumkin emas. IPK boʻyicha kassatsiya apellyatsiyada koʻrilmagan, qonuniy kuchga kirgan birinchi instansiya hal qiluv qaroriga moʻljallangan. Apellyatsiya sudi qaror chiqargan boʻlsa, keyingi tekshiruv hujjatni qabul qilgan sud va oʻtilgan instansiyalar hisobga olingan holda taftish tartibida amalga oshiriladi.

Qaysi ajrimlar ustidan alohida shikoyat qilish mumkin?

IPK aniq ajrim ustidan shikoyat qilishga toʻgʻridan-toʻgʻri ruxsat bersa yoki ajrim ishning keyingi harakatiga toʻsqinlik qilsa, alohida shikoyat beriladi. Masalan, daʼvoni qabul qilishni rad etish yoki qaytarish, ish yuritishni tugatish, daʼvoni koʻrmasdan qoldirish va ish yuritishni toʻxtatish haqidagi ajrimlar uchun maxsus tartib bor. Boshqa ajrimlarga qarshi eʼtirozlar yakuniy hal qiluv qarori ustidan shikoyatga kiritiladi.

Shikoyatdan voz kechilsa, boj qaytariladimi?

Shikoyat qabul qilinganidan keyin undan voz kechish ish yuritishni tugatadi, biroq toʻlangan boj qaytarilmaydi. Sud shikoyatni koʻrishdan oldin aynan qaytarsa, natija boshqacha boʻladi: qaytarish sud hujjati va sud maʼlumotnomasi asosida rasmiylashtiriladi. Shu sababli qabul qilishdan oldin qaytarishni soʻrash va qabul qilingandan keyin voz kechish turli moliyaviy oqibatlarga ega.