Fuqarolik nizosini tinch yoʻl bilan hal qilish

Fuqarolik nizosini muzokara, shartnomani oʻzgartirish, mediatsiya yoki kelishuv bitimi bilan yakunlash mumkin. Tanlangan hujjat sud kerakligini, davlat boji qaytarilishini va darhol majburiy ijroga oʻtish mumkinligini belgilaydi: oddiy kelishuv koʻpincha yangi daʼvoni talab qiladi, sud tasdiqlagan yoki qonun ijro kuchini bergan kelishuv esa qisqaroq yoʻlni ochadi.

Qisqacha:

• Sudgacha talabnoma har doim emas, faqat qonun yoki shartnoma talab qilganda majburiy.
• Kelishuv bitimi sud tasdiqlaganidan keyin tuzilgan hisoblanadi va buzilsa, ijro varaqasi asosida ijro etiladi.
• Mediatsiya odatda 30 kungacha (Mediatsiya toʻgʻrisidagi qonunning 23-moddasi) davom etadi va taraflar kelishuvi bilan yana koʻpi bilan 30 kunga uzaytirilishi mumkin.
• Fuqaro uchun hujjatning nomidan koʻra uning shartlari, shakli va qonunda belgilangan ijro yoʻli muhimroq.

Yangilangan: 2026-yil 05-sentyabr

Nizoni tinch yoʻl bilan hal qilish usulini qanday tanlash kerak

Usul nizoning bosqichi va kerakli natijaga qarab tanlanadi. Agar qonun yoki shartnomaning oʻzida boshqacha qoida boʻlmasa, taraflar shartnomani oʻzaro kelishib oʻzgartirishi yoki bekor qilishi (Fuqarolik kodeksining 382-moddasi) mumkin. Daʼvo berilgan boʻlsa, nizo toʻliq yoki qisman kelishuv bitimi yoxud mediativ kelishuv (Fuqarolik protsessual kodeksining 166-moddasi) bilan hal qilinadi.

Kelishuv bitimi va mediatsiya bir xil tartib emas. Kelishuv bitimini sud tasdiqlaydi. Mediator nizoni hal qilib bermaydi va shartlarni majburan belgilamaydi: taraflar oʻzlari uchun maqbul natijani topadi. Notarius xususiy kelishuvni tasdiqlashi, mediator sifatida mediativ kelishuvni tasdiqlashi yoki ijro xatini yozishi mumkin, lekin bu harakatlarning oqibatlari turlicha.

Ushbu maqola fuqarolar oʻrtasidagi, oilaviy va uy-joy nizolariga bagʻishlangan. Kompaniyalarning iqtisodiy suddagi nizolari boshqa protsessual tartibga ega. Tijorat nizosini hal qilish haqidagi maqolada daʼvodan voz kechish va uni tan olish, restrukturizatsiya hamda tadbirkorlik subyektlari kelishuvlarini ijro etish tushuntirilgan.

Sudgacha talabnoma qachon kerak

Har bir fuqarolik daʼvosidan oldin talabnoma yuborish haqida umumiy majburiyat yoʻq. Muayyan nizoga oid qonun yoki taraflar shartnomasi sudgacha tartibni belgilasa, u majburiy boʻladi. Tartibga rioya qilinmasa, sud arizani koʻrmasdan qoldiradi (FPKning 122-moddasi), toʻsiq bartaraf etilgach esa daʼvogar qayta murojaat qilishi (FPKning 123-moddasi) mumkin.

Talabnomada taraflar va ularning manzillari, talabning shartnomaviy yoki boshqa asosi, buzilish holati, talab qilinayotgan harakat, pul hisob-kitobi, javob muddati, toʻlov rekvizitlari va ilovalar roʻyxatini koʻrsatish maqsadga muvofiq. Shunda daʼvoda sudgacha tartibga rioya qilingani (FPKning 189-moddasi) qayd etiladi va tasdiqlovchi hujjatlar (FPKning 191-moddasi) ilova qilinadi.

Muddat maxsus qonun yoki shartnomadan olinadi. Shartnomani oʻzgartirish yoki bekor qilish talabi uchun alohida qoida bor: ikkinchi taraf rad javobini bergach yoki belgilangan muddatda javob bermagach sudga murojaat qilish mumkin, muddat hech qayerda belgilanmagan boʻlsa — 30 kundan (FKning 384-moddasi) keyin. Bu qoida barcha talabnomalar uchun 30 kunlik umumiy muddat yaratmaydi.

Talabnoma yuborilganini isbotlash kerak. Pochta yoki elektron dalil adresatni, hujjat mazmunini va yetkazilgan sanani aniqlash imkonini berishi lozim. Yana bir usul — hujjatni notarius orqali yuborish: u hujjatni xabarnoma bilan pochta orqali, tilxat olib shaxsan yoki texnik vositalar orqali topshirib, topshirilganlik guvohnomasini (Notariat toʻgʻrisidagi qonunning 73-moddasi) berishi mumkin.

Misol. Shartnoma sudga borishdan oldin uni bekor qilishni taklif etishni talab qiladi, ammo javob muddatini belgilamaydi. Taraf taklifni yuboradi va yetkazilganlik dalilini saqlaydi. Javob boʻlmasa, qonundagi kutish muddati 30 kunni tashkil etadi; shundan keyin shartnomani bekor qilish haqida daʼvo berish mumkin. Talabnomada bir tomonlama yozilgan muddat maxsus qonun qoidasini bekor qilmaydi.

Sudda kelishuv bitimini qanday tuzish kerak

Kelishuv bitimi yozma tuziladi va tasdiqlash uchun sudga beriladi. Unda ijro muddati va tartibi (FPKning 167-moddasi) koʻrsatilishi shart. Bitimda majburiyatni kechiktirish yoki boʻlib-boʻlib bajarish, talab qilish huquqidan voz kechish, qarzni toʻliq yoki qisman kechirish yoxud tan olish va sud xarajatlarini taqsimlash nazarda tutilishi mumkin. Taraflarning majburiyatlari bir-biriga yoki nomaʼlum kelajak voqeasiga bogʻlab qoʻyilmaydi.

Hujjatni taraflarning oʻzi yoki maxsus vakolati bor vakil imzolaydi. Nusxalar soni imzolagan shaxslar sonidan bitta koʻp boʻlishi kerak: qoʻshimcha nusxa ishga qoʻshiladi. Sud tasdiqlash masalasini taraflar qatnashgan majlisda koʻradi; bitim notarius tasdigʻidan oʻtgan (FPKning 168-moddasi) boʻlsa, ularning shaxsan kelishi shart emas. Notarial tasdiq sud tasdigʻining oʻrnini bosmaydi.

Ijro bosqichidagi bitim ishni koʻrgan birinchi instansiya sudiga beriladi. Sud masalani 10 kun ichida hal qiladi. Tasdiqlash haqidagi ajrim ustidan shikoyat qilish mumkin. Shartlar qonunchilikka zid boʻlsa yoki uchinchi shaxslarning huquq va qonuniy manfaatlariga daxl qilsa, sud tasdiqlashni rad etadi (FPKning 169-moddasi).

Bitim tasdiqlanishi ish yuritishni tugatadi (FPKning 124-moddasi). Shundan keyin ayni taraflar oʻrtasida, ayni predmet va asoslar boʻyicha takroriy murojaatga yoʻl qoʻyilmaydi (FPKning 126-moddasi). Shu sababli tasdiqlashdan oldin vaʼda qilingan ijro bilan birga dastlabki har bir talabning taqdiri ham tekshiriladi.

Sud xarajatlarini bitimning oʻzida taqsimlash maʼqul. Bu qilinmasa, masalani sud hal qiladi (FPKning 139-moddasi). Kelishuv bitimini tasdiqlash davlat bojini qaytarishning alohida asosi sifatida koʻrsatilmagan, mediativ kelishuv sabab arizani koʻrmasdan qoldirish esa bojni qaytarish asoslari (Davlat boji toʻgʻrisidagi qonunning 18-moddasi) roʻyxatiga kiritilgan.

Misol. Taraflar sud hujjatini ijro etish boshlanganidan keyin kelishuv bitimini taqdim etdi. Sud uni 10 kundan kechiktirmay koʻrib chiqadi. Bitim tasdiqlansa, avvalgi ijro kelishilgan qismda tugaydi, yangi muddat va toʻlovlar esa ajrim hamda bitim shartlaridan olinadi.

Mediatsiya qanday oʻtadi

Mediatsiya natijasi qatnashmayotgan shaxslarning huquqlariga yoki jamoat manfaatlariga daxl qilmasa, u fuqarolik va oilaviy nizolarga qoʻllanadi. Amal qilish doirasidagi cheklov (Mediatsiya toʻgʻrisidagi qonunning 3-moddasi) bola, bir nechta shaxs mulki va turar joy huquqlari haqidagi nizolarda ayniqsa muhim.

Taraflar mediatorni reyestrdan tanlaydi. Umumiy qoidaga koʻra, mediator oliy maʼlumotli, maxsus oʻquv kursidan oʻtgan, malaka imtihonini topshirgan jismoniy shaxs boʻlishi kerak; notarius va advokatlar imtihondan ozod. Talab va cheklovlar mediatorga qoʻyiladigan talablarda (qonunning 12-moddasi) belgilangan.

Taraflar avval asosiy shartnomaning bandi yoki alohida hujjat shaklida mediatsiyani qoʻllash kelishuvini (16-modda) tuzishi mumkin. Muayyan tartib-taomilni boshlash uchun ular taraflar, nizo predmeti, mediator, tartib, til, joy, sana va muddatni mediatsiyani oʻtkazish kelishuvida (20-modda) yozma qayd etadi.

Odatdagi muddat 30 kungacha, oʻzaro kelishuv bilan yana 30 kungacha uzaytiriladi; sud hujjatini ijro etish jarayonida esa muddat 15 kundan oshmaydi. Ish sudda boʻlsa, yuritish mediatsiya tugaguniga qadar, biroq 60 kundan koʻp boʻlmagan (FPKning 118-moddasi) muddatga toʻxtatiladi. Shu bilan birga daʼvo muddati ham toʻxtaydi (qonunning 21-moddasi).

Muzokaralar maxfiy: qonundagi istisno boʻlmasa, qatnashchilar tartib-taomilda bilgan holatlar yuzasidan soʻroq qilinmaydi va ulardan mediatsiyaga oid axborot (6-modda) talab qilinmaydi. Natijaga erishilganda davlat boji qaytarilishi lozim (17-modda), ijro ishi yuritish jarayonida tuzilgan kelishuv bundan mustasno.

Yakuniy hujjatda taraflar va vakillar, ularning huquq va majburiyatlari, ijro shartlari va muddatlari koʻrsatiladi. Hujjatni taraflar imzolaydi va mediator tasdiqlaydi. Qonunga zid shartlar (29-modda), uchinchi shaxs huquqlari yoki jamoat manfaatlariga daxl qiluvchi shartlar taqiqlanadi. Buzilish oqibatlarini hujjatning oʻzida belgilash mumkin.

Misol. Taraflar tartib-taomil uchun 30 kun belgiladi. Yechim topilmasa, uni yozma ravishda yana koʻpi bilan 30 kunga uzaytirish mumkin, natijada umumiy kelishilgan muddat 60 kungacha boʻladi. Ijro bosqichida bu hisob qoʻllanmaydi: maxsus chegara 15 kun.

Oilaviy nizoda qanday kelishuvlar tuziladi

Oilaviy nizodagi hujjat masalaga bogʻliq. Er-xotin mol-mulki, taʼminot, bolaning yashash joyi va alohida yashayotgan ota yoki onaning bola bilan koʻrishishi turli qoidalar bilan tartibga solinadi.

Er va xotin umumiy mol-mulkni nikoh vaqtida yoki ajrashgandan keyin boʻlishi mumkin. Ularning xohishiga koʻra boʻlish haqidagi kelishuv notarial tasdiqlanadi (Oila kodeksining 27-moddasi). Ajrashgandan keyingi sud talabi uchun uch yillik daʼvo muddati amal qiladi. Boʻlish koʻchmas mulk huquqlarini oʻzgartirsa, hujjat tegishli shakl va roʻyxatdan oʻtkazish talablariga ham mos kelishi kerak.

Nikohdan ajratish ishida er-xotin voyaga yetmagan bola kim bilan yashashi, bolaga yoki yordamga muhtoj er yoxud xotinga taʼminot qanday va qancha miqdorda toʻlanishi hamda mol-mulk qanday boʻlinishi haqida kelishuvni sudga taqdim etishi mumkin. Kelishuv boʻlmasa yoki u himoya qilinadigan manfaatlarga zid (OKning 44-moddasi) boʻlsa, bu masalalarni sud hal qiladi.

Ota-ona bolaning manfaatlari va fikrini hisobga olib, uning yashash joyini kelishuv bilan belgilaydi. Kelishuv boʻlmasa, sud mezonlari qoʻllanadi (OKning 75-moddasi). Boladan alohida yashayotgan ota yoki onaning koʻrishish tartibi yozma rasmiylashtiriladi; sudgacha mediatsiya mumkin, natija boʻlmasa, sud ishni vasiylik va homiylik organi ishtirokida (OKning 76-moddasi) koʻradi.

Aliment toʻlash toʻgʻrisidagi kelishuv yozma va notarial shaklda tuziladi. U ijro varaqasi kuchiga ega (OKning 131-moddasi), shu sababli aliment undirish haqida alohida sud qarori kerak emas. Voyaga yetmagan bola uchun miqdor sud orqali olinadigan miqdordan kam (OKning 133-moddasi) boʻlishi mumkin emas.

Taraflar daromaddan ulush, davriy yoki bir yoʻla toʻlanadigan qatʼiy summa, mol-mulk berish, boshqa kelishilgan usul yoki bir nechta usul birikmasini (OKning 134-moddasi) tanlashi mumkin. Aliment kelishuvi oʻzaro rozilik bilan ayni shaklda oʻzgartiriladi yoki bekor qilinadi; bir tomonlama voz kechish taqiqlanadi (OKning 132-moddasi).

Misol. Sobiq er-xotin kvartirani boʻlish va alimentni alohida tartibga solishga kelishdi. Ular boʻlishni hujjatlashtirib, koʻchmas mulk huquqlaridagi oʻzgarishni roʻyxatdan oʻtkazadi, aliment shartlarini esa alohida notarial kelishuvga kiritadi. Shakl va roʻyxatdan oʻtkazishni tekshirmasdan ikki natijani bitta hujjatga birlashtirish ko‘zlangan oqibatni bermasligi mumkin.

Uy-joy nizosini qanday kelishib hal qilish mumkin

Uy-joy kelishuvi xonalardan foydalanish, umumiy joylarga kirish, kalitlar, xarajatlardagi ishtirok, turar joyni boʻshatish sanasi, ijara hisob-kitobi yoki umumiy koʻchmas mulkni boʻlishni belgilashi mumkin. Biroq foydalanish tartibi haqidagi kelishuv har doim ham mulk huquqini oʻtkazmaydi.

Mulkdor va uning sobiq oila aʼzolari turar joydan foydalanish tartibini kelishib belgilashi mumkin; foydalanish va xarajatlar nizosini sud hal qiladi. Xususiylashtirilgan turar joy uchun qonun himoyalangan huquqqa ega shaxslarning roziligini ham talab qiladi. Bu qoidalar oila aʼzolarining huquqlarida (Uy-joy kodeksining 32-moddasi) mustahkamlangan.

Ulushdorlar mol-mulkka egalik qilish va undan foydalanishni barcha ishtirokchilar kelishuvi bilan belgilaydi. Kelishuv boʻlmasa, tartibni sud oʻrnatadi, oʻz ulushiga mutanosib foydalana olmayotgan shaxs esa tegishli haqni (FKning 219-moddasi) talab qilishi mumkin. Agar boʻlish huquqiy va amaliy jihatdan mumkin boʻlsa, mol-mulkning oʻzi ham kelishuv asosida boʻlinadi (FKning 223-moddasi).

Koʻp kvartirali uyning umumiy mol-mulki uchun alohida qoida amal qiladi: egalik qilish va foydalanish barcha mulkdorlar kelishuvi, kelishuv boʻlmasa sud tomonidan belgilanadi. Tasarruf etish ham barcha mulkdorlar roziligini (UJKning 127-moddasi) talab qiladi, ayrim qismlarni foydalanish yoki ijaraga berish haqidagi maxsus qarorlar bundan mustasno.

Turar joyni ijaraga yoki arendaga berish shartnomasi yozma tuziladi va hisobga qoʻyiladi; muddat, haq va boshqa shartlar qonun doirasida taraflar kelishuvi bilan (UJKning 25-moddasi) belgilanadi. Tinch yoʻl bilan bekor qilishda topshirish sanasi, joyning holati, ijara va kommunal qarz, depozit taqdiri hamda kalitlarni qaytarish dalolatnomasini qayd etish kerak.

Turar joyga boʻlgan ashyoviy huquqning vujudga kelishi, oʻtishi, cheklanishi va bekor boʻlishi davlat roʻyxatidan oʻtkaziladi (UJKning 13-moddasi). Ulushdorlarning umumiy binoning ayrim qismlaridan ulushiga muvofiq foydalanish haqidagi kelishuvi ularning murojaati bilan roʻyxatdan oʻtkaziladi (Koʻchmas mulkka boʻlgan huquqlarni roʻyxatdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi qonunning 52-moddasi).

Taraflar umumiy obyektni boʻlsa, huquq oʻzgarishini shartnoma yoki sud qarori tasdiqlaydi, kadastr yigʻmajildlari shakllantiriladi hamda avvalgi huquqning bekor boʻlishi va yangi huquqning vujudga kelishi roʻyxatdan oʻtkaziladi. Koʻp kvartirali uydagi kvartira boʻlinmaydi (qonunning 57-moddasi); foydalanish tartibi, ulush yoki kompensatsiya kabi boshqa tuzilmalar qoʻllanishi mumkin.

Notarial kelishuv qachon sudning oʻrnini bosadi

Taraflar kelishgan va tanlangan tuzilmani notarial rasmiylashtirish mumkin boʻlsa, notarius sud nizosining oldini olishga yordam beradi. Qonun talab qilgan hollarda notarial shakl majburiy, taraflardan biri talab qilsa ham notarial tasdiq qoʻllanadi (FKning 110-moddasi). Ammo tasdiqlash va ijro kuchi ikki xil xususiyatdir.

Aliment kelishuvining oʻzi ijro hujjati hisoblanadi. Boshqa majburiyatlarda notarius qarzdorlikni belgilovchi hujjatga ijro xati yozishi (Notariat toʻgʻrisidagi qonunning 76-moddasi) mumkin, agar hujjatlar talabning nizosizligini tasdiqlasa va umumiy qoidaga koʻra daʼvo qilish huquqi vujudga kelganidan uch yildan koʻp vaqt oʻtmagan (qonunning 78-moddasi) boʻlsa.

2026-yil 1-martdan notariuslar 440.000.000 soʻmgacha boʻlgan ayrim nizosiz fuqarolik-huquqiy talablar boʻyicha ijro xati yozadi: notarial bitimdan kelib chiqqan talab, yozma notarial bitim boʻlganda taʼminot sifatidagi koʻchar mol-mulkka undiruv qaratish, shuningdek ijara, joy mulkdorlarining majburiy badal va toʻlovlari, kommunal hamda aloqa xizmatlari qarzi. Chegara va toifalar 2025-yil 9-sentabrdagi PQ-280 bilan belgilangan.

Bu notarius huzurida imzolangan har qanday hujjatni darhol Majburiy ijro byurosiga topshirish mumkinligini anglatmaydi. Talab belgilangan toifaga kirishi, muddati kelgan va nizosiz boʻlishi, undiruvchi esa shu toifa uchun nazarda tutilgan hujjatlar hamda kechikish haqidagi bildirishnomani taqdim etishi kerak.

Misol. Notarial bitimdan kelib chiqqan 320 000 000 soʻmlik nizosiz talab 440.000.000 soʻmlik chegaradan past. 500 000 000 soʻmlik talab chegaradan oshadi, shuning uchun shu asosdagi maxsus tartib qoʻllanmaydi; notarial kelishuvning mavjudligi boshqa himoya usulini tanlash zaruratini oʻz-oʻzidan yoʻqotmaydi.

Kelishuvni imzolashdan oldin nimani tekshirish kerak

Imzolashdan oldin taraflar, predmet, vakolat, shakl, uchinchi shaxslar huquqlari va ijro yoʻli tekshiriladi. Umumiy ishonchnoma kelishuv bitimi, mediatsiyani oʻtkazish haqidagi kelishuv, mediativ kelishuv, sud hujjati ustidan shikoyat va ijro varaqasini taqdim etishni avtomatik qamramaydi: bu vakolatlarning har biri maxsus koʻrsatilishi (FPKning 69-moddasi) kerak.

Kichik yoshdagi va muomalaga layoqatsiz shaxslarning protsessual huquqlarini qonuniy vakillar amalga oshiradi; 14 yoshdan 18 yoshgacha boʻlgan voyaga yetmaganlar va muomala layoqati cheklangan shaxslar qonunda belgilangan doirada ular bilan birga qatnashadi. Protsessual muomala layoqati (FPKning 42-moddasi) qoidalarini boshqa qarindoshning imzosi bilan almashtirib boʻlmaydi.

Ota-ona va bolaning manfaatlari qarama-qarshi boʻlsa, vasiylik va homiylik organi bolaga vakil tayinlaydi (OKning 74-moddasi). Vasiyga notarial bitim, mol-mulkni boʻlish, daʼvodan voz kechish yoki homiylikdagi shaxs mol-mulkini kamaytirishi mumkin boʻlgan kelishuv bitimi uchun ham organ ruxsati kerak. Ruxsat yoki asoslantirilgan rad javobi 15 kundan kechiktirmay (Vasiylik va homiylik toʻgʻrisidagi qonunning 37-moddasi) beriladi.

Koʻchmas mulk boʻyicha kadastr maʼlumotlari, roʻyxatdan oʻtgan huquq egalari, taqiqlar va kerakli roziliklar tekshiriladi. Majburiy notarial shakl yoki davlat roʻyxatiga rioya qilinmasa, bitim haqiqiy emas. Bir taraf notarial bitimni bajargan yoki boshqa taraf tegishli shakldagi bitimni roʻyxatdan oʻtkazishdan bosh tortgan boʻlsa, qonun sudga murojaat qilishga (FKning 112-moddasi) yoʻl qoʻyadi, ammo bu endi suddan tashqari hal qilish emas.

Misol. Vasiy homiylikdagi shaxsga tegishli turar joy ulushini kelishuv bitimiga kiritmoqchi. Avval vasiylik va homiylik organidan ruxsat oladi. Qonun ruxsat yoki asoslantirilgan rad javobi uchun 15 kungacha muddat beradi; zarur ruxsatsiz sud homiylikdagi shaxs mol-mulkini kamaytiradigan shartni tasdiqlamasligi kerak.

Kelishuv buzilsa nima qilish kerak

Avval hujjat turi va ixtiyoriy ijro muddati aniqlanadi. Keyin ijro talabi yuborilib, aynan shu hujjat uchun qonunda belgilangan yoʻl tanlanadi.

Sud tasdiqlagan kelishuv bitimi boʻyicha ijro varaqasi taraf iltimosnomasiga koʻra (FPKning 168-moddasi) beriladi. Dastlabki nizoni qayta isbotlash shart emas, ammo bitim kim nimani va qachon bajarishini aniqlashga imkon berishi kerak.

Mediativ kelishuv taraflar uchun majburiy (Mediatsiya toʻgʻrisidagi qonunning 29-1-moddasi). Ijro varaqasi haqidagi ariza qarzdor joyidagi sudga (FPKning 358-1-moddasi) beriladi. Arizaga kelishuvning asli yoki tegishli tasdiqlangan nusxasi, davlat boji va pochta xarajati toʻlanganini tasdiqlovchi hujjatlar, qarzdorlar soniga qarab nusxalar va vakil vakolati ilova qilinadi; muddat ixtiyoriy ijro tugaganidan keyin olti oydan kechiktirmay (FPKning 358-2-moddasi) hisoblanadi.

Shartlar qonunga zid, oʻzgartirilgan yoki bekor qilingan boʻlsa, majburiyat toʻliq bajarilgan boʻlsa yoxud muddat tiklanmasdan oʻtkazib yuborilsa, sud varaq berishni rad etadi. Rad javobidan keyin taraflar nizoni daʼvo orqali hal qilishi (FPKning 358-4-moddasi) mumkin. Ajrim ustidan shikoyat qilinadi, varaq berish haqidagi ajrim esa darhol ijro etiladi (FPKning 358-5-moddasi).

Sud hujjati asosidagi ijro varaqalari, mediativ kelishuv varaqalari, notarial aliment kelishuvlari va notarius ijro xatlari ijro hujjatlari roʻyxatiga (Ijro toʻgʻrisidagi qonunning 7-moddasi) kiradi. Oddiy varaq va notarius ijro xati uch yil, mediativ kelishuv boʻyicha varaq olti oy ichida taqdim etiladi; aliment hujjati butun toʻlov davrida amal qiladi. Ushbu taqdim etish muddatlari (qonunning 27-moddasi) mediativ kelishuv boʻyicha varaq olish uchun sudga berilgan olti oylik muddatdan farq qiladi.

Majburiy ijroni Majburiy ijro byurosining (qonunning 3-moddasi) davlat ijrochilari amalga oshiradi. Qarzdor ijro xati nusxasini olgan yoki undan xabar topgan kundan boshlab 10 kun ichida notariusdan uni bekor qilishni soʻrashi mumkin. Bekor qilingach, undiruvchiga talabni daʼvo tartibida taqdim etish huquqi tushuntiriladi; bu 2026-yilgi tartibda belgilangan.

Misol. Mediativ kelishuvdagi ixtiyoriy toʻlov muddati tugadi, ammo toʻlov qilinmadi. Taraf olti oy ichida suddan ijro varaqasi soʻrashi mumkin. Varaq berilgach, uni ijroga taqdim etish uchun alohida olti oylik muddat boshlanadi. Qarzdorning navbatdagi javobini kutish birinchi muddatni tugatib qoʻymasligi kerak.

2025–2026-yillarda nimalar oʻzgardi

• 2025-yil 20-oktabrdagi OʻRQ-1089 mediativ kelishuvning majburiy kuchini va uni majburiy ijro ettirish uchun sudga murojaat qilish huquqini bevosita belgiladi. Oʻzgartirish rasmiy eʼlon qilingan kundan kuchga kirdi.
• 2025-yil 9-sentabrdagi PQ-280 2026-yil 1-martdan 440.000.000 soʻmgacha boʻlgan sanab oʻtilgan nizosiz fuqarolik-huquqiy talablar uchun notarius ijro xatini joriy etdi.
• Adliya vazirligida 2026-yil 19-yanvarda 3757-son bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan qoidalar ijro xati tartibini, jumladan qarzdor nusxani olgan yoki xabar topgan paytdan boshlab 10 kunlik eʼtiroz muddatini belgiladi.
• Oliy sud Plenumining 2025-yil 24-noyabrdagi 21-son qarori shaxsiy nomulkiy huquqlarni himoya qilish ishlarida, uchinchi shaxslar huquqlari va jamoat manfaatlari saqlansa, kelishuv bitimi va mediativ kelishuv tuzish mumkinligini tushuntirdi.

Ijro etiladigan kelishuvni qanday tuzish kerak

Ijro etiladigan kelishuv besh savolga javob beradi: kim majbur, nimani bajaradi, qancha hajmda, qaysi muddatda va ijroni qaysi hujjat tasdiqlaydi. Pul shartlarida summa yoki tekshiriladigan formula, jadval, rekvizitlar, toʻlovlarni hisobga olish navbati, foiz yoki neustoyka va taʼminot taqdiri koʻrsatiladi. Mol-mulk topshirilsa, uni alohida aniqlovchi belgilar, holati, joyi va qabul qilish-topshirish dalolatnomasi kerak.

Shartnomani oʻzgartirish yoki bekor qilish haqidagi kelishuv, qonun, shartnoma yoki ish muomalasi odatidan boshqacha qoida kelib chiqmasa, dastlabki shartnoma shaklida (FKning 384-moddasi) tuziladi. Kelishuv bitimida har bir talab va sud xarajati taqdiri alohida koʻrsatiladi. Mediativ kelishuvda huquq, majburiyat, shart, muddat va buzilish oqibatlari qayd etiladi.

“Taraflarda talab yoʻq” yoki “qarzdor keyinroq toʻlaydi” degan iboralar yetarli emas. Toʻlov sanasi va usuli, dastlabki talab qaysi asosda tugashi, qisman ijro oqibatlari va majburiy undiruv hujjati yozilishi kerak. Ish yuritishni tugatishdan oldin taraf ijro varaqasi, notarius ijro xati, mustaqil ijro hujjati yoki faqat yangi daʼvo berish huquqini olishidan xabardor boʻlishi lozim.

Yakuniy tekshiruv uchinchi shaxslar va majburiy shaklga taalluqli. Kelishuv begona ulushni tasarruf eta olmaydi, bola yoki homiylikdagi shaxs ahvolini yomonlashtira olmaydi, notarial tasdiq va davlat roʻyxatini chetlab oʻta olmaydi. Bu masalalar ochiq qolsa, sud ham, notarius ham xususiy vaʼdani ijro etiladigan natijaga aylantirmaydi.

Koʻp beriladigan savollar

Kelishuv bitimini sudsiz tuzish mumkinmi?

Taraflar majburiyatni oʻzgartiradigan yoki bekor qiladigan oddiy kelishuvni imzolashi mumkin, ammo protsessual maʼnoda u kelishuv bitimi boʻlmaydi. Kelishuv bitimi daʼvo ishida mavjud boʻladi va sud tasdiqlagach tuzilgan hisoblanadi. Sudga ehtiyoj boʻlmasa, qoʻshimcha kelishuv, mediativ kelishuv yoki notarial kelishuv tanlanadi. Hujjat ijro kuchiga egaligi yoki buzilganda yangi daʼvo kerakligini oldindan aniqlash lozim.

Sudgacha talabnomaga javob berish majburiymi?

Bu muayyan nizoga tatbiq etiladigan qonun va shartnomaga bogʻliq. Barcha fuqarolik talabnomalari uchun yagona javob muddati yoʻq. Boshqa muddat belgilanmagan boʻlsa, shartnomani oʻzgartirish yoki bekor qilish taklifi uchun 30 kun kutiladi. Talabnoma majburiy boʻlmaganda ham yozma javob tan olingan holatlar, nizoli summa, muzokaraga tayyorlik va rad sabablarini qayd etadi.

Kelishuv bitimini notarial tasdiqlash shartmi?

Umumiy qoidaga koʻra, taraflar bitimni imzolaydi va sudga taqdim etadi. Notarial tasdiq umumiy majburiyat emas, ammo u sudga taraflarning shaxsan qatnashuvisiz tasdiqlash masalasini koʻrish imkonini beradi. Shartlar qonun notarial shakl yoki davlat roʻyxatini talab qiladigan bitimni oʻz ichiga olsa, bu talablar saqlanadi. Har qanday holatda ish faqat sud tasdiqlagach tugaydi.

Bolaning yashash joyi va koʻrishish tartibini kelishish mumkinmi?

Ha. Ota-ona bolaning yashash joyini kelishuv bilan belgilashi, boladan alohida yashayotgan ota yoki onaning huquqlarini amalga oshirish tartibini yozma rasmiylashtirishi mumkin. Shartlar bolaning manfaatlariga mos boʻlishi va uning fikrini hisobga olishi kerak. Yashash joyi nizosini sud hal qiladi; koʻrishish nizosi sudgacha mediatsiyaga berilishi mumkin, sud ishida esa vasiylik va homiylik organi qatnashadi.

Kelishuv buzilganda qaysi natija tezroq ijro etiladi?

Qonun ijro hujjati deb tan olgan hujjat, masalan, notarial aliment kelishuvi eng qisqa yoʻlni beradi. Sud tasdiqlagan kelishuv bitimi uchun suddan varaq olish kerak. Mediativ kelishuv maxsus ariza va ikkita alohida olti oylik muddatga ega. Oddiy xususiy kelishuv yoki ijro xati uchun qonuniy asosi boʻlmagan notarial bitim yangi daʼvoni talab qilishi mumkin.