Jinoyat ishini qoʻzgʻatish

Jinoyatga oid xabar darhol roʻyxatga olinadi, tekshiruv esa odatda 10 sutka ichida (JPKning 329-moddasi) tugatiladi. Jinoyat ishi uni qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi qaror chiqarilganda vujudga keladi. Shaxs bundan oldin ham ushlab turilishi mumkin, biroq sud uzaytirmasa, bu muddat 48 soatdan (Konstitutsiyaning 27-moddasi) oshmaydi.

Qisqacha:

• Jinoyat haqida shaxs yoki tashkilot ariza berishi mumkin; OAV xabari, jinoyat alomatlarining bevosita aniqlanishi va aybini boʻyniga olish toʻgʻrisidagi arz ham sabab boʻladi.
• Tergovga qadar tekshiruv 10 sutkagacha (JPKning 329-moddasi) davom etadi; alohida hollarda prokuror uni bir oygacha uzaytiradi.
• Natijada ish qoʻzgʻatiladi, uni qoʻzgʻatish rad qilinadi yoki xabar tergovga tegishliligiga qarab yuboriladi.
• Ushlab turish muddati bayonnoma yoki organga olib kelingan paytdan emas, erkinlik amalda cheklangan paytdan hisoblanadi; sud yana 48 soat qoʻshishi mumkin.
• Shaxs amalda ushlangan yoki unga ishora qiluvchi holatlar yuzasidan soʻroq qilinayotgan boʻlsa, avvalo oʻz maqomini aniqlashi, sukut saqlash huquqidan foydalanishi va advokat taklif qilishi muhim.

Yangilangan: 2026-yil 05-sentyabr

Jinoyat ishi qachon rasman qoʻzgʻatiladi

Xabar olinishi ishni sudga qadar yuritishni boshlaydi, lekin hali jinoyat ishini vujudga keltirmaydi. Bu bosqich tergovga qadar tekshiruvni (JPKning 320-1-moddasi) ham qamrab oladi. Qonuniy sabab va yetarli asoslar mavjud boʻlsa, vakolatli mansabdor shaxs ishni qoʻzgʻatishi shart (JPKning 321-moddasi).

Huquqiy chegara — jinoyat ishini qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi qaror. Unda sabab va asoslar, Jinoyat kodeksining tegishli moddasi hamda ishni keyingi yurituvga olayotgan mansabdor shaxs koʻrsatiladi. Qaror nusxasi (JPKning 331-moddasi) nazorat qiluvchi prokurorga yuboriladi. Shundan soʻng davom etayotgan jinoyatni toʻxtatish, takroriy jinoyatning oldini olish va izlar, narsalar, hujjatlar hamda elektron maʼlumotlarni saqlash choralari darhol koʻrilishi kerak.

Tekshiruv aniq gumon qilinuvchi boʻlmasdan boshlanishi, ish esa hodisa yuzasidan qoʻzgʻatilishi mumkin. Aksincha, qonuniy asoslar boʻlsa, shaxs ish qoʻzgʻatilishidan oldin ushlab turilishi mumkin. Shu sababli ariza sanasi, gumon qilinuvchining protsessual huquqlari yuzaga kelgan payt va ish qoʻzgʻatish qarorining sanasi turli huquqiy paytlardir.

Jinoyat toʻgʻrisida qanday ariza beriladi

Jismoniy shaxs jinoyat haqida yozma yoki ogʻzaki ariza berishi mumkin. Yozma ariza imzolanadi. Ogʻzaki ariza mansabdor shaxs tomonidan arz qiluvchining shaxsi, yashash va ishlash joyi haqidagi maʼlumotlar bilan bayonnomaga kiritiladi; holatlar birinchi shaxs nomidan va imkon qadar soʻzma-soʻz yoziladi. Arz qiluvchi va arizani qabul qilgan shaxs bayonnomani imzolaydi. Ushbu rasmiylashtirish qoidalari (JPKning 324-moddasi) aynan nima xabar qilinganini keyin aniqlashga yordam beradi.

Arz qiluvchi bila turib yolgʻon xabar berganlik uchun jinoiy javobgarlik haqida ogohlantiriladi va bayonnomaga imzo qoʻyadi. Aybini boʻyniga olish toʻgʻrisidagi arzga ham shu qoidalar tatbiq etiladi, biroq bunday ogohlantirish berilmaydi. Imzosiz xabar, qalbaki imzo yoki uydirma shaxs nomi anonim xabarning oʻzi sabab boʻla olmasligini (JPKning 323-moddasi) anglatadi. Organ jinoyatga oid maʼlumot yoki izni mustaqil aniqlasa, bu boshqa qonuniy sabab boʻladi.

Jinoyat-protsessual kodeksi (JPK) beshta sabab turini (JPKning 322-moddasi) belgilaydi. Ish qoʻzgʻatish uchun asos esa jinoyat alomatlari mavjudligini koʻrsatuvchi maʼlumotlardir.

Kodeksda bevosita sanab oʻtilgan ayrim jinoyatlar boʻyicha ish jabrlanuvchining aybdorni javobgarlikka tortishni soʻragan shikoyati bilangina (JPKning 325-moddasi) qoʻzgʻatiladi. Jabrlanuvchi ojizligi, ayblanuvchiga qaramligi yoki boshqa sabab tufayli oʻz manfaatini himoya qila olmasa, prokuror shikoyatsiz ham ish qoʻzgʻatishi shart. Davlat ulushi boʻlmagan yuridik shaxsga uning xodimi tomonidan yetkazilgan, qonunda koʻrsatilgan ayrim mulkiy jinoyatlar uchun rahbar, mulkdor yoki vakolatli boshqaruv organining arizasi talab etiladi.

Amaliy jihatdan sana, joy, voqealar ketma-ketligi, maʼlum ishtirokchilar va guvohlar, zarar, aloqa maʼlumotlari hamda ilovalar roʻyxatini yozish foydali. Ichki ishlar organlari, shu jumladan elektron shaklda kelgan maʼlumotlarni qabul qilib roʻyxatga olishi (Ichki ishlar organlari toʻgʻrisidagi Qonunning 16-moddasi), choralar koʻrishi va murojaat qilgan shaxsni xabardor qilishi shart.

Hujjatlar, narsalar, elektron maʼlumotlar, foto, audio va videoni darhol ilova qilish mumkin. Ular avtomatik ravishda dalilga aylanmaydi: ish qoʻzgʻatilgach, materiallarning kelib chiqishi aniqlanadi, ular koʻzdan kechiriladi va protsessual qaror bilan ishga qoʻshiladi. Oliy sud Plenumi ushbu maqbullik shartlarini tushuntirgan.

Tergovga qadar tekshiruvda nimalar boʻladi

Tergovga qadar tekshiruv xabarni tekshirish, protsessual qaror qabul qilish va ish uchun ahamiyatli materiallarni saqlashga xizmat qiladi. U jinoyat izlarini mustahkamlash (JPKning 320-2-moddasi), narsalar, hujjatlar va elektron maʼlumotlarni saqlashni qamrab oladi. Tekshiruvni JPKda sanab oʻtilgan organlar, shuningdek surishtiruvchi, tergovchi yoki prokuror oʻtkazishi mumkin.

Xabar roʻyxatga olinishi va darhol hal qilinishi kerak. Sababning qonuniyligi va asoslarning yetarliligini tekshirish talab etilsa, umumiy muddat xabar olinganidan yakuniy qaror yoki materialni qonunda nazarda tutilgan tartibda prokurorga yuborishgacha 10 sutkani tashkil etadi.

Shu muddatda quyidagilarga ruxsat beriladi:

• qoʻshimcha hujjatlar va tushuntirishlarni talab qilib olish;
• shaxsni ushlab turish;
• JPKning maxsus qoidasi boʻyicha shaxsiy tintuv va olib qoʻyish;
• hodisa sodir boʻlgan joyni koʻzdan kechirish;
• ekspertiza oʻtkazish;
• taftish tayinlash;
• tezkor-qidiruv tadbirlarini oʻtkazish haqida topshiriq berish.

Ushbu roʻyxat va boshqa tergov harakatlari (JPKning 329-moddasi) taqiqlanishi tekshiruvchi organning vakolatini cheklaydi. Ish qoʻzgʻatilishidan oldin dastlabki tergovdagi barcha harakatlardan foydalanib boʻlmaydi.

Prokuror asoslantirilgan qaror bilan tekshiruvni bir oygacha faqat quyidagi hollarda uzaytirishi mumkin: ekspertiza, xizmat tekshiruvi, taftish yoki boshqa tekshiruv uzoq vaqt talab etsa; uzoq joydagi yoki kelishdan boʻyin tovlayotgan shaxslardan tushuntirish olish zarur boʻlsa; qoʻshimcha tekshiruvsiz qaror qabul qilib boʻlmaydigan yangi holatlar aniqlansa; yoxud moddiy zararni ixtiyoriy qoplash yoki jinoyat oqibatlarini bartaraf etish uchun Jinoyat kodeksida belgilangan muddat hali tugamagan boʻlsa.

Hatto ish qoʻzgʻatilishidan oldin ham himoya huquqini protsedurani «tushuntirish» deb atash yoki shaxsni «guvoh» sifatida koʻrsatish orqali chetlab oʻtib boʻlmaydi. Shaxsni gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchi tariqasida jalb qilish asoslari mavjud boʻlsa, uni guvoh sifatida soʻroq qilish taqiqlanadi; protsessual huquqlari tushuntirilmasdan yozma yoki ogʻzaki koʻrsatuv olish mumkin emas. Ushbu protsessual taqiqlar (JPKning 88-moddasi) tekshiruv materiallarini yigʻishda ham amal qiladi.

Tekshiruvdan keyin qanday qarorlar qabul qilinadi

Tekshiruv natijasi ochiq qolmaydi: uch protsessual qarordan biri qabul qilinishi kerak.

JPK aynan shu uchta qarorni (JPKning 330-moddasi) belgilaydi. Tergovga tegishliligiga qarab yuborish xabarni koʻrmaslik vositasi emas. Bunga jinoyat tuman yoki shahar tashqarisida sodir etilib, tekshiruv harakatlarini oʻsha yerda bajarish zarur boʻlgandagina yoʻl qoʻyiladi. Ushbu cheklangan shart JPKning 335-moddasida belgilangan.

Prokuror natijaning qonuniyligini nazorat qiladi. U qoʻzgʻatish qarorini bekor qilib ishni qoʻzgʻatishni rad etishi yoki rad etish qarorini bekor qilib, bir paytda ishni qoʻzgʻatishi mumkin — prokurorning vakolatlari (JPKning 337-moddasi).

Arz qiluvchining maqomi qanday boʻladi

Ariza berishning oʻzi shaxsga jabrlanuvchi maqomini bermaydi. Ehtimoliy maʼnaviy, jismoniy yoki mulkiy zararni koʻrsatuvchi dalillar va alohida eʼtirof etish qarori (JPKning 54-moddasi), sudda esa ajrim talab qilinadi.

Jabrlanuvchi deb eʼtirof etilgach, shaxs koʻrsatuv berishi, dalillar taqdim etishi, iltimosnoma va rad qilishlar bildirishi, tarjimon va vakildan foydalanishi, ruxsat bilan tergov harakatlarida qatnashishi va qarorlar ustidan shikoyat qilishi mumkin. Surishtiruv yoki dastlabki tergov tugagach, u barcha materiallar bilan tanishishi, koʻchirmalar olishi va oʻz hisobidan nusxa koʻchirishi mumkin. Huquqlarning toʻliq roʻyxati JPKning 55-moddasida berilgan.

Jinoyat haqida xabar bergani uchun arz qiluvchi, voqea guvohi yoki jinoyatning oldini olishga yoxud uni ochishga koʻmaklashgan boshqa shaxsga real tahdid tugʻilsa, himoya ish qoʻzgʻatilishidan oldin (Ishtirokchilarni himoya qilish toʻgʻrisidagi Qonunning 4-moddasi) ham qoʻllanadi. Choralar maʼlumotlar maxfiyligini, shaxs va mol-mulkni qoʻriqlashni, maxsus vositalarni, xavfsiz joyga vaqtincha joylashtirishni, koʻchirish yoki ish yoxud oʻqish joyini oʻzgartirishni, hujjatlarni almashtirishni, maʼlumotga kirishni cheklashni va qamoqda qoʻshimcha himoyani oʻz ichiga oladi. Choralarning toʻliq roʻyxati Qonunning 6-moddasida keltirilgan.

Real tahdid haqidagi xabar uch sutka ichida (Qonunning 18-moddasi), kechiktirib boʻlmaydigan holatda esa darhol tekshirilib hal qilinadi. Rad etish yoki tanlangan chora ustidan shikoyat berish mumkin; bunday shikoyat 24 soat ichida koʻrib chiqiladi.

Jinoyat ishini qoʻzgʻatish qachon rad qilinadi

Rad etishga faqat JPKning 333-moddasi havola qilgan asoslar boʻyicha yoʻl qoʻyiladi. Reabilitatsiya asoslari — jinoyat hodisasi mavjud emasligi va jinoyat tarkibi yoʻqligi (JPKning 83-moddasi). Masalan, nizoning oʻzi real boʻlsa ham, aniqlangan faktlar jinoiy qilmishni tashkil etmasligi mumkin.

JPKning 84-moddasidagi boshqa tegishli asoslar:

• jinoiy javobgarlikka tortish muddati oʻtganligi;
• shaxs vafot etganligi;
• ayni ayblov boʻyicha qonuniy kuchga kirgan hukm mavjudligi;
• ayni ayblov boʻyicha qonuniy kuchga kirgan sud ajrimi yoki qarori yoxud vakolatli mansabdor shaxsning bekor qilinmagan rad etish yoki tugatish qarori mavjudligi;
• ish faqat jabrlanuvchining shikoyati bilan qoʻzgʻatiladigan holatda shikoyat yoʻqligi;
• qilmish vaqtida shaxs jinoiy javobgarlik yoshiga yetmaganligi;
• Jinoyat kodeksi Maxsus qismining faol pushaymonlik, moddiy zararni qoplash yoki oqibatlarni belgilangan muddatda bartaraf etish sababli javobgarlikdan ozod qilishni nazarda tutishi.

Ushbu holatlar roʻyxati JPKning 333-moddasi bilan birga oʻqiladi. Amnistiya alohida tartibda koʻriladi: bu asos bilan rad etish maxsus tartibda sud tomonidan hal qilinadi. Shaxs yoki vafot etgan shaxsning yaqin qarindoshlari eʼtiroz bildirsa, muddat oʻtishi, amnistiya yoki vafot asosida rad etishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Rad etish qarorida sabablar va qoʻllangan huquqiy asos koʻrsatilishi kerak. Jinoyat haqidagi xabarni bergan fuqaro, tashkilot, birlashma yoki mansabdor shaxs xabardor qilinadi va unga shikoyat huquqi hamda tartibi tushuntiriladi. Rad etish nusxasi (JPKning 333-moddasi) prokurorga yuboriladi.

Rad etish ustidan qanday shikoyat beriladi

Shikoyat kimga berilishi qarorni kim chiqarganiga bogʻliq. Tergovga qadar tekshiruv organi mansabdor shaxsi, surishtiruvchi yoki tergovchining rad etish qarori prokurorga; prokurorning qarori yuqori turuvchi prokurorga; sud ajrimi yuqori sudga beriladi. Ushbu shikoyat tizimi JPKning 338-moddasida belgilangan.

Umumiy qoida protsess ishtirokchilari va boshqa manfaatdor shaxslarga protsessual harakat va qarorlar ustidan shikoyat berish imkonini beradi; shikoyat protsessning istalgan bosqichida berilishi mumkin. Sudga murojaat va ilovalar elektron shaklda yuborilishi mumkin, biroq sud asl hujjatlarni talab qilishi mumkin. Umumiy shikoyat huquqi JPKning 27-moddasida mustahkamlangan.

Shikoyat mazmunli boʻlishi uchun quyidagilarni yozish maqsadga muvofiq:

• arizachi va aloqa usuli;
• organ, mansabdor shaxs, rad etish sanasi va rekvizitlari;
• qaysi xabar va faktlar tekshirilgani;
• qaysi holatlar tekshirilmagani yoki notoʻgʻri baholangani;
• nima uchun koʻrsatilgan rad etish asosi qoʻllanmasligi va qanday qaror soʻralayotgani;
• ilovalar roʻyxati.

Olingan qaror yoki xabarnoma va tayanilayotgan materiallarni ilova qiling. Qaror matni boʻlmasa, buni yozib, tekshiruv materiallarini talab qilib olishni soʻrang. Shikoyat rad etish sabablariga javob berishi kerak: tekshirilmagan fakt, hujjat yoki notoʻgʻri huquqiy asos koʻrsatilmasa, oddiy norozilik mazmunan tekshirish uchun kam maʼlumot beradi.

Shaxs qachon gumon qilinuvchi boʻladi

Shaxsning arizada, nizoda yoki xodim bilan suhbatda tilga olinishi hali rasmiy ayblov emas. JPK gumon qilinuvchini jinoyat sodir etganligi haqida maʼlumotlar bor, lekin ayblanuvchi tariqasida jalb qilish uchun ular yetarli boʻlmagan shaxs deb belgilaydi; maqom odatda alohida qaror bilan (JPKning 47-moddasi) rasmiylashtiriladi.

Shaxs qonundagi asoslar boʻyicha ushlab turilganda yoki uni gumon qilishga asos beruvchi boshqa maʼlumotlar mavjud boʻlganda gumon qilinuvchi tariqasida ishda qatnashadi. Ushbu ikki xil asos JPKning 359-moddasida belgilangan.

Ushlab turishda huquqlar hujjatdan oldin yuzaga keladi. Oliy sud Plenumi shaxs bayonnoma organga olib kelingach tuzilishiga qaramay, erkinligi amalda cheklanganda gumon qilinuvchiga aylanishini tushuntirgan. Shu paytdan uni guvoh sifatida soʻroq qilish yoki maqomi va huquqlarini eʼlon qilmasdan protsessual harakat oʻtkazish mumkin emas.

Ish qoʻzgʻatilishidan oldingi ushlab turish asosli deb topilsa, tergovchi ushlab turish, ish qoʻzgʻatish va shaxsni gumon qilinuvchi tariqasida jalb qilish qarorlarini bitta hujjatda bayon qilishi mumkin. Unda jinoyat, Jinoyat kodeksi moddasi, ushlab turish sabablari va asoslari koʻrsatiladi. Qaror birinchi soʻroqdan oldin (JPKning 360-moddasi) huquqlarni tushuntirish bilan birga eʼlon qilinadi.

Gumon qilinuvchi nimada gumon qilinayotganini bilish; ushlab turilganligi va joyi haqida advokat yoki yaqin qarindoshiga qoʻngʻiroq qilish yoxud xabar berish; himoyachiga ega boʻlish; 24 soat ichida soʻroq qilinishini talab qilish; koʻrsatuv berish yoki rad etish; tarjimondan foydalanish; iltimosnoma va rad qilishlar bildirish; dalillar taqdim etish va shikoyat berish huquqiga ega. Ushbu gumon qilinuvchi huquqlari (JPKning 48-moddasi) organ hujjatni keyin rasmiylashtirish uchun tanlagan paytdan emas, protsessual hodisadan boshlab amal qiladi.

Ushlab turish va dastlabki 48 soat

Ish qoʻzgʻatilishidan oldin shaxsni har qanday mavhum gumon bilan ushlab turish mumkin emas. Toʻrtta asos guruhidan biri boʻlishi kerak: shaxs jinoyat ustida yoki darhol undan keyin qoʻlga tushgan; guvoh uni toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatgan; uning oʻzida, kiyimida, yonida yoki uyida yaqqol izlar topilgan; yoxud boshqa gumon maʼlumotlari bilan birga qochishga urinish, doimiy yashash joyi yoʻqligi yoki shaxsi aniqlanmaganligi mavjud. Bular ushlab turish asoslari (JPKning 221-moddasi).

Ushlayotgan xodim oʻzini tanishtirishi, talab qilinsa hujjatini koʻrsatishi, shaxs jinoyatda gumon qilinib ushlanganini aytishi, advokat yoki yaqin kishiga xabar berish, himoyachiga ega boʻlish va koʻrsatuv berishdan bosh tortish huquqlarini tushuntirishi, shuningdek koʻrsatuvlar unga qarshi dalil sifatida ishlatilishi mumkinligini aytishi shart. Ushbu harakatlar hamda shaxsiy tintuv yoki olib qoʻyish videoyozuvda qayd etiladi (JPKning 224-moddasi). Kechiktirib boʻlmaydigan holat uchun istisno bor, biroq organga olib kelingach huquqlarni tushuntirish videoga yozilishi kerak.

Dastlabki ichki muddatlar va bayonnoma mazmuni (JPKning 225-moddasi) alohida belgilangan. Ushlab turilgan shaxs bilan bogʻliq protsessual harakatlardan oldin himoyachi bilan xoli uchrashuv taʼminlanadi. Ushlab turish va saqlash joyi haqida oila aʼzosi, u boʻlmasa boshqa qarindosh yoki yaqin shaxs darhol xabardor qilinadi (JPKning 217-moddasi). Chet el fuqarosi uchun Tashqi ishlar vazirligi ham xabardor qilinadi.

Umumiy muddat erkinlik amalda cheklanganidan koʻpi bilan 48 soat (JPKning 226-moddasi). Sud unga 48 soatgacha qoʻshishi mumkin. Muddat tugashidan oldin asoslar boʻlsa, shaxs ayblanuvchi tariqasida jalb qilinadi, unga ayblov eʼlon qilinadi, u soʻroq qilinadi va ehtiyot chorasi masalasi hal etiladi. Gumon tasdiqlanmasa, qamoqqa olish kerak boʻlmasa yoki sud rad etsa, yoxud muddat sud qarorisiz tugasa, shaxs ozod qilinishi shart (JPKning 234-moddasi).

Misol. Shaxs juma kuni soat 18:30 da amalda toʻxtatilib, ketishiga yoʻl qoʻyilmadi va soat 19:10 da organga olib kelindi. Dastlabki 48 soat yakshanba kuni 19:10 da emas, 18:30 da tugaydi. Sud eng koʻp muddatni qoʻshsa, yangi chegara seshanba kuni 18:30 boʻladi. Prokurorga 12 soatda xabar berish hamda 24 soatda tekshirish va soʻroq qilish muddatlari olib kelingan paytdan alohida hisoblanadi: tegishincha shanba kuni 07:10 va 19:10 gacha.

Saqlash joyida tan jarohati yuz bersa, ushlab turilgan shaxs yoki advokat tibbiy guvohlantirishni soʻrashi mumkin. U kechiktirmasdan oʻtkaziladi, natijasi qayd etilib shaxsga maʼlum qilinadi; rad etish ustidan prokurorga shikoyat beriladi (Qamoqda saqlash toʻgʻrisidagi Qonunning 27-moddasi).

Soʻroq paytida qanday huquqlar bor

Gumon qilinuvchi sukut saqlashi va oʻzining aloqasi yoʻqligini isbotlamasligi mumkin. Hech kim oʻziga va yaqin qarindoshlariga qarshi guvohlik berishga majbur emas; iqrorlik yagona dalil boʻla olmaydi. Ushbu konstitutsiyaviy kafolatlar (Konstitutsiyaning 28-moddasi) xodim suhbatni qanday atashidan qatʼi nazar amal qiladi.

Birinchi soʻroqdan oldin shaxs va til aniqlanadi, huquqlar tushuntiriladi, himoyachining ishtiroki taʼminlanadi va shaxs qaysi jinoyatda gumon qilinayotgani aytiladi. Ushbu soʻroqdan oldingi harakatlar (JPKning 111-moddasi) bajarilgani bayonnomada qayd etiladi. Ish yuritilayotgan tilni yetarli bilmagan shaxs tarjimondan foydalanishi mumkin.

Konstitutsiya istalgan bosqichda tanlangan advokat yordamidan, ushlab turilganda esa erkinlik amalda cheklangandan boshlab foydalanishni kafolatlaydi (Konstitutsiyaning 29-moddasi). Himoyachi kiritilishidan oldin tushuntirish berish talabi bu huquqni bekor qilmaydi. JPK zoʻrlik, tahdid, huquqlarni cheklash yoki boshqa noqonuniy usul bilan koʻrsatuv olishni taqiqlaydi; bunday usul haqidagi murojaat majburiy tekshiriladi (JPKning 22-moddasi).

Gumon qilinuvchi ushlab turish, chaqiruv boʻyicha kelish, qamoqqa olish yoki majburiy keltirishdan keyin darhol yoki 24 soatdan kechiktirmay (JPKning 110-moddasi) soʻroq qilinishi kerak. Bir kundagi umumiy soʻroq sakkiz soatdan (JPKning 107-moddasi) oshmaydi; bir soatlik dam olish va ovqatlanish tanaffusi bunga kirmaydi. Tergov harakatlari umumiy qoida boʻyicha soat 06:00 dan 22:00 gacha oʻtkaziladi; Plenum vaqt va tartib buzilishini ruhiy taʼsir deb baholash va olingan maʼlumotni dalil kuchidan mahrum qilish mumkinligini koʻrsatgan.

Bayonnomada koʻrsatuvlar birinchi shaxs nomidan, imkon qadar soʻzma-soʻz, savol va javoblar ketma-ketligi, rad etilgan savollar va javob bermaslik holatlari bilan yoziladi. Soʻroqdan keyin shaxs bayonnomani oʻqiydi yoki oʻqib berishni soʻraydi, koʻrsatuvni oʻzi yozishi va qoʻshimcha hamda oʻzgartirishlar kiritishi mumkin. Toʻgʻrilik imzo, jumladan har bir sahifadagi imzo bilan tasdiqlanadi (JPKning 106-moddasi).

Himoya yoki tarjimon huquqining buzilishi, qiynoq, soxtalashtirish yoki vakolatsiz shaxs tomonidan maʼlumot olish dalilni nomaqbul qilishi mumkin. Hatto rasmiylashtirilgan iqrorlik ham boshqa dalillar majmui bilan tasdiqlanishi shart (JPKning 112-moddasi).

Advokatni qanday tanlash va taklif qilish kerak

Shaxs istalgan advokatni tanlashi mumkin. Qonuniy vakil yoki boshqa shaxs ham gumon qilinuvchining iltimosiga yoxud roziligiga koʻra advokat taklif qilishi mumkin. Ishga kirish uchun advokat guvohnomasi va muayyan ish orderi (JPKning 49-moddasi) kerak. Iltimosnoma boʻyicha bir yaqin qarindosh yoki qonuniy vakil advokat bilan birga himoyachi sifatida qoʻyilishi mumkin, biroq advokat ishtiroki majburiy boʻlgan holatda uning oʻrnini bosmaydi.

Tanlangan advokat ishga 24 soat ichida (JPKning 50-moddasi) kira olmasa, organ boshqa himoyachini taklif qilishni tavsiya etadi; dastlab tanlangan advokat keyin ham ishga kirishi mumkin. Davlat hisobidan yordamda tizim advokatni avtomatik tanlaydi, ishtirok tasdiqlangach unga kirish uchun kamida toʻrt soat beriladi. Tanlangan advokat taklif qilingan yoki uni belgilangan muddatda taklif qilish istagi bildirilgan boʻlsa, davlat hisobidagi advokatni jalb etishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Quyidagi ishlar va protseduralarda himoyachi ishtiroki majburiy:

• voyaga yetmaganlar ishlari;
• soqov, kar, koʻr va jismoniy nuqsoni yoki ruhiy holati himoya qilishni qiyinlashtiradigan boshqa shaxslar ishlari;
• ish yuritilayotgan tilni bilmaydigan shaxslar ishlari;
• umrbod ozodlikdan mahrum qilish jazosi tayinlanishi mumkin boʻlgan shaxslar ishlari;
• manfaatlari qarama-qarshi shaxslarning kamida birida himoyachi boʻlgan ishlar;
• davlat yoki jamoat ayblovchisi qatnashayotgan ishlar;
• jabrlanuvchi vakili sifatida advokat qatnashayotgan ishlar;
• tibbiy yoʻsindagi majburlov choralariga oid ishlar;
• sud dastlabki eshituv oʻtkazayotgan ishlar;
• oʻta ogʻir jinoyatda gumon qilinayotgan yoki ayblanayotgan shaxslar ishlari;
• qamoqqa olish, uy qamogʻi yoki ularning muddatini uzaytirish masalasi;
• aybga iqrorlik toʻgʻrisidagi kelishuv tuzilgan ishlar;
• apellyatsiya, kassatsiya va taftish instansiyalaridagi ishlar.

Ushbu toʻliq roʻyxat JPKning 51-moddasida berilgan. Davlat hisobidan yordam kam taʼminlangan gumon qilinuvchilar, ayblanuvchilar va sudlanuvchilarga, shuningdek advokat ishtiroki majburiy boʻlsa daromadidan qatʼi nazar beriladi. Yordam shartlari Davlat hisobidan yuridik yordam koʻrsatish toʻgʻrisidagi Qonunning 9-moddasida belgilangan.

Davlat tizimi bitta advokatni ixtisoslashuv, hudud va tilni hisobga olib tanlaydi hamda advokat ishtirokini tasdiqlaguncha tanlovni davom ettiradi. Bu avtomatik tanlov (Qonunning 20-moddasi), tergov organining aniq advokatni oʻz xohishiga koʻra tanlashi emas.

Himoyachidan faqat himoya ostidagi shaxsning oʻz tashabbusi bilan, advokatning real ishtirok etish imkoniyati mavjud boʻlganda va xoli uchrashuvdan keyin voz kechish mumkin. Voz kechish bayonnoma va videoyozuv bilan rasmiylashtiriladi. Voyaga yetmaganlar, qonunda sanalgan sogʻliq cheklovlari bor shaxslar, ish yuritilayotgan tilni bilmaydiganlar, umrbod ozodlikdan mahrum qilish ehtimoli, majburiy tibbiy choralar, qamoqqa olish yoki uy qamogʻi, aybga iqrorlik kelishuvi va yuqori instansiyalarda ish koʻrish holatlarida voz kechish taqiqlanadi. Voz kechish qoidalari (JPKning 52-moddasi) keyin yana himoyachi soʻrash huquqini cheklamaydi.

Advokat tanlashda dastlabki harakatlarda aynan kim qatnashishi, tun va dam olish kunlaridagi mavjudligi, muloqot tili, kerakli ish toifasidagi tajribasi, nusxalarni olish va himoya pozitsiyasini kelishish tartibini muhokama qiling. Tanlangan advokat gonorarini davlat belgilamaydi: u advokat va ishonch bildiruvchi oʻrtasidagi erkin shartnoma (Advokatura toʻgʻrisidagi Qonunning 11-moddasi) bilan belgilanadi. Ushlab turishning shoshilinchligi imkon bergan darajada ish hajmi va toʻlovni ish boshlanishidan oldin yozma qayd etish lozim.

Koʻp beriladigan savollar

Ichki ishlar organi jinoyat haqidagi arizani qabul qilmasligi mumkinmi?

Ichki ishlar organlari jinoyatga oid ariza, xabar va boshqa maʼlumotlarni, shu jumladan elektron shaklda qabul qilib roʻyxatga olishi shart. Roʻyxatga olingach, xabar darhol hal qilinadi yoki qonuniy muddatda tekshiriladi. Boshqa tuman vakolati masalasi boʻlsa, material faqat JPKdagi hududga oid tor shart boʻyicha yuboriladi; yuborish zarurati xabarni yoʻqqa chiqarmaydi.

Tergovga qadar tekshiruv vaqtida jinoyat ishi mavjud boʻladimi?

Hali mavjud boʻlmaydi. Xabar olinishi ishni sudga qadar yuritishni boshlaydi, jinoyat ishi esa faqat uni qoʻzgʻatish qaroridan keyin vujudga keladi. Ungacha hodisa joyini koʻzdan kechirish, ekspertiza va qonuniy asoslarda ushlab turish kabi cheklangan tekshiruv harakatlari mumkin. Shu sababli tekshiruv materialining roʻyxat raqami bilan qoʻzgʻatilgan jinoyat ishi raqamini farqlash kerak.

Arizada nomi koʻrsatilgan shaxs darhol gumon qilinuvchi boʻladimi?

Avtomatik ravishda emas. Ismning koʻrsatilishi tekshiriladigan maʼlumotdir. Qonunda nazarda tutilgan maʼlumotlar mavjud boʻlsa, rasmiy maqom qaror bilan beriladi yoki JPKdagi asoslar boʻyicha amalda ushlab turilganda yuzaga keladi. Erkinlik cheklangan paytdan shaxs sukut saqlashi, nimada gumon qilinayotganini bilishi, advokat yoki yaqiniga xabar berishi va himoyachi olishi mumkin.

Gumon qilinuvchini advokatsiz soʻroq qilish mumkinmi?

Organ birinchi soʻroqdan oldin himoyachi ishtirokini taʼminlashi kerak. Himoya majburiy boʻlgan holatda advokatsiz davom etib boʻlmaydi. Boshqa hollarda faqat advokat bilan xoli uchrashuvdan keyin, bayonnoma va videoyozuv bilan rasmiylashtirilgan ixtiyoriy voz kechish mumkin. Gumon qilinuvchi baribir koʻrsatuv berishdan bosh tortishi va oʻzining aloqasi yoʻqligini isbotlamasligi mumkin.

Ushlab turishning 48 soati tugaganda nima boʻladi?

Sud ushlab turishni uzaytirmagan yoki qamoqqa olishni qoʻllamagan va erkinlikni keyin ham cheklash uchun qonuniy asos boʻlmasa, shaxs darhol ozod qilinadi. Dastlabki muddat tugashidan oldin asoslar mavjud boʻlsa, unga ayblov eʼlon qilinishi, u soʻroq qilinishi va ehtiyot chorasi masalasi sudga olib chiqilishi mumkin. Bayonnomaning amalda ushlanganidan keyin tuzilishi 48 soat boshlanishini surmaydi.

Ish qoʻzgʻatishni rad etish ustidan shikoyatda nima soʻraladi?

Qaysi qaror ustidan shikoyat berilayotgani, qaysi xulosalar notoʻgʻriligi, qanday holatlar yoki materiallar tekshirilmagani va rad etish asosi nima uchun qoʻllanmasligini koʻrsating. Talab odatda rad etish qarorini bekor qilish va material boʻyicha qonuniy yangi qaror qabul qilish tarzida yoziladi. Adresat qarorni kim chiqarganiga qarab prokuror, yuqori turuvchi prokuror yoki yuqori sud boʻladi.